• امروز سه شنبه ۱ مهر ۱۳۹۳
    نرم افزارفرمان گفتاری ویندوز نرم افزار فرمان گفتاری ویندوز ( ...
    نرم افزار مترجم صوتی فارسی اولین مترجم صوتی زبان فارسی - پا...
    نرم افزارتایپ با پیش بینی کلمات   نرم افزار تایپ سریع، با پ...
    نرم افزار تبدیل گفتار به متن نرم افزار تبدیل گفتار به متن - ن...
    نرم افزار تبدیل متن به گفتار    نرم افزار تبدیل گفتار به...

    کتاب تاریخ آب و آبیاری استان کرمان

    نامه الکترونیک چاپ PDF

     

    بسم الله الرحمان الرحیم

     

    کتاب تاريخ آب و آبياري استان كرمان (آب نامه)

     

    سرشناسه: محمد برشان/ 1338

    عنوان و نام پدید آورنده: تاريخ آب و آبياري استان كرمان (آب نامه) / محمد برشان

    مشخصات نشر: کرمان: مركز كرمان شناسي

    مشخصات ظاهری: 312 ص. : عکس

    شابك: 9-51-9908-964-978

    وضعیت فهرست نویسی: فیپا

    موضوع: آب، منابع - ایران - کرمان (استان) - تاریخ.

    موضوع: آب - فرهنگ عامه.

    موضوع: آب - جنبه های مذهبی.

    شناسه افزوده: مركز كرمان شناسي.

    رده بندی کنگره 1387 3 ت 35 ب / 93 GBV

    رده بندی دیویی: 553/78.95582

    شماره کتابشناسی ملی:1203868

    عنوان کتاب: تاريخ آب و آبياري استان كرمان (آب نامه)

    مولف: محمد برشان/ 1338

    ناشر: مركز كرمان شناسي

    مدیر مسئول: مجید جاوید

    ویراستاری: مهدیه السادات میرحسینی

    حروفچینی: لیلا گهرگزی (مرکز کرمان شناسی)

    صفحه آرایی، تنظیم: لیلا گهرگزی، شیرین عبدلله نژاد (مرکز کرمان شناسی)

    طرح روی جلد: مهدی جعفری

    شابك: 9-51-9908-964-978

    نوبت چاپ: اول- 1388

    قیمت: 7500 تومان

    طرح روی جلد: مهدی جعفری

    شمارگان: 2000 جلد

    چاپ و صحافی: شرکت چاپ بهمن

    آدرس: کرمان- خیابان ابن سینا- مرکز کرمان شناسی. 3-2269581-0341

    حق چاپ برای ناشر محفوظ است.

     

     

    فهرست مطالب

    مقدمه ناشر

    مقدمه

    پیش گفتار مولف

    قنات های قدیمی کرمان

    ویژگی های قنوات و تقسیم آب

    مشاهیر فنون آب و آبیاری در کرمان

    سیمای آب استان کرمان

    آب و فرهنگ در استان کرمان

    پیشینه آب مشروب کرمان

    گاوگرد

    تلمبه های بادی

    بند هولاکو

    یخدان ها

    یخدان زریسف

    یخدان مویدی

    حمام گنجعلی خان

    آب انبار علی مردان خان

    بادگیر

    ماهان

    باغ شاهزاده ماهان

    شترگلوی ماهان

    گلباف

    راین

    ده میرزا

    چترود

    باغین

    جوپار

    تاریخچه آب و آبیاری شهداد

    داستان پیدایش نخستین قنات در شهداد

    کلوت های شهداد

    آسیاب شهداد

    آب انبار حاج امین

    آب انبار حاج محمد تقی شهداد

    راور

    آب انبارهای راور

    یخدان راور

    بم

    ارگ بم

    آب رسانی به ارگ بم

    ارگ پس از زلزله

    زلزله و قنات های بم

    یخدان ارگ بم

    روش آبیاری رودخانه ی نساء بم

    ریگان

    فهرج و نرماشیر

    جیرفت

    حوضه آبریز هلیل رود

    ساردوئیه

    جبال بارز

    عنبرآباد

    قلعه سموران

    دوساری

    کهنوج و رودبار

    قلعه گنج

    مارز و رمشک (بشاگرد شرقی)

    آدور بند یا خارخانه

    منوجان

    رفسنجان

    خنامان

    اَنار

    یخدان اَنار

    یخدان عباس اباد

    آب انبار کشکوئیه

    سرچشمه

    سیرجان

    پاریز

    باغ سنگی

    یخدان های حاج رشید سیرجان

    بلورد

    بافت

    رابر

    ارزوئیه

    صوغان

    تپه یحیی صوغان

    بنگان

    بزنجان

    کیسکان

    دشتاب

     


     
                                 
    وصف كرمان                          

    كرمان من، كرمان من، اي آيت ايمان من
                                                             اي سرزمين عاشقان اي جان من، جانان من
     كرمان من اي سربلند در طول تاريخ جهان
                                                              اي همسفر با كشور ايـران من، ايـران مـن
    اي  داغدار روزگار اي وادي دارالامان
                                                              اي در نظرها جلوه گر، خورشيد نور افشان من
    يادي كن از ميرزا رضا آن قهرمان عشق و خون
                                                              اي قـامت آزادگـي، اي روح من، بـسـتان من
    سوداي آقاخان را در هر سرا فرياد كن
                                                              اي شـمـع جمع حريت، اي سرخي پـيمـان من
    از روحي و خواجو بگو از ايرج بسطامي ات
                                                              از صنعتي ها ياد كن، گـنـجـيـنـه پنهان من
    يا از ابوحامد بگو، از باستاني، شاه ولي
                                                              اي سوخته از جور دهر،  اشك من و دامان من
    چون سوي شهر بم روم افسرده مي گردد دلم
                                                               از پنجم دي ماه شد در سوگ ارگ هجران من
    جيرفت و كهنوج اند بهشت در اين سپهر نيلگون
                                                               هم در منوجان عشق را فرياد كن، سلطان من
    با قلعه گنج و رودبار با عنبرآباد و هليل
                                                               پيوسته باشي سربلند در هر سر و سامان من
    از بافت و سيرجانت چسان، من بگذرم دامن كشان
                                                              تا شهربابك مي روم، اي  شهر رفسنجان من
    گو از انار و بردسير، از رابر و ارزوئيه
                                                              اي سرزمين عـارفان جوپار من، مـاهـان من
    از شهر زيباي زرند،  از راور و از كوهبنان
                                                              آيم به سـوداي كوير شهداد من، حـيـران من
    كرمان من،‌چون گوهري برتارك ايران زمين
                                                              باشي  تو جاويد و ابـد، اي قـبـله بـرشـان من 

     


    پيش گفتار مولف:


    فرزند آفتاب و زمين و نسيم و آب
    در قرن هاي دور                                    

                                                              افراشت روي خاك لواي حيات را               
    تا قرن هاي بعد                                                

      آرد به زير پا                                                               

       همه کائنات را                                                                                                                                                                     

                                                                                        
    سخن از آب است سخن از زندگي و تلاش براي ماندن و زيستن است سخن از آرزوها و اميدهاست و سخن از تاريخ آب است و آبنامه استان كرمان، سخن از نبرد انسان ها براي زنده ماندن است. نبرد براي آب، براي كشاورزي و زيبايي، نبرد براي رهايي، نبرد براي روشنايي.
    نام سرزمين كرمان همواره يادآور كوير است يادآور تلاش پيشينيان ماست براي دستيابي به مايه حيات، نام كرمان تداعي كننده اولين تمدن هاي بشري و ابداع قنات است.
    در اين كتاب سعي شده است كه نظام آبياري و مدار گردش آب در استان كرمان معرفي شود. از آباداني، شهرها و مقني‌ها سخن رفته است و تاريخ استان كرمان از زاويه اي ديگر بررسي شده است. محدوده جغرافيايي اين كتاب استان كرمان است. و تاريخ و فرهنگ آب در استان مد نظر قرار گرفته است كه هم از روش كتابخانه اي و جستجو در منابع مكتوب و هم روش ميداني استفاده شده است. در گفتگوها و پرسشگري ها و ساير برنامه هاي ميداني، از گفت و گو و اطلاعات شفاهي صدها تن از خبرگان محلي در سراسر استان سود برده‌ام كه مديون همه آن بزرگواران هستم. جاي آن دارد كه از تلاش هاي برادر بزرگوار جناب آقاي مسعود رشيدي مديريت محترم عامل و جناب آقاي علي قاضي زاده معاونت محترم طرح و توسعه كه مارا در تهيه اين مجموعه صميمانه ياري نموده اند تشكر نمايم. لازم است از همراهي ها، همدلي ها و همكاري هاي آقاي منصور فتحي مديريت محترم گنجينه آب استان كرمان ياد كنم كه بر من حقي ويژه دارد تشكر كنم. از معاونت محترم مالي و پشتيباني، معاونت بهره برداري و امور مشتركين مديران امور آب شهرستان هاي استان بسيار سپاسگزارم. از خواهران بزرگواري كه در ماشين نويسي براي تايپ مطالب قبول زحمت فرموده‌اند تشكر مي‌نمايم. از آقاي مهدي غضنفري كه كارهاي فيلمبرداري و عكاسي را انجام داده و در تمام سفرها همراه و مشاور من بوده اند صميمانه متشكرم. از همه كساني كه در جاي جاي استان كرمان ما را به گرمي پذيرا شدند (اعم از فرمانداري ها، شهرداري هاي، شوراهاي محلي، مقني ها، كشاورزان و مديران جهاد كشاورزي ) و دانستني هاي خويش را با ما در ميان نهادند تشكر و قدرداني مي‌شود.
    ودر پايان درود و سپاس بر همسر مهربانم كه آسايش آفريدند تا در پناه آن بتوانم بنويسم و بنويسم.

     


    انسان نخستين ديدار و يا روي با خود را در آب ديد، درسطح صاف و روشن چشمه ها و آبگيرها و از آنجا آب با رازهاي نهفته در آميخت و انسان از آب آيينه را آموخت وآيينه را ساخت و آب و آيينه نماد پاكي و روشنايي شدند.
    و آب و آيينه باهم بر سفر، پيوند زندگي نشستند و بر سر سفره نوروز و بر سفره باورها و دل ها و بدين گونه بود كه آب مقدس شد و آب مقدس است.


    پيام جناب آقاي مهندس رشيدي رئيس هيئت مديره و مديرعامل

    همانا خداوند متعال آب را مبارك و ارزشمند براي موجودات زنده قرار داد و رشد و نموآنها را در بستر آب نهاد. آب مظهر لطافت و پاكي است. حيات هر جنبده اي از آب است و همين امر ارزش مادي و معنوي آب را در زندگي جانداران شخص و هويدا مي سازد. هيچ موجود زنده اي از آب بي نياز نيست. آب آئينه اي است كه حيات همه جانداران در آن جلوه گر وخاطره سبز زمين به آن وابسته است. آب زلال ترين و گوارا ترين نوشيدني خلقت است كه خداوند آن را بر اهل زمين مبارك قرار داد.
    سرزمين پهناور استان كرمان از ديرباز مركز شكل گيري تمدن هاي كهن ايران بوده است. مردم كرمان در طول تاريخ براي زندگي بهتر با ابداع شيوه هاي منحصر به فرد منابع‌آبي موجود را به بهترين نحو مهار و تنظيم نموده و آبياري كرده اند و با شناخت انرژي نهفته آب آسياب هاي متعدد ساخته اند با ايجاد قنات، منابع‌ذخيره آب، آب انبارها و يخدان ها، مشكل كم آبي خود را رفع كرده اند.
    وزارت نيرو با ايجاد گنجينه ملي آب جستجوگر ميراث كهن پيشينيان كشور در زمينه هاي مختلف تاريخي و فرهنگي مهندسي آب مي باشد تا مشخص شود كه مردم اين سرزمين در طول تاريخ هميشه با وجود مشكلات و تنگناهاي فراوان سعي داشته اند بر معضلات و معايب طبيعي و غيره فائق آمده و چاره كمبودهاي خود را بيابند و به دنبال رفع آنها باشند.
    گذشته چراغ راه آينده است و گنجينه آب استان كرمان در تلاش است تا گذشته آب در استان كرمان را شناسايي جمع آوري و مستندسازي نمايد و كتاب آب نامه استان كرمان نتيجه تلاش همكاراني است كه در اين راه عاشقانه گام برداشته اند اميد است با ياري خداوند متعال اين حركت مثبت فرهنگي همچنان براي ارزش گذاري به ميراث زيباي گذشتگان در زمينه آب و الهام گيري از آن در غلبه بر چالش هاي فراروي ادامه يابد.
    بي آب غم زده و پريشان مي شويم برديدگانمان غبار خستگي مي نشيند و قدم هايمان در جستجوي جرعه اي آب از نفس مي افتند چون به آب مي نگريم زندگي در آن موج مي زند و از ياس و نااميدي خبري نيست. نگاهمان را به آب بدوزيم، دلمان را به دست آب بسپاريم و فارغ از هر گونه غم و اندوه در ساحل آرامش آب بنشينيم و گوش به صداي آب بدهيم بي آب كسي نمي خندد. حتي گل برگ هاي گل نيز از فراق آب خميده مي شوند وقتي آب نباشد همه نوميدانه شعار پژمردگي را زمزمه مي كنندو طبيعت بي آب طبيعت بي رنگ است..
      

          مسعود رشيدي
    رئيس هيئت مديره و مديرعامل
     
     

    آب و فرهنگ ايراني:


    از حدود ده هزار سال پيش سرزمين ايران محيط مناسبي براي زندگي جوامع ايراني بوده است اسناد و مدارك مبتني بر اسطوره‌ها و سنت شفاهي و يافته‌هاي محوطه‌هاي باستاني نيز همين را تائيد مي كند در فرهنگ‌هاي پيش از آريايي ايران صورت كامل و روشني از رابطه آب و اسطوره‌هاي خلقت در دست نيست؛ اما نشانه‌ها و آگاهي‌هاي گسيخته اي وجود دارد كه بيانگر اهميت و جايگاه اسطوره اي آب در اين فرهنگ ها مي باشد. از ميان آثار بازمانده از فرهنگ ايراني كه طي بيش از دو هزار سال شاخص ترين جريان فرهنگي اين سرزمين بوده از اهميت بيشتري برخوردار است عبارتند از چغا زنبيل، كورانگون، شهداد، پيراوند، مارليك، جام طلاي با نقش گاو و ماهي و منطقه قمرود...
    در آيين‌هاي آريايي پيش از زردشتي آب عنصري مقدس است كه جلوه‌هاي تقدس آن عمدتاً در باورها و رسم‌هاي مربوط به مظهرمجرد و غيراين جهاني آن ايزدبانو آناهيتا متجلي است توصيف آبان يشت از نيايش وپيش كشي‌هاي نامداراني چون هوشنگ و فريدون و كيكاوس كه به پيش از دوره زردشت مربوط مي شوند. براي ايزد بانوي آب ها وحتي نيايش كساني چون افراسياب و ضحاك به درگاه آناهيتا و درخواست پيروزي و كامروايي از او پيشينه كهن پرستش اين مظهر آب را به روشني مي‌نماياند.
     بنابر اسطوره آفرينش زردشتي آب پس ازآسمان دومين آفريده ازآفريدگان مادي اورمزد وسبب آفرينش آن نابود كردن دروج (ديو) تشنگي است درآغاز همه جهان به صورت قطره آب (سرشكي) است واصل همه آفريدگان از آب است به جز مردمان و گوسفندان كه آتش تخمه اند بنابر همين اسطوره آب از گوهر آسمان خلق مي شود و زمان آفرينش آن همچون ديگر آفريدگان مادي در سه هزار سال دوم است و خلق آن درمدت 55 روز از چهل وششم اعتدال بهاري انجام ميشود همچنين زمين از آب خلق مي شود در زيرزمين همه جا آب ايستاده است. در آيين مانوي محور اصلي آفرينش نور و روشنايي است در اين آيين اسطوره خلقت سه دوره متمايز دارد و نور و ظلمت دو جوهر اصلي و ازلي هستند كه در آغاز هستي در دوجهان جدا از هم زيرين و زبرين قرار دارند در آفرينش اول آب يكي از پنج عنصر بنيادين در جهان روشنايي زيرين است و چهارعنصر ديگر آن باد، آتش، نور و ايثر يا فروهر هستند در مرحله دوم آفرينش كه مرحله آميختگي نور و ظلمت است مهريزد خداي بزرگ آفرينش دوم سه چرخ از باد و آتش و آب مي سازد تا به وسيله آنها نور را از ظلمت بپالايد در اسطوره پيچيده آفرينش مانوي در موارد ديگري نيز آب همراه با ساير عناصر اصلي در امر خلق جهان بكار گرفته مي شود.
    ارمنيان و به طور كلي مسيحيان كه از گروه هاي عمده قومي و مذهبي ساكن ايرانند و قرن هاي متمادي در اين سرزمين زيسته اند در مراسم و آداب سنتي از جمله در مورد آب مشتركاتي با ساير ايرانيان دارند، غسل تعميد در مسيحيت يك رسم گذار و مهمترين رسم تطهير با آب است و تعميد يافتن يعني پذيرفته شدن در دين پولس رسول مي‌گويد «كسي را كه تعميد ميدهند چنان است كه او را در آب غرق كرده و دوباره به زندگي خوانده اند چونان كه به خاك سپارند و دوباره به رستاخيز برخيزانند».
    منداييان پيروان حضرت يحيي هستند و شهرت يحيي به يحيي تعميده دهنده، خود گواه اهميت تطهير در آب و تعميد در مذهب ايشان است تعميد عمده ترين رسم و اساس آيين مندايي است تعميد مندايي دستورات و آدابي مفصل و پيچيده دارد تعميد شونده وقتي از آب بيرون مي‌آيد مي‌گويد « در آب جاري پاك و مقدس فرورفته و تعميد گشتم و اين تعميدم چون تعميد بهرام بزرگ و فرزند نيكان و بزرگان است تعميدم مرا از شر اهريمنان و بدي‌ها حفاظت كرده و دور خواهد داشت » تعميد شونده اين دعا را سه بار مي‌خواند و سه بار در آب فرو مي رود و روحاني نيز او را در فرورفتن در آب ياري ميدهد و روي او آب مي‌پاشد تا كاملاً خيس شود و پاك گردد اسطوره‌هاي مندايي از فراگيري آب در آغاز آفرينش و پديد آمدن موجودات از آب سخن مي‌گويد.
    در فرهنگ مردم ايران و در متون فارسي و در آثار مكتوب اسلامي اعتقادات و باورهاي مربوط به خضر از جلوه‌هاي بارز رابطه آب و جاودانگي است خضر بنابر متون كهن فارسي و درباورهاي مردم مناطق گوناگون سرزمين ايران آب زندگاني خورده و حيات جاويدان يافته و روشني آب موجب بي مرگي او شده است علاوه بر خصر برادرش الياس نيز از جاويدانان است اما سبب بي مرگي او روشن نيست.
    در روايات اسلامي از جمله تاريخ بلعمي آمده است كه خداي تعالي پس از آفريدن لوح و عرش و كرسي همه عالم را يكسر از آب آفريد آنگاه با هيبت يك نظر به آب نگريست ان آب از هيبت خداي تعالي برجوشيد و دودي از ميان آب برآمد از آن دود آسمانها را آفريد. در سفينه البحار به نقل از معصومين آمده است «آب اولين چيزي بود كه خدا آفريد». مسعودي در مروج الذهب مي‌گويد «همه چيز در آغاز از آب آفريده شده زمين از اب پديد آمد و عرش خدا نيز بر آب بود». اما در ايران دوره اسلامي برجسته ترين و عام ترين جايگاه آب را به مفهوم كلي آب در اعتقاد شيعي مي‌بينيم كه آب‌هاي روي زمين مهريه حضرت فاطمه زهراست در گرفتاري‌ها و مشكلاتي كه همه راهها براي حل آن بسته باشد نامه به حضرت امام زمان مي‌نويسند و آن را به آب مي‌سپارند گويي آب پيك امام زمان است دربسياري نقاط، چاه هاي مقدسی وجود دارد كه به نام چاه امام زمان يا چاه صاحب الزمان ناميده مي شود. مشهورترين اين چاه ها چاه جمكران است كه مسجد و تاسيسات گسترده اي در كنار آن ساخته شده است. در مفاتيح الجنان درباره آداب نوشتن نامه براي امام زمان آمده است كه رقعه مباركه را بايد با گلاب و زعفران بنويسند و در گل رس بپيچند و روز جمعه پيش از برآمدن خورشيد آن را در چاهي كه آب جاري زيرزمين داشته باشد و يا هر جريان آب زيرزميني ديگر بيندازند. در آيين اسلام آب مهمترين عنصر تطهير و پاكيزگي است و وضو و غسل دو صورت اصلي پاكي اند، وضو و غسل هم پاكيزگي تن و هم آرامش روان را سبب ميشوند و به همين سبب برگزاري مراسم و آيين طلب باران تداوم يافته است در مفاتيح الجنان، مجمع الدعوات، نهج البلاغه و صحيفه سجاديه دعاهاي مخصوص باران وجود دارد در مفاتيح الجنان آمده است: « پس دروقتي كه باران كم آيد و آب چشمه‌ها و چاه ها كم گردد نماز به جماعت بايد گردد ودر قنوت هايش طلب رحمت واستغفار ازگناهان و طلب باران بايد كرد.»
    انسان هميشه به سوي يك آرمان متعال و يك ذات دست نيافتني روي داشته است و مي‌خواسته است ميان آن وجود متعالي و آنچه بر گرد خويش مي‌بيند رابطه برقرار كند به عبارتي ديگر سرشت انسان همواره او را به پيوند ميان جهان خاكي او و جهان ماوراي اين جهان راهبرد بوده است، اين نياز قطري و روحي به پيوند داشتن و پيوسته بودن با آن دست نيافتني انسان را به يافتن واسطه اي رهنمون شده است و اين نياز در نخستين انسانهايي كه واسطه هايشان را عوامل طبيعي، اجرام آسماني و يا دست ساخته‌هاي خودشان قرار دادند تا انسانهايي كه در دوران پيدايش اديان توحيدي رو به سوي رسولان الهي آوردند مشترك است و از اين رو هيچ بعيد نيست كه در راستاي پاسخ به چنين نيازهايي كهن باورهاي مربوط به تقدس آب لباس اعتقادي ديگري بپوشند و آنها را در اعتقادات مذهبي امروز متجلي ببينيم.
     
    تاريخچه ساختمان و چگونگي گسترش قنات در جهان:
    تعريف لغت قنات يا كاريزدرفرهنگ هاي لغت فارسي عموماً هماهنگ ويكنواخت است. كوتاهترين و رساترين اين تعايف را در برهان قاطع مي توان ديد (كاريز مجراي آبي را گويند كه در زير زمين بكنند تا آب از آن روان شود) در فرهنگ آنندراج آمده است (راه آب روان به زير زمين كه به عربي قنات گويند و دراصل كاه ريز بوده كه براي امتحان جريان آب كاه مي ريختند تا معلوم شود).
    كاريز در حقيقت كوتاه شده كلمه مركب كوه ريز(كوه+ريز) است وكنايه از آبي است كه ازكوهستان بيرون مي آيد و بعدها به صورت هاي كاريز،كهريز،كارز، كاراز، كاكوريزو درزبان عربي به شكل قنات درآمده است واين روش آبرساني در ايران به  آن بيشتر معروف است و نام هاي مشتق از كوه+ريز بيشتر در بخش هاي شرقي فلات ايران وافغانستان رايج مي باشد نام كاريز در قسمت هاي شرقي ايران، افغانستان، آسياي مركزي وتركستان رواج دارد و حتي نام تعدادي از روستاي مناطق نامبرده تركيبي از اين كلمه با لغتي ديگر است.
    دراروپاي مركزي به قنات تونل آبي مي گويند درحالي كه درآمريكاي مركزی وجنوبي به نام "كالر" يا "فيلترانته" خوانده مي شود. جالب ترين نامي كه از ايران به اين سيستم آبرساني اطلاق مي شود؛ كاريز ايراني مي باشد كه در منطقه هوگار دردامنه كوه هاي اطلس به قنات مي گويند؛ زيرا به عقيده مردم اين محل اين سيستم به وسيله برمكيان به آنجا راه يافته است.
    درباره چگونگي پيرايش قنات و زمان ابداع آن به صورت يك روش شناخته شده آبرساني در تاريخ اختلافاتي در بين پژوهشگران وجود دارد؛ زيراساختمان قنات در طول تاريخ طولاني خود ازنظر شكل و تكنيك ساخت تحولاتي را پشت سرگذاشته است. در اين مورد تنها مي توان گفت كه قنات يكي از ابداعات و ابتكارات شگفت انگيز بشر است كه در طول زماني بيش از چند هزار سال در سرنوشت كشاورزي و آبياري فلات ايران از يك طرف و شگفتگي جوامع و اجتماعات انساني از طرف ديگر تاثير به سزايي گذشته است و دربسياري ازنقاط نيمه خشك و بي آب وعلف با شروع ساختمان قنات بوده كه مناطق داراي جمعيت فراوان ودرنتيجه كار وفعاليت درجهت شكوفايي اقتصاد كشاورزي  شده اند و نيز با از بين رفتن و متروك شدن اين قنات ها بوده است بسياري از اين مراكز از بين رفته اند. يكي از امتيازات بزرگ اين روش آبرساني ساده  بودن ساختمان است به نحوي كه تقريباً از چند هزار سال پيش تاكنون ساختمان آن تغيير زيادي نكرده و همانطور ساده باقي مانده است و كمتر دستخوش تبديل و تحول شده است.
    در حقيقت زماني بهره برداري انسان از قنات آغاز شد كه مي توانست به دانش هاي مورد لزوم در اين مورد پي برد. يعني به بيان ديگر توانست كه فراز و نشيب زمين ها را سنجيده و تراز كشيده و مشكل شيب دادن به كف قنات را حل كند و از وسايل و ابزار گوناگون هر چند ساده (بيل، كلنگ، چرخ  وچراغ) استفاده كند. بديهي است كه بعدها براي تصحيح مسيرها از قطب نما و شاغول و تراز نيز استفاده شده است.
    مشكل مي توان گفت كه قنات دقيقاً كي و كجا پيدا شد و پيدايش قنات را نمي توان به يك مقطع خاص زماني نسبت داد ولي آب به عنوان يكي از عناصر اوليه حيات در هر جايي كه اقتدار انساني وجود دارد يافت مي شود.
    علت اصلي گسترش و نفوذ قنات در مناطق مختلف ايران را بايد در نكات چندي جستجو كرد كه مهمترين آنها را شايد بتوان اوضاع اقليمي مناطق گوناگون كه قنات به آنها راه يافته است دانست. درحقيقت اين فن آبرساني خود مطابق شرايط خاص اقليمي فلات ايران به خصوص در مناطق گرم و نيمه خشك بوجود آمده است و سپس به مناطق ديگري كه از نظر اقليمي شباهتهاي زيادي به فلات ايران داشته است نفوذ پيدا كرده است از نقطه نظر مكاني مسلماً نمي توان گفت كه قنات براي اولين بار در كجا پديدار گشته است اما اگر بخواهيم قول اين فقيه را باور كنيم قنات ابتدا در كرمان پيدا شده است ولي گفته وي پايه دقيق و علمي ندارد اما بهر حال مي توان كرمان را بنا به دلايلي حداقل يكي از مناطقي دانست كه قنات در انجا به تكامل رسيده است بهر حال كليه محققين يك صدا اين مطلب را تاييد مي كنند كه فلات ايران زادگاه قنات است دليل ديگري كه پيدايش و تكامل قنات را در ايران ثابت مي كند آن است كه در يونان و روم قديم يعني پيشرفته ترين كشورها ي دنياي ممكن نيز اثري از قنات ديده نشده است با اين حال يكي از دلايل عمده عدم استفاده از قنات در اين كشورها طبيعتاً همان وضع خاص طبيعي اين مناطق مي باشد كه به اندازه كافي در همه جا وجود داشته است؛ ولي در مقايسه با ساير نقاط جهان مي بينيم كه تعداد رشته هاي قنات در ايران از ديگر جاها بيشتر و طولاني تر است و مقدار آن آنها نيز چه به صورت انفرادي و مستقل و چه به صورت حجمي از كليه قنات هاي ديگر جهان بيشتر است.
    سيستم قنات از نظر كلي يك روش بسيار ساده مي باشد كه عبارتست از يك تونل سرتاسري شيب دار كه با ده ها چاه عمود بر آن براي هوادهي وتسهيل عمليات خاكبرداري و لايروبي و اكثريت مطلق قنات ها كنده شده اما قنات ها از نظر ساختمان و شكل به سه دسته تقسيم مي شوند.
    1_ قنات هاي ساده: اين نوع قنات همان تونل هاي زير زميني با يك سري چاه هاي عمودي است.
    2_ قنات هاي دوطبقه: در اين نوع قنات ها به جاي يك تونل سرتاسري دو تونل وجود دارد كه يكي از آنها با اصله اي در بالاي ديگري قرار دارد و از مبداء تا مظهر داراي دو طبقه زير و رو است تاكنون تنها يك قنات دو طبقه شناخته شده است آن قنات در اردستان است كه آب يك طبقه در طبقه ديگر نفوذ نمي كند.
    3_ قنات هاي منشعب از رودخانه ها: از اين نوع قنات ها بر خلاف قنات هاي ساده آب را از كوهستان نمي گيرند بلكه از رودخانه ها به زمين هاي زراعتي منتقل مي كند ناصر خسرو قبادياني نيز يك نمونه از اين قنات ها را در طارم گزارش كرده است. در بخش شهداد نيز يكي از اين قنات هاي منشعب از رودخانه ديده شده است.
    در اين نوع قنات آب از قشرهاي تحت الاراضي آب دار استخراج نمي شده بلكه از رودخانه گرفته شده است و هنگامي اين شيوه را به كار مي برده اند كه وضع برجستگي هاي زمين اجازه نمي داد كه از رودخانه مجرايي روباز احداث كنند و آب را به محل مورد نظر برسانند.
    مهمترين شرط براي امكان كاوش كاريز ها در مرحله اول و جود آب هاي زير زميني و دائمي و سپس شيب زمين و بالاتر قرار گرفتن طبقات آبده از مظهر آن مي باشد ونيزهنگام حفر اگر در قسمت خشكي به خاك بد بو، برخورد شود؛ بايد مسير را عوض كرد.

    احداث قنات درمجراي سيل و يا در ميان دره ها نيز شديداً نهي نشده است؛ مگر اينگونه مسيرها چسبنده و سخت باشد. انتخاب زمان حفر قنات به گفته كرجي مهمترين مواقع براي اينكار درمواقع كم آبي يعني ماه هاي شهريور ومهر مي باشد. وجود زمين هاي آبداراصلي ترين شرط احداث قنات مي باشد وطبيعي است كه اگر اين مهم صورت نگيرد حفرقنات عملي بي فايده خواهد بود. كرجي مي گويد مقني كه نشانه هاي آب را نشناسد ناقص است.
    زميني آبدار است  كه خاك آن خلل و فرج داشته باشد و زمين هاي كه در صبح بخار فراوان يا شبنم داشته باشد نيز در روی آن گياهاني چون تاجريزي، پونه آبي، ترشك، كرفس،كتگر،گزنه وشيرين بيان مي رويد. كوه هاي سياه رنگي و پر همگي داراي آب مي باشد كه بنابر ترتيب رنگ هاي ذكر شده آب آنها تقليل مي يابد و اگر سطح صحراها نيز از سنگ سياده متورق پوشيده شده باشد؛ نشانه اي از وجودآب هاي پنهان است. به طوركلي مهمترين محل براي حفر كاريز جلگه هاي دامنه هاي كوه هايي است كه داراي وطوبت و برف دائم هستند و يا زمين هايي كه در ميان دره اي وسيع بين اين كوه ها واقع شده اند. پس از آن مي توان از مجراهايي نام برد كه ادامه آنها به سلسله جبال مرطوب و طولاني مي رسد و نيز صحراهايي كه از كوهستان دور هستند ولي داراي گياهان شاداب و فراواني مي باشند.
    با وجودي كه امروزه قرن ها از اختراع يا ابداع قنات مي گذرد هنوز هم اين روش در ايران ومناطق ديگر معمول است و ساختمان و روش و كاوش آن از نظر كلي تغييرات چنداني نكرده است. يعني هم تكنيك حفاري و هم وسايل كار همان است كه چندين سده پيش بوده است و تنها در چند سال اخير برخي از وسايل و ابزارهايي جديدتر براي حفاري بكار گرفته شده است ولي وسايل اصلي كار مقنيان در حقيقت همان بيل و كلنگ و چرخ خاك كشي است كه از ابتدا مورد استفاده بوده است.
    مسائلي را كه در حفر يك قنات تازه بايد به آن توجه كرد شامل اطمينان از وجود زمينهاي آبدار،اطمينان از وجود آب كافي و دائمي و اطمينان از مناسب بودن خاك مسير قنات مي باشد.
    مادر چاه  درحقيقت منبع اصلي تغذيه قنات و بخشي از قنات است كه بايد در سراسر سال آب آن را توليد و تامين كننده مادر چاهها معمولاً در طبقات آبده قرار گرفته اند و عميق ترين چاه از سري چاههاي عمودي قنات به شمار مي روند در حقيقت مادر چاه در دامنه كوهستان است كه مجراي زير زميني به آن ختم مي شود و سرچشمه قنات محسوب مي شوند و نيز در سطح ايستايي بيشتري فرو رفته است عمق مادر چاهها بر حسب منبع آب زير زميني متفاوت است و از سه متر شروع و به عمق نزديك 400 متر ختم مي شود به عنوان مثال عميق ترين مادر چاهها با  عمق بيش از 400 متر در اطراف گناباد قرار دارند.
    مجراي قنوات يكي از سه بخش عمده داخلي قنات است (مادره چاه، ميله ها و مجرا) كه وظيفه انتقال آب را از مادر چاه به مظهر قنات به عهده دارد حفر مجرا پس از تعيين گمانه انجام مي گيرد.
    يكي از اصول مهمي كه در ساختمان قنات حتماً بايد به آن توجه شود رعايت شيب كانال زير  زميني است در ايام گذشته استاد كاران با وسايل مساحي كه در اختيار داشته اند به تعيين اين شيب و فاصله چاههاي گمانه تا محل مظهر قنات مي پرداخته اند در اين زمينه كرجي مي گويد بايد ژرفاي آب از اول تا اخر يكي باشد و مقدار شيب كف قنات بايد از آغاز منبع تا اول دهانه مظهر از هر هرسنگ تقربياً زارع باشد.
    براي حفاظت مجرا گاهي از كول يا تنبوشه نيز براي پوشش كف و مجراي قنات استفاده مي كنند كه از هدر رفتن آب جلوگيري مي كنند به عقيده كرجي در زمانهاي قديم تر از آجر براي پوشش سقف داخلي نقب استفاده مي شده است به همين علت بايد سعي شود كه لايروبي قنات مرتب انجام گيرد هر گاه مجراي قناتي خشك شود مجراي حفر شده ديگر براي آينده غير قابل مصرف خواهد بود.
    محل مظهر قنات معمولاً درمجاورت روستا يا قصبه قرار گرفته است قنات درحقيقت پس از طي مسير زير زميني خود در مجرا كه در عمقهاي مختلف قرار گرفته است در محل مظهر به سطح زمين مي رسد براي تعيين محل مظهر قنات اول عمق مادر چاه و بعد عمق اولين چاه گمانه و بعد از ان شيب مسطح زمين (مختصر شيبي را كه به مجراي زير زميني خواهند داد)  را در نظر گرفته و سپس به كمك تراز و قطب نما مسير مجراي زير زميني را تعيين مي كنند از مهمترين شرايط انتخاب جاي مظهر قنات يا دهانه آن است كه ارتفاع مظهر يا دهانه قنات بايد از سطح ارتفاع آب در درون گمانه  پايين تر باشد يعني شيب لازم را مورد نظر قرار دهند تا آب بتواند از دهانه مظهر به سادگي خارج شود.
    آب همه قناتها كاملاً در مظهر قابل استفاده نيست به اين معني كه گاهي از مظهر قنات تا جايي كه ادب بايد استفاده شود داراي فاصله طولاني است و دراينجا از يك نهر يا كانال كوچك روباز براي انتقال آب ازمظهر به محل مورد نظر استفاده مي كنند اين كانال يا جوي  روباز هرنج ناميده مي شود.
    درباره علل كم شدن و يا خشك شدن آب قنات ها كه نتيجه نهايي آن با پرشدن هميشگي آنهاست مي توان علل زيادي را شمرد كه از جمله اند:
    - پس از زلزله شديد و گاهي خفيف ممكن است كه سطح آب در قسمت آبده قنات پايين رفته و در نتيجه باعث كم آبي و گاهي خشك شدن سرچشمه ها گردد.
    - خرابي ناشي از جنگ ها كه در اين مورد متاسفانه بسياري از فاتحان و لشكر كشان در طول تاريخ براي تسليم كردن شهرها اول كاري كه مي كرده اند بستن و خراب كردن منابع آب بروري مردم داخل شهرهابوده است اين داستان در تاريخ فلات ايران به كرات اتفاق افتاده است سارگون دوم اولين كسي بود كه براي تسليم مردم شهر اين رسم را باب نمود در جنگ بين اشك سوم و انيتوكوس رومي نيز از اين روش استفاده شده است بالاخره در لشكر كشي هاي متعدد ادوار بعدي نيز اين داستان غم انگيز مرتب تكرار شده است.
    - كاهش بارندگي ها و يا از بين رفتن جنگل ها وفرسايش خاك در كوهپايه ها كه سبب پايين رفتن بخش آبده و در نتيجه خشك شدن منبع آب قنات مي شود و تنها راه جلوگيري از اين مسئله ازدياد نفوذ آب باران به داخل زمين مي باشد.
    - جريان سيل نيز از عللي  است كه باعث خرابي و از بين رفتن قناتها مي شد و حتي المقدور بايد از ايجاد قنات ها در مناطق سيل گير اجتناب كرده و گاهي بر اثر ريزش طبيعي قسمتي از قنات جريان آب متوقف مي شود و چون در قسمت هاي ديگر قنات آب جمع مي شود و ممكن است قنات در اين قسمت ها پشته كند. يعني سقف و ديوار آن فرو ريزد و همين علل باعث جمع شدن آب در پشت اين فرو ريختگي مي شود كه باعث خرابي كلي قنات مي گردد ممكن است تدريجاً گل و لاي در داخل قنات رسوب كند و مانع نفوذ آب كافي و جريان آن بشود بدني جهت قناتها را بايد هر چند ماه يكبار لايروبي كرد، رعايت نكردن حريم قنات نيز باعث پايين رفتن سطح آب مي شود در نتيجه هر دو يا چند قناتي كه در حريم غير مجازساخته شده اند كم آب مي گردند.
    - تغيير مالكيت قنات ها نيز از عوامل كم آبي و خشك شدن آنهاست اغلب قنات ها پس از يكي دو نسل از دست يك مالك در امده و به دست ورثه تقسيم مي شود و به همين جهت توجه زيادي به آنها نمي شود و لايروبي و تعميرات آن به تاخير مي افتد در نتيجه به صورت متروكه و مخروبه در مي آيند.
    -مهمترين علت خرابي و باير شدن قناتها را بايد درحفر چاه هاي عميق دانسته و اين مسئله به خصوص از اوايل دهه 40 به بعد كاملا محسوس است. متاسفانه چاه هاي عميق علاوه بر ضرر جبران ناپذيري كه به قنات ها زده اند خود نيز نتوانسته اند كاملاً جانشين آن  گردند.
    و سايل كار مقنيان بسيار ساده و عبارت است از يك چرخ چاه كه از دو پايه چوبي عمود بر هم تشكيل مي شود و در محل تقاطع و دو نقطه چوب از يك پايه يك محور اصلي اين دو پايه را بهم وصل مي كند. ساير وسايل عبارتند از يك سطل يا دلوي چرمين كه از آن براي انتقال مصالح و خاك هاي كنده شده از ميله استفاده مي كنند يك كلنگ دسته كوتاه نوك تيز يا كج بيل، يك چراغ دستي كه بايد در زير زمين محل حفاري را روشن نگاه دارد وساير ابزار آن شامل شاغول و قطب نما مي باشد.
    براي ايجاد قنات حداقل افراد لازم بين 3 تا 5 نفر است و اين در صورتي است كه سازنده قنات تنها بخواهد ازيك دست چرخ كارگر استفاده كند اين دست چرخ بنابرتحقيقات جناب آقاي دكتر صفي نژاد به شرح زير تقسيم مي شود.
    كلنگ دار: كلنگ داران با تجربه ترين كارگران حفاري هستند درحقيقت كار حفر مجرا و چاه ها و تشخيص جهت كار و ميزان گرفتن ابعاد چاه ها و مجراهاي زير زميني قنوات به عهده ايشان است و به همين جهت حقوق آنها نسبت به ساير همكاران ديگرشان زيادتر است.
    گل بند: وظيفه گل بند آن است كه خاك و گل كنده شده به وسيله كلنگ دار را با بيلچه اي جمع آوري نموده و در دلوي ريخته و به  لاشه كش بسپارد.
    لاشه كش: هنگامي كه گل بند دلوي را كه در اختيار دارد از گل و خاك انباشته نموده و آن را درمجراي زيرزميني قنات به لاشه كش مي سپارد. لاشه كش دلو پر از خاك را به پايين ميله آورده و آن را با دلو خاكي كه به طناب چرخ بسته شده عوض مي كند.
    چرخ كش: چرخ كش در روي زمين در دهانه قنات و كنار چرخ چاه ايستاده است و با گرداندن چرخ طنابي را كه به چرخ متصل است و به انتهاي آن چنگكي وصل است به ته چاه فرستاده و پس از تعويض دلو به وسيله لاشه كش دوباره چرخ چاه را حركت دادهو آن را بالا و پايين مي برد.
    دلوگير: دلو گير در كنار چرخ كش به كار اشتغال دارد وهنگامي كه دلو پر از گل و خاك به سطح زمين مي رسد چرخ كش حركت چرخ را متوقف نموده و دلو گير دلو پر را گرفته، خالي نموده و مجدداً به سر قلاب طناب وصل مي كند.
    شيوه هاي گوناگون تقسيم آب را در ايران به افراد مختلف نسبت داده اند مثلاً در اطراف اردستان تقسيم آب را تحت نظارت خواجه نصير الدين طوسي دانسته اند و در تبريز و اصفهان به شيخ بهايي نسبت داده اند؛ در قديم بر اي محاسبه زمان استفاده از آب از گردش ستاره گاه و آفتاب استفاده مي شده است كه امروزه اين روش جاي خود را به ساعت داده است يك واحد خاص نيز براي تقسيم آب وجود دارد كه آنرا طاق مي گونيد در منطقه كنگاور واحد تقسيم آب طاق است كه معادل 6 ساعت آبياري است؛ ولي در روستاهاي اطراف و شهرستان بم هر طاق 12 ساعت است. گردش آب در هر قنات بر مدار12 يا14 طاق پايه گذاري شده است درحقيقت مالكان هرقنات درآغاز هر سال زراعتي (مهرماه) قبل از شروع كشت ساعات گردش آب و زمان استفاده هر خرده مالك راتعيين مي كند.
    نوع مالكيت قنات ها نيز متفاوت است در بعضي جاها يك قنات داراي يك صاحب است وي آب مورد استفاده خود را برداشته وبقيه را به فروش مي رساند يعضي از قنوات داراي چندصاحب مي باشند كه باهم شريك هستند وبرخي ديگر از قنات ها به صورت سهام گوناگون به فروش رسيده است قنات هايي نيز وجود دارد كه وقف مي باشند.
    قنات پديده اي است سنتي كه در بعضي شهرهاي ايران از جمله استان كرمان تعداد آنها زياد و آبدهي آنها قابل ملاحظه است ولي با وجود نسل جديد كه آگاهي كاملي از وضعيت قنوات موجود ندارند و بهره برداري از چاه را مقرون به صرفه مي دانند. قنات ها محكوم به زوال بوده مگر آنكه تعداي از اين قنوات شناسايي و به عنوان حفظ آثار گذشتگان مورد حفاظت باشند.

    سوگواره قنات ها


    قنات شريان حياتي كشاورزي نبض روستاها، مرز و حد خودكفايي فلاحتي و نمود تلاش بي وقفه انسان هاست.
    زايش قنات در كوير خشك و سوزان با آسمان بخيل معجزه مردم سخت كوشي است كه كلنگ به دست فرسنگ ها دل زمين را شكافتند و قطره قطره آب را از ژرفاي زمين بيرون كشيده و با هرقطره آن درختي تناور و سبزينه اي كاشتند. اين مردم تلاشگر فقر كوير را با همت  و پشتكار خود غنا بخشيدندهر چه را طبيعت از دانش امساك كرد بدلش را ساختند و هر كس به قدر قوش و توان خود هنري آفريد كشاورز سخت كوش كرماني، يزدي، خراساني سمناني و اصفهاني با رخنه در اعماق زمين آب را از بن هر سنگ صحاري خشك بيرون كشيده و زمين مرده را حيات بخشيدند.
    اما دير پايي است  نسل ديگري انديشه ديگري را تجربه مي كند خسته از الگوهاي سنتي هر فكر كهنه اي را كنار مي زند زندگي در خانه گلي و خشتي را دوست ندارد دلش مي خواهد كه در شهر زندگي كند چرا كه به او گفته اند آجر و تير آهن از نشانه اي تمدن است اگر روزگاري اجداد او به سوي تامين آب مورد نياز خويش امروز سرعت عمل زندگي ماشيني انتظار نمي شناسد پس چاه عميق دشمن قناتهاي زنده جاي كاريز را مي گيردروزگاري مقني سالخورده اما روشن ضمير انسان را از زير اين آسمان نيلوفري و از روي زمين براي تصميم نخستين درس براي فرود آمدن نخستين تازيانه بر يك روح بي درد و خواب آلود به دل خاك مي برد اما سال هاست كه مقني سالخورده ديگر در عمق تاريك  آبگون خشك شده قنات فرياد بر نمي آورد كه يارانش قنات را نيش كلنگي كنند ديگر كلنگ دسته كوتاه او با ريتم خوش. استوار عميق ترين سمفوني را نمي خيزد اينك نوازش لطيف و خنكاري آب در بستر تونلي كه هزاران متر دورتر از خاك سر بر مي دارد و در برابر خورشيد دهان مي گشايد جاري نمي شود چشمان غبار گرفته كشتزاري سوخته نگاههاي پژمرده درختان تشنه و رگ هاي خشكيده جوهاي مزارع و كوچه باغ ها ديگر به انتظار آب زلالي كه از دهانه قنات جاري مي شد نمي نشيند در كويرهاي ما ديگر نهال هاي جوان بوته هاي نوزاد و ساقك هاي شيرخواره و غلات به نشانه حرمت سرخود را در پيش پاي عابران خم مي كنند انسان هايي كه با خلاقيت و نوآوري و تحمل زنجهاي فراوان آب را از اعماق زمين خارج مي كردند و اراضي تفتيده را به باغ ها و مزارع سرسبز تبديل مي كردند هم اينك در دهانه خشكيده كاريزها حسرت روزهاي سبز را مي خورند.
    از آن زمان كه آسمان با كوير بي مهري كرد و چاه هاي عميق يكي پس از ديگري از دل كشتزارها سر برآورد قناتها اين ميراث گرانسنگ گذشتگان ما به فراموشي سپرده شدند.
    بر اساس منابع موجود فكر ايجاد قنات هزاران سال پيش در ذهن پوياي معدن كاران در شمال غربي ايران پاي گرفت آنان به دنبال سنگ معدني مس كوه هاي زاگرس را با ايجاد زه كش در كف گالري هاي معدن حل كرده و بطور تصادفي به فن ايجاد قنات دست يافتند ايجاد اينگونه قنات ها به هزاره اول ميلاد باز مي گردد اما استفاده از آب قنات در كشاورزي چند سال بعد رايج مي شود.
    اولين باري كه از تامين آب يك سكونتگاه با قنات نام برده شده در كتيبه اي سارگون دوم پادشاه آشور در 700 سال قبل از ميلاد است سارگون با لشكركشي به منطقه اوراتو شمال غربي درياچه اروميه را مورد تهاجم قرار داد و با دستيابي به مجرا و مظهر كانال آبياري شهر مسدود و ويران كردن  آن شهر را به تصرف در آورد.
    روزگار داريوش كبير اوج شكوفايي و اقدامات آبياري و حفر كاريز در سرتاسر فلات ايران است و به امر شاهان هخامنشي هر كس كه كاريزي حفر مي كرد آب را به سطح زمين مي آورد زميني را آباد مي كرد و يا كاريزهاي خشك را بازسازي مي نمود ماليات پنج نسل بر او بخشيده مي شد. در اين دوره فن حفر كاريز از ايران به مصر منتقل شد و در وادي حمامات كاريزي حفر شد كه حدود 5 هزارهكتار زمين را آبياري مي كرد در دوره اشكانيان با توجه به اعتلاي اهميت جاده ابرايشم كاريز از ايران به چين برده شد.
    در دوره ساسانيان آبياري با روش هاي پيشرفته تر صورت گرفت و با تاسيس دفتر و ديوان منابع آب برچگونگي استفاده از آن نظارت شد و از سوئي احداث كاريز و رواج آن به سرزمينهاي جنوبي فارس گسترش يافت.
    پس از اسلام بر اساس آثار حمد الله مستوفي نخستين كاريز كني حفر قنات براي تامين آب آشاميدني شهر مكه بوده كه توسط زبيده خاتون همسر هارون الرشيد صورت گرفت و دانشمندان ايراني در مورد استخراج آب هاي زير زميني و حفر قنات و اندازه گيري كميت آب تحقيقات و تاليفات داشتند از آن جمله دانشمند معروف ابوبكر محمدبن الحسن الحاسب گرجي كتاب استخراج آبهاي زيرزميني را تاليف كرد و پس از سقوط خلفاي عباسي ديگر درايران خراج وعوارض اخذ شده از روستاييان و ساكنان شهرها ازكشور خارج نمي شد و صرف احداث قنوات ومجاري آبياري را داخل كشور مي شد و در اين دوره در احداث كاريز پيشرفت زيادي حاصل شد.
    در حمله مغول شبكه هاي آبياري و قناتها ويران شد و بسياري از انها خشك و باير گرديد و با شدت گرفتن مشكل كم آبي در دوره صفويه حفر قنات ها دوباره اوج گرفت در دوره قاجاريه ابتدا آقا محمدخان قاجار در تصرف شهر كرمان كليه قنوات منتهي به شهر را تخريب و شهر را تصرف كرد در اين دوره حفاري قنوات مجدداص رونق تازه اي بخود گرفت و اكثر قنوات موجود كشور در 200 سال گذشته حفاري شده است و بيشتر آنها در سنوات قبل از 1300 احداث شده است و شايد هم يكي از عوامل ترغيب مردم به حفر قنات حاج ميرزا آغاسي صدراعظم محمد شاه قاجار بوده و با وجودي كه وي اقتداري در اداره مملكت نداشت ولي آب شناسي ماهر بوده و بيشتر قنوات تهران در زمان او طراحي يا ساخته شده است.
    در دوره معاصر روز به روز از تعداد قنات ها كاسته شده و با استفاده از فن آوري حفر چاه حصارهاي اقتصاد آب كاريزي ويران شد قبل از اصلاحات ارضي در سال 1341 حدود 50 هزار رشته قنات در ايران وجود داشت ولي بعد از اصلاحات ارضي توسعه قنوات متوقف و متروكه شدن و تخريب آنها آغاز گرديد و در مدتي كمتر از ربع قرن با از دست دادن بيش از 20 هزار رشته قنات با 100 هزار كيلومتر طول نقطه اختتامي بر دوران تمدن كاريزي در ايران نهاده شد.
    قنات در لغت به معناي نيزه و جمع آن قنوات است كه بعداً به معني كانال و مجراي آب بكار رفته است اين كلمه در زبان آشوري به شكل قانو در عبري به صورت قنا و در لاتين بصورت كانال ديده مي شود معادل فارسي اين كلمه كاريز ويا كهريز است.
    قنات سازه آبي سنتي است كه براي بهره برداري از آب هاي زيرزميني در آبخوان هاي آزاد احداث مي شود قنات در واقع مجراي زيرزميني است كه آب هاي زيرزميني را از آب خوان زهكشي نموده وبه سطح زمين هدايت مي كند اگر چه فن احداث قناتت در شمال و يا شمال غرب ايران ابداع شد اما اين روش دستيابي به آب بيشتر از همه مورد استفاده ساكنان خشك و كويري مركزي و شرقي ايران قرار گرفت اگر چه قنات در پهنه وسيعي از جهان از ژاپن گرفته تا شيلي گسترده است اما بزرگترين كانوني كه در ان قنات به عنوان اصل ترين تامين كننده آب شناخته مي شود اطراف كوير ايران است در مخروط افكنه ها ي واقع در كوهپايه هاي كوير مركزي ايران قنات از هر لحاظ به تبلور مي رسد و از نظر فني و فن اوري تعداد و تراكم و طول عمق مادر چاه ميزان آبدهي تعداد وتراكم شهرها جمعيت دام و زمينهاي كشاورزي و وابسته به آن در سطح جهان بي نظير است در مناطق كويري بدون بهره برداري از آب قنات ايجاد يك روستا شهر و رونق كشاورزي ممكن نيست درحقيقت بدون قنات قسمت اعظم فضاي جغرافيايي حاشيه كويرهاي ايران درمحدود شهرهايي مثل كرمان يزد كاشان سبزوار قهستان بيرجند گناباد فردوس و... فقط نوع معيشت كوچ نشيني و نيمه كوچ نشيني آنهم به صورت گروهي كم جمعيت و بسيار پراكنده مي توانست شكل بگيرد وابستگي زندگي در مناطق مركزي و شرقي ايران كه از آب سطحي مطمئن برخوردار نيستند به قنات بيشتر از آن است كه در جشم انداز اوليه مشاهده شود به گواهي صاحب نظران بدون ابداع قنات امكان وجود و توسعه شهرهاي بزرگي مثل كرمان يزد كاشان ري نيشابود طوس و... بعيد و حتي محال بوده است در اين راستا تلاش ساكنان نيمه شرقي ايران سبب شد تابيش از 74% قناتهاي داير كشور در اين مناطق حفر شوند به طوريكه بيش از 12 هزار و 600 رشته قنات در حوزه هاي داخل از جمله دشت هاي كوير و نمك احداث شده است در فلاتهاي ايران حدود 300 هزار كيلومتر قنات وجود دارد وطبق آمار يونسكو سه پنجم قنات هاي جهان در ايران قرار دارد و در اين ميان طولاني ترين و عميق ترين قنات هاي دنيا كه نشان دهنده تكنيك بالاي سازندگان آن است در استان يزد و نواحي گناباد واقع شده است بر اساس منابع موجود در چهار قاره آسيا آفريقا  اروپا و آمريكا قنات وجود دارد كه در اين بين سهم آسيا به مراتب بيشتر از بقيه قاره هاست اگر چه در تمامي استانهاي كشور قنات وجود دارد اما تعداد آنها در استانهاي خشك و كويري بيشتر است معورفترين قناتهاي كشور در استانهاي خراسان كرمان يزد اذربايجان شرقي اصفهان وسمنان قرار دارد از جمله كاريزهاي معروف اين مي توان به قناتهاي قصبه گناباد صالح آباد و بيدخت در خراسان فيروزآباد مهدي آباد مجومرد خارخار و تاج آباد در استان يزد ابراهيم آباد اراك قنات دو طبقه اردستان و وزوان و ميمه در اصفهان قنات كرمان ماهان چوپار رشيدي و گردون در كرمان و قناتهاي داغ چشمه وكيل چشمه حمام كلانتر و يعقوبي در آذربايجان شرقي اشاره كرد. يكي از قنات هاي شگفت انگيز ايران قنات دو هزار ساله قصبه گناباد است كه داراي بيش از 33 كيلومتر طول و 420 حلقه چاه است كه در قصبه شهر گناباد قرار دارد عمق مادر چاه اين قنات بيش از 300 متر مي باشد كه در ميان قنوات ايران پديده اي شگفت انگيز است اين قنات با توجه به قدمت و طول و مسير و ميزان آبدهي پديده اي بي نظير در جهان است اگر چه اولين كاركرد قنات جاري ساختن آبهاي زيرزميني بر روي زمين است اما كاركردهاي ديگر براي قنات نيز ميسر است زهكشي آبهاي روز زميني شيرين كردن اراضي با احياي قنوات تامين آب شرب در جزاير مناطق گرمسيري از جمله در خليج فارس تغذيه مصنوعي لايه هاي آبدار زير زميني با مهار قنوات آباداني كويرها حفظ تعادل زيستي و جلوگيري از سيلابهاي درون شهري از مهمترين كاركردهاي قنات است قنات نه تنها يادگار ارزشمند گذشتگان است بلكه سرمايه عظيم و گرانبها براي نسل حاضر محسوب مي گردد و در حقيقت رگ حياتي كوير است.
    بر اساس گزارش سال 1378 وزارت جهاد كشاورزي تخليه سالانه آب قنوات كشاورزي بيش از 10 ميليارد متر مكعب بوده كه از ميزان 7 ميليارد و 229 ميليون متر مكعب يعني بيش از 70% متعلق به استان هاي مناطق كويري بوده است. در چهار دهه اخير كاريزهاي ايران با بي مهري مسئولان و حتي بهره برداران آنها رد برو شدند و وقوع پديده خشكسالي و كاهش بارندگي در سالهاي اخير قناتهاي ايران در معرض و باير شدن قراردارد در چند سال گذشته آب بسياري از قنوات به طور جدي كاهش يافته و برخي نيز به طور كلي خشكيده اند آبدهي قنواتي كه قرنها ي متوالي در دوره هاي ترسالي و خشكسالي بهترين حافظ تعادل بيلان آب زيرزميني بوده و از سوي ديگر با ورود فن آوري حفر چاه كاهش يافته و يا بطور كامل هيچگونه حادثه غير منتظره اي در روندتكاملي بهره گيري از فن حفر قنات بوجود نيامده بود تا اينكه حدود نيم قرن پيش با حفر چاه عميق و استحصال آب به روش مكانيكي حدود 29 قرن تاريخ سراسر افتخار رو به ويراني گذشت امروزه ساخت يك رشته قنات با وجود برخي معايب با مخارج هنگفتي روبروست و بازده اقتصادي چندين برابر است بهره برداري از آب دشتها يا چاه موجب افت سطح و كيفيت آب آبخوان و كاهش عمر مفيد قنوات مي شود با وجود روشهاي پيشرفته كنوني قنات همچنان ارزش و اعتبار خود را حفظ كرد ولي براي بازدهي بيشتر بايد روشهاي جديد و سنتي را با هم تلفيق داد بر اساس آمار وزارت نيرو تعداد قناتهاي كشور در سال 1367 بيش از 44 هزار رشته بوده عدم نگهداري و فقدان پشتيباني فني و اعتباري در سالهاي اخير باعث شد تعداد قنوات كشور بر اساس آمار وزارت جهاد كشاورزي به 33 هزار و 405 رشته با خروجي 7/10 ميليارد متر مكعب كاهش يابد بر اثر خشكسالي هاي اخير در برخي از نقاط مركزي جنوبي و شرقي آبدهي قنوات بين 20 تا 80% كاهش يافته است در مناطقي كه عمليات احياء مرمت غني سازي و كنترل قنوات صورت گرفته مشكل آبدهي قنوات بر طرف شده است در صورت تامين اعتبار عمراني اكثر قنوات كشور احيا ومرتب مي شود در بسياري از مناطق شرقي ايران كه زندگي وابسته به آب قنات است هم اينك تنها ميله ها و خاكريزهاي اطراف قنوات به يادگار مانده است و طولي نخواهد كشيد كه بر اثر فرسايش همه اين آثار از بين خواهد رفت و بدين ترتيب اثر تاريخي چند هزار ساله بهم پيچيده مي شود در اين وضعيت نتيجه زحمت انسانهاي صادق كه با ظرافت و دقت عمل آب را بدون صرف انواع انرژي براي مصارف مختلف به سطح زمين منتقل كردند در زير خروارها خاك مدفون خواهد شد نابودي قناتها تنها از بين رفتن و نابود شدن يك شيوه استحصال آب و يا يك نوع از انواع بهره برداري از منابع آب نيست بلكه محو يك فرهنگ است و نبايد اجازه داد قنوات اين صفحه هاي نمايش انگيزه هاي شرافتمندانه و پاك انساني از بين بروند متروكه ماندن آباديها و خشكيدن قنوات باعث شده است تا ديگر نيروي مقاومتي در پهنه هاي كويري باقي نماند تا از هجوم و يرانگرانه ريگ هاي روان در امان بماند تجديد دوباره قناتها و رونق دادن به آباديهاي بي رونق و گاه متروكه مي تواند از توسعه كوير جلوگيري كند سختي هاي طبيعي اقليمي حاكم بر كوير با آب زلال قنات تعديل يابد و شرايطي فراهم شود تا بتوان زندگي كرد وضع موجود قناتهاي ايران نشان مي دهد اگر روند نزولي تغييرات سطح آب زيرزميني همچنان ادامه يابد بتدريج شاهد خشكيدن تعداد بيشتري قنات خواهيم بود در اين وضعيت دولت بايد به مالكين و شارعين قناتها توجه بيشتري كرده و تدابيري اتخاذ كند تا از حفر چاه در حريم قنوات و مناطق مشكل آفرين جلوگيري شود براي نگهداري از قنوات اختصاص كمكهاي مالي دولت براي احداث لايروبي حفظ حريم قنوات استفاده از فن آوري پيشرفته در حفر قنات و حفر قنات بجاي چاه كوهستاني شيب دار ضروري است.
    قنات يك اثر باستاني نيست بلكه نگاه به قنات بايد به عنوان يك شيوه برتر استحصال آب ويك سيستم موفق بهره برداري از آب زيرزميني و مهمتر از همه آميخته با فرهنگ آداب رسوم و سنن ملي ومذهبي ايرانيان باشد كاريزها شاهكارهاي تمدن در ايران زمين بوده و ميراث گرانبهاي نياكان زحمتكش ما درپهنه هاي خشك و كويري هستند نگذاريم كاريزها بخشكند آباديها از رونق بيفتند و دوباره خاك به جريان بيفتد و توده هاي عظيم شن آباديها را زير ضربات كوبنده خود مدفون سازد و رد پاي قناتي را كه روزگاري چشم و چراغ آبادي بود از بين ببرد.
    معلم شهيد دكتر علي شريعتي وقتي از عمليات ساخت يك كاريز در دشتهاي حومه يزد ديدن كرد در كتاب كوير دشت ساخت قنات جهاد در تاريكي تلاش براي دست يافتن به آب مبارزه با خاك فرود آمدن براي صعود سفر به اعماق زمين براي سير آب شدن جستجوي آب در زير زمين نه به روي آسمان آب چشمه نه باران و آموختن درسي است كه اسكندر عمري بر سر آن گذشت و نياموخت.
    سنايي شاعر بزرگ ايراني نيز مي گويد يك كوزه آب در ميان خانه به از جوئي كه از برون آيد.

    ويژگي هاي قنوات و مسائل مربوط به تقسيم آب


    قنوات مجاري زيرزميني هستند كه آب سفره هاي عميق زيرزميني به وسيله آنها به سطح زمين هدايت مي شود كه اين آب براي رفع احتياجات مختلف انسان نظير آب آشاميدني، كشاورزي، نظافت و كارهاي ساختماني مورداستفاده قرار مي گيرد.
    اين وسيله امكان ايجاد شهر و آباداني را در نواحي خشك كه به علت ضعف ميزان بارندگي ساليانه، كشاورزي ديم در آنجا امكان پذير نيست فراهم مي سازدفارسي زبانان مي گويند هر جا آب است آبادي است. قنوات موجود در استان كرمان مانند اكثر نقاط ايران بر دو قسم است:
    -    قنوات كوهستاني
    -    قنوات دشت
    قنوات كوهستاني در كوهستان و در دامنه كوهها حفر شده و از آب باران و برف كه در ارتفاعات وجود دارد تغذيه مي شود ميزان آبدهي اينگونه قنوات ثابت نيست بدين معني كه در بهار كه برف و باران زياد مي باشد آب آنها زياد مي شود بالعكس در تابستان آب آنها نقصان مي يابد و حتي ممكن است در خشكسالي آب آنها بكلي خشك شود قنوات دشت قنواتي هستند كه در دشت حفر شده اند و در منابع عميق آب زيرزميني سرچشمه مي گيرند كه طول آنها نسبتاً زياد بوده و آب آنها در تمام فصول سال ثابت است و مساحت زيادي را زير كشت در آورده اكثر شهرها و مراكز پرجميعت در مظهر اينگونه قناتها قرار دارند.
    گردش آب يا مدار قنات عبارت از فاصله زمان بين دو نوبت آبياري براي هر مالك مي باشد بطور مثال كسي كه مالك يكساعت آب از يك قنات مي باشد و مدت زمان بين دو ابياري 14 روز باشد حق دارد هر 14 روز به مدت يكساعت از آب قنات استفاده كند در اين صورت مي گويند كه مدار يا گردش آب قنات بر 14 است مدت مدار قناتها يكسان نيست و حتي براي قناتهاي يك محل نيز با هم اختلاف دارد معمولاُ مدار قنات بستگي به ميزان آبدهي قنات و زمينهاي زيركشت دارد مار و گردش آب قناتها معمولاً 6 روز، 12 روز، 13 روز، 14 روز، 16 روز و 18 روز و حتي روز مي باشد.
    معمولاًدر هر سال يك يا چند قنات وجود دارد كه آب آن به مصرف زمين هاي كشاورزي همان محل مي رسد ولي گاهي اوقات ممكن است آب قنات بين چند آبادي تقسيم شده در واقع قنات يكنوع تعاون و همكاري نه تنها بين اهالي يك ابادي برقرار مي سازد بلكه مي تواند اين همكاري را بين روستاهاي مختلف يك ناحيه ايجاد نمايد و روابط اقتصادي بين آنها را تحكيم بخشد.
    مقياسهاي كه در استان كرمان براي تقسيم آب معمول است به قرار زير مي باشد.
    -  سهم يا شبانه روز: كه مدت يك سهم آب قنات برابر يك شبانه روز يا 24 ساعت است.
    -  طاقه: به مقدار آبي است كه از طلوع آفتاب تا غروب آفتاب و بالعكس براي آبياري بكار مي برند و چون در قديم اندازه گيري زمان بوسيله ساعت بين روستائيان متداول نبوده است براي اينكه تعادل بين يك طاقه روز و يك طاقه شب برقرار باشد شار بين آب در هر نوبت آبياري يكدفعه در روز و دفعه ديگر در شب اب را به مصرف مي رسانده اند، يا اينكه نصف يك طاقه را در روز و نصف ديگر را در شب استفاده مي كردند.
    -  دمن: به مقدارآبي كه براي هرنوبت آبياري در يك منطقه مشخص تعيين مي نمودند وسهم هر كس تعيين مي شده است.
    -  دانگ: كه برابر يك دوازدهم هر سهم يا 24 ساعت ميباشد كه مدت آن برابر 2 ساعت است.
    - فنجان: كه ظرفي بصورت نيمكره مي باشد معمولاً از مس ساخته شده در وسط آن يك سوراخ قرار دارد و براي اندازه گيري با فنجان يك ظرف نسبتاًَ گود مسي كه ظرفيت آن حدود 10 تا 20 ليتر است پر از آب مي كنند و فنجان را روي آن قرار مي دهند آب بوسيله سوراخ فنجان داخل فنجان مي گردد و به محض اينكه فنجان پر از آب شدپائين مي افتد. مدت زمان لازم براي پر شدن فنجان بستگي به تنگي و گشادي سوراخ آن دارد در قديم كه ساعت وجود نداشته و يا اينكه در بين مردم شناخت وقت بوسيله ساعت عموميت نداشته است اندازه گيري بوسيله فنجان براي تعيين زمان بكار مي رفته است و به همين جهت به آن پيماند مدت يا ساعت آبي مي گفته اند.
    - استخر: در مواردي كه ميزان آبدهي قنات ناچيز است و قدرت و سرعت آب به اندازه اي نيست كه مستقيماً به اراضي برسد آب قنات را در محلي به نام استخر جمع آوري نموده و سپس به مصرف مي رسانند بدين ترتيب كه استخر را از آب قنات پر نموده و سپس از مجراي خروج استخر آب را بوسيله كانال هاي آبرساني به زمين هاي زارعي هدايت مي كنند در نتيجه چون مقدار آب انباشته شده در استخر زياد است آب با سرعت در كانال هاي آبرساني جريان مي يابد و به مصرف ابياري مي رسد مدت زمان لازم براي پرشدن استخر بستگي به ميزان ابدهي قنات و وسعت و حجم ا ستخر دارد چون پر شدن استخر 24 ساعت طول مي كشد معمولاً بجاي كلمه استخر كلمه شبانه روز را بكار مي برند مثلاُ كسي كه مالك 2 استخر آب است مي گويند كه مالك 2 شبانه روز آب است لازم به تذكر است كه مقدار زيادي آب در استخر بر اثر تبخير نفوذ آب از بين مي رود.
    - برق: مقياسي است كه در بسياري از نقاط جريان دارد.
    در اصطلاح روستائيان فاصله زماني دو نوبت قصبه را در ابياري مدار گردش آب مي نامند كه گاهي داراي اسامي محل ديگري نيز هست حداقل مدار گردش آب در مناطق مختلف استان 6 شبانه روز يكبار و حداكثر آن تا 21 شبانه روز مشاهده شده است ولي در برخي مناطق در جهت افزايش مدار گردش آب تغييراتي داده شده است كه به نيازهاي اوليه منقطه اعمال قدرت و مالكيت سياسي بستگي دارد.
    مهمترين عوامل موثر در تعيين مدار گردش اب نياز اوليه زارعان روستايي بوده است كه مقدار حجمي آب را در رابطه با سطح قابل كشت نياز ساليانه همان منطقه از لحاظ كمي و كيفي محاسبه نموده اند مثلاًُ اگر روستايي مي توانسته همه ساله با كليه امكانات خود 90 هكتار زمين را به زير كشت ببرد(60 هكتار پائيزه كاري و 30 هكتار بهاره كاري) و اگر قدرت و كشش آب مي توانسته در هر شبانه روز مثلاًُ 6 هكتار زمين را در پائيزه كاري آبياري نمايد(هر 4 ساعت يك هكتار) مدار گردش آب منطقه مذكور بر اساس 10 شبانه روز يكبار شكل گرفته است.
    گاهي اتفاق مي افتاد كه بر اثر پيش آمدهاي طبيعي و رويدادهاي غيرقابل پيش بيني مجراي زيرزميني قناتي تخريب گرديد و سهم برآن آن قنات امكان احياي مجدد آن را نداشتند از اين رو دست به دامان قدرتمندان محلي مي شدند و در زير چتر حمايت آنها با شرايطي احياي قدرت امكان پذير مي گشت.
    مالكيت اراضي در صورت در دست داشتن قدرت بالاخص قدرت سياسي در واقع خاصي به تغيير مدارك گردش آب در جهت بهره گيري به سود خود دست زده است در اغلب مناطق استان طول زماني گردش آب ثابت ويا لااقل دهها سالي است كه ثابت مانده است تغيير طول مدارگردش آب در رابطه با تغيير فصل در بسياري ازمناطق امري عادي است زيرا به واسطه نيازهاي ناشي از نوع كشت به شكل سنتي روستا در طول سال داراي دو مدار گردش آب مي باشد يك مدار كشت پائيزه ديگري مدار كشت بهاره كه طول زماني مدار گردش آب پائيزه به حداكثر فاصله زماني خود مي رسد و طول زماني مدار گردش كشت بهاره به نصف تقليل مي يابد.

    پيام مقني:


    من مقني ام         
    همسفر تاريخ و تمدن و بشر    
    همراه بابل و سومر و آكد
    شاهد روزگار ايران و يونان و مصر و روم     
    من پا بپاي هخامنش و اشكان و ساسان آمده ام.
    من راوي فرازو نشيب حكومتهايم اوج و فرود پادشاهان ديده ام
    من همچنان خاموشم و گويا
    من جوينده گنج هستي ام
    من سفير آبم     
    آب آب آب
    من مقني ام     
    طلايه دار رنج انسان ها
    با جامه اي شوخ و رويي تيره
    از رود و دشت و دره و كوهستان گذشته ام
    همه سرمايه ام دلوي و كلنگي چراغي و چرخي و ميله اي است
    با اين زاد راه هزاران راز در دل خاك جا گذشته ام
    من پيام آور آبم
    آب آب آب
    من مقني ام مي دانم كه زمانه مرا رنج كش و تيره روز خواسته است.
    تنم هر روز قسمتي از خاك و آب مي شود
     موج گرما و سرما توفان و نموري زمين مرا مي آزارد.
    من پيوند دهنده دريا و قطره ام     
    من همسفر آبم     
    آب آب آب
    من مقني ام
    چمن را نگارستان مي خواهم
    دلفريبي را به گل مي آموزم به كشتزار صفا مي دهم.
    در باغ گل و در بوستان بلبل مي جويم
    وه..... هواي مرغزار چه نشاط آور است.
    نسيم صحرا چه روح افزاست    
    من روياي طراوت آبم     
    آب آب آب
    من مقني ام  
    بنام زندگي قرنهاست كه مرده ام     
    مرده ام ولي عروس هستي را نيكو آراسته ام.
    من فراموش شده دوران و از ياد رفته ام     
    گردون چراغ مرا خاموش خواسته است
    وه‌چه‌زيباست‌يادي‌ونگاهي‌ازگمنامي‌ام
    ‌به وسعت فراموشي تاريخ مرا هر بار در همايشي مي بينيد و مي خوانيد
    من مفتي ام
    همراه چاه
    همراه قنات
    همراه آب
    آب آب آب
     
    فرهنگ قنات و مقني


    هرگاه قنات آماده بهره برداري مي شده و اولين كشت محصولات به بارمي نشسته درپايان درو گوسفندي را جلوي مظهر قنات ذبح كرده  و بافه هاي گندم را به هوا مي پاشيدند و محوطه خرمن را آب و جارو مي زدند واين اشعار را مي خواندند.
    اي آب و زمين مرحبا بر گل              مرحبا بر صاحب خوش عادل تو
    يك قبضه به استاد درودگر بدهيد            يك دانه به صد دانه شود حاصل تو
    بريده باد زباني كه نگويد اين كلمات       كه بر جبيب خدا ختم انبياء صلوات
    آب در سر سنگ گل گلي مي گويد    مرغ در قفس ناد علي مي گويد
    آن شيري كه خوابيده در سايه سنگ    الله و محمد و علي مي گويد
    بريده باد زباني كه نگويد اين كلمات    كه بر حبيب خدا ختم انبياء صلوات
    من مرغ آتشخوارم آتش پرو بال من است    
     بريده باد زباني كه نگويد اين كلمات
                                     كه بر حبيب خدا ختم انبيا صلوات
    هر گاه مقني و گروه كاري بر روي قناتي كار مي كرده اند چنانچه تعداد چاه هاي قنات از 20حلقه تجاوز مي كرد مالك قنات را بر سركار مي بردند تا شيريني آنها را بدهد چاه ها را يكي يكي به او نشان مي دادند و اين شعر را همراه مي خواندند.
    بيا يك بيا يك بيا يكدونه يارم               بيا دو بيا دو بياد دو زلف زارم
    بيا سه بيا سه بيا سيمين عذارم             بيا چار و بيا چارو بياچاره سازم
    بيا پنج و بيا پنج و بيا پنجه خورشيد                 بيا شش بيا شش بيا شيشه گلابم
    بيا هفت و بيا هفت  بيا ور حوض كوثر         يا هشت  بيا هشت  بيا هشت در بهشتم
    بيا نه  بيا نه  بيا نه روز عمرم        بيا ده و بيا ده  بيا آرام گيرم
    به  يازده  به يازده تاق تاقه            دوازده دوازده كارها توي اتاقه
    به سيزده به سيزده كه ميگن روز نحسه    به چارده به چارده كه من چاره ندارم
    به پانزده به پانزده بياور پول چايي     به شانزده به شانزده بيار نهار و شامي
    به هفده به هفده هنوز چيزي نخورديم     به هيجده به هيجده كه هنوز حج نرفتيم
    به نوزده به نوزده كارها شد اصلاح  به اين بيست به اين بيست گره ها هم شده وا
    مقني ها در هنگام كار در چاهها و شروع كار اشعاري مي خوانند:
    بيا بابا كه نان كهكيني حرامه        تك چاه مي روي مثل حمامه
    بيا بابا كه نان كهكيني حرامه         تك چاه مي روي عمرت تمامه
    الا بابا كنم روزي دو صدبار        براي خاطر اين نيم من بار
    خدايا كي شود اين روز سر آيد    كه من فارغ شوم روزي از اين كار
    اگر اين نيم من بار كم بيايه                  كه من فردا نيايم بهر اين كار
    خداوندا تويي كه من بنده باشم     سه چيز دادي  كه من شرمنده باشم
    سه چيز به من دادي از مال دنيا    دو تا دست و دو تا چشم و دو تا پا
    دلم ميخواه كه دلدارم تو باشي     كليد رونق كارم تو باشي
    قناتي مي كنم از بهر دلبر         دلم مي خواد كه آبيارم تو باشي
    پسيني ماه گرفته ماه گرفته         غم عالم به جانم گرفته
    غم عالم درون چاه و پشته                   چه بد جوري مرا تنها گرفته


     
    مشاهير فنون آب آبياري و سازه هاي آب

                                 
    حاج محمد كريم خان كرماني


    حاج محمد كريم خان كرماني در 18 محرم سال 1225هجري قمري (1809ميلادي) در كرمان متولد شد ودر تاريخ 22 شعبان 1288هجري قمري (1780ميلادي ) در تهرود سه منزلي كرمان كه به سمت كربلا مي رفت وفات يافت شيخ از طرف پدرش ابراهيم خان به خانواده سلطنتي قاجاريه بستگي داشت (پدرش داماد فتحعلي شاه قاجار بود ) و مدرسه بزرگي در كرمان ساخت كه هنوز هم اسم مدرسه ابراهيمي را دارد وي اين مدرسه را به كتابخانه عظيمي مجهز كرد. آثار تاليفات شيخ بالغ بر 270 جلد است كه مهمترين آنها در نور و روشنايي، رنگ ها، موسيقي، رياضيات، كشاورزي و آبياري نگارش شده است ازمجموع كتاب هاي شيخ تقريبا ً 50 جلد به فارسي نوشته شده است رساله فلاحت مشايخ از مهمترين آثار اوست كه چاپ و منتشر شده است و ابواب آن چنين بخش بندي شده است.

       مقدمه در تحريص و ترغيب زراعت
    - باب اول در پاره اي از مسائل گياهان و درختان ميوه (درچهار فصل)
    - باب دوم در شروط قبل از زراعت (در چهار فصل)
    - باب سوم در آداب زراعت كردن (در سه فصل )
    - باب چهارم در آبياري كردن (در سه فصل )
    - باب پنجم در روزهايي كه به زمين آب و كود دهند (در پنج فصل )
    - باب ششم در زراعت شتوي وصيفي و غرس درختان
    - باب هفتم در حصادي كردن و ساخت گرجين و خرمن برداري
    - باب هشتم در آداب انبار كردن غلات (دردو فصل )
    از آنجا كه هدف معرفي نظريات آبي نامبرده مي باشد وي در خصوص آبياري و مراقبت در ختان و نحوه آبياري اشجار و سبزيجات نظريات خاص خود را دارد كه با استفاده از باب هاي چهارم و پنجم كتاب فلاحت مشايخ به شرح بخشي از آن مي پردازيم
    بحث در مراقبت زمين وآب است از شروط عظيمه رزاعت آب و زمين است خدا هر چيزي را از گل خلقت مي كند اگر آب نباشد زمين خشك باشد چه حاصل و اگر آب تنها باشد بي حاصل پس بايد هر دو جمع باشد و بايد زارع اول ملاحظه كند آب را اگر آب شيرين است و مفسد تخم نيست زراعت كند و اگر آب شور است بي حاصل است و شوري باعث خشك شدن گياه است و آب شور زمين را سست مي كند و متفرق مي كند و چسب زمين تمام مي شود و هم چنين است آب ترش آن هم مثل سركه است باعث انحداد و فاسد شدن است پس بايد زارع اول مراقبت آب را بكند و عمده مسئله شيرين بودن آب است.
    اما بيان آب بدانكه اصلش از بخار زمين است وبواسطه حرارت كواكب و آسمانها بخار اززمين متصاعد مي شود زيراكه از اطراف گر م مي كند و زمين را و مثل اينكه آتش برقرع چون مسلط شود بخار مي كند وبر ديگ پر اگر مسلط شد بخار مي كند وهم چنين است اينجا پس بخار بالا مي آيد وروي زمين مي رسد هر گاه سردي به آن نرسد متصاعد مي شود تا به كره هوا ميرسد وبه زمهرير مي رسد پس مي ايستد و تقطيرمي شود وجاري مي شود پس هر زمين كه بخارش بيشتر است آبش زيادتر است از اين جهت كوه ها آبشان زيادتر است زيرا كه رطوبت بيشتر نگاه مي دارد و بواسطه سردي دورتر رطوبتشان تمام مي شود پس آب هر گاه ازچشمه هاي بسيار گرم باشد با همان گرمي براي زراعت مضر است بلكه اصل اين آب مضر است و همچنين بسياري از آب ها هست كه جرم دارد و ته نشين مي كند و مي بندد بطوري كه مي توان از يك نهر دوسال آب برد اين آب هم زمين را فاسد مي كند وريشه درخت را نمي گذارد زياد شود و فرو رود آن آب شيرين خوشگوار كه از او ظاهرباشد كار كردگار وخلق و خوي پروردگار زنده كند مرده هاي دل ها را و عالم كند جاهل ها را پاي هر گياه خشكي كه بيفتد زنده كندوعلم او به هر گوشي كه برسد به حركت بياورد مثل علمش مثل آبي است كه از كوه هزار هزار جاري است پس آب شيرين جو و آن كوه آبدار را تحصيل نما.
    از شروط آب اين است كه صاف باشد اگر بسيار گل آلود باشد زمين را فاسد مي كند بلكه براي خوردن هم مضر است و آب هر چه از راه دور بيايد جرمش كم مي شود و دم چاه از آن بيرون مي رود و براي خوردن مناسب تر است از اين جهت آب چشمه ها كه از دور مي آيد محلل غذا ورياح است و آب چاه برعكس است وآب برف صلاح بدن نيست و آب قنوات كه از طرف مشرق مي آيد صلاح تن است بدانكه خداوند آبرا مايه زندگي قرار داده اگر به وقت و موسم اندازه باشد اگر زياد و كم باشد فاسد مي كند همه چيز را پس بايد مراقبت گياه نمود هروقت كه اثر تشنگي از آن بروز كرد
    آبش داد ومادام كه تشنه نيست آب دادن بيمار كننده است پس تا باران به موسم از آسمان مي آيد هرگز زمين خشك  نمي شود آب حاجت نيست وچونكه  باران قطع شد بايد بناي آب بگذاري تا آنكه حاصل به ثمر برسد واگر آب بدهي مي خشكد و اگر زياد بدهي مي پوسدپس نه آب را از حد بيرون ببرد نه خشكي را از اندازه بيرون كن و وسط آب بده پس بهترين اوقات براي آبياري در تابستان وقتي است كه هوا رو به سردي باشد مثل شب ها و عصرها كه تا صبح آب به ريشه گياه برسد وزمين آبها را به خود بكشد و چون صبح شود گياه سرشاد وخرم باشد و دورتر تشنه مي شود و دربهار آب كمتر لازم است بجهت اينكه از زمستانها زمينها تر است و باران بسيار مي آيد و اما در خزان آب بيشتر لازم است پس همان گياه بهاري اگر زمستان بكارند بايد آبش را زيادتر دهند و مردم از اين معني غافلند اگر به قاعده باغ را آب دهي طراوت آن را خواهي ديد و بپرهيز از آب ندادن ميوه در هنگام رسيدن آن و وقت كال بودن و درحال گل داشتن آن كه اگر آب بدهي بكلي ا زحيز انتقاع خواهد افتاد و آب را چله زمستان وقت يخ بندان چندان تعريف ندارد و پيش از يخبندان بهتر است در قاعده آبياري كردن جويي كه آب به صحرا مي برد نبايد زياد مرتفع باشد و مسلط بر صحرا زيرا كه آب بسيار تند خواهد آمد و صحرا را از هم مي پاشد و هر گاه نهر پر آب باشد جميع آب را رو به يك طرف نبايد كرد وبايد تقسيم كرد پس آب را آرام به صحرا برده و صلاح در اين است كه براي صحرا اول خياباني بزنيد و نهري در وسط و بطول اين نهر صحرا زراعت شود همچنين زعيم بايد در وقت آب دادن دايم مراقب زراعت خود باشد كه مبادا از سردر رود يا آنكه جلو را بشويد وبعد از آب دادن زراعت راه نرود و حيوان را منع كند و بدانكه انسان بايد با تجربه باشد در زرع بينيد هر كدام چه قدر تاب تشنگي داردهنوز اثر تشنگي از آن تمام بروز نكرده آبش كند.
     
     گذري بر تار يخ كرمان


    كرمان شهر هزار يكشب شهردار ها و قالي ها شهر مشتاق علي شاه و شاه نعمت الله ولي و هزار نشانه ديرينگي و تاريخ كهن كوير ايران است در جغرافياي بطلميوس از بياباني با نام كارما ياد شده كه همان كرمان است بوتيا كارمانيا و كارماني نيز نامهايي است كه در متون كهن اين سرزمين آمده است و واژه كرمان كه امروز به مركز استان اطلاق مي شود تغيير يافته يكي از اين واژگان كهن بوده است اما شهر كرمان در برخي متون با نام گواشير ياد كرده اند مي گويند كريمان پدر نريمان اين شهر را به نام خود بنا نهاد برخي پژوهندگان هم به تغيير نام كرمان (كار به معناي جنگ و مان به معناي محل و مكان) و تبديل آن به كرمان امروزي معتقدند با اينحال احتمال تغيير ژرمانيا به كرمانيا مي تواند اشاره به اروپايي‌هاي فلات ايران باشد نام كرمان در يكي از قديمي ترين  متون مانده از تمدن ديرپاي ايران يعني در سنگ نوشته داريوش به نام يوتيه آمده است كرمان در اين سنگ نوشته سرزميني  است كه چوب ياك يا جك را براي سقفهاي كاخهاي هخامنشي از آن تهيه مي كردند هرودت از كرمانيا به عنوان يكي از قبايل داوزده گانه ايران نام  مي برد در تذكره‌اي ديگر نيز آمده است در زمان فتح كرمان توسط اردشير درحدود 200 سال قبل از ميلاد مسيح كرمان كه به نام گواشير بابردشير خوانده مي شده يكي از مراكز مهم ايران بوده است و در اساطير كهن ايراني كرمان سرزميني است كه كيخسرو آن را به همراه بامكران به رستم بخشيده است در شاهنامه فردوسي اين واقعه به زمان عروج كيخسرو نسبت داده مي شود كه سرزمين نيمروز دوباره از سو ي او به رستم بخشيده شده است كرمان همچنين آخرين پناهگاه پادشاهان ساساني در زمان حمله اعراب به ايران  بوده و يزدگرد سوم در سال 29 هجري قمري براي حفظ جان خويش به مردم كرمان كه هنوز به او وفادار مانده بودند پناه برد ماركوپولو جهانگرد معروف از كرمان با پارچه‌هاي از ابريشمين اعلا و شاهين‌هاي كوهستان آن ديار ياد كردهاست كرمان از حمله اعراب به بعد و استقرار حكومت آنان در كوير و فلات مركزي دوران اجتماعي وسياسي پر تلاطمي را پشت سر گذاشته و تاريخ پر هياهويي را براي خويش رقم زده است. مي گويند عمربن خطاب  عبدا... عتبان را با سرداري ديگر از لشكر اعراب براي فتح كرمان به اين سرزمين فرستاد اين سرداران با تدبير حاكم وقت كرمان، بادريافت با اندك هزينه‌اي به مدينه بازگشند و از ويراني كرمان منصرف شدند در سال 31 هجري قمري عبدا... بن عمر به جرم ندادن جزيه به كرمان لشكر كشيد و آنجا را بدون مقاومت فتح كرد در اين زمان مجاشع بن مسعود در دوران خلافت عثمان حاكم كرمان شد تا خلافت امام علي در كرمان به حكمراني پرداخت. در دوران خلافت عمر بن عبدالعزيز در سالهاي حدود 100 هجري قمري با آن كه سرزمين كرمان رو به آبادي گسترش رفت با كينه اعراب نمادهاي و فرهنگ كهن ايران همچون آتشكده زردشتيان ويران شد تاريخ كرمان از دوره بني عباس صحنه لشكر كشي‌هاي متعدد و سلسله‌هاي حكومتي ايران است صفاريان سامانيان، ديلميان و آل بويه تا دوران سلجوقي هر يك مدتي بر اين سرزمين حكومت مي كردند ارسلان سلجوقي كه موسس سلاجقه كرمان است در سال 433 هجري قمري كرمان را فتح كرد كرمان در دوران حكومت سلجوقيان كه 150 سال به طول انجاميد آبادترين دوران خود را تجربه كرده است مسجد ملك كهن ترين مسجد كرمان يادگار آن دوران و در دوره حكومت ملك قاورد سلجوقي شكل گرفته است بعد از سلجوقيان غزنويان حكومت كرمان را بدست گرفتند اما دروه 10 ساله حكومت آنان كه سراسر ناامني و آشوب بود با حمله علاالدين خوارزمشاه در سال 592 هجري قمري پايان يافت با تصرف كرمان توسط خوارزمشاهيان هندوخان پسر علا الدوله حاكم آنجا شد اماكرمان با مرگ علا الدوله بار ديگر رو به ناامني و آشوب نهاد در اين دوران اتابك بعد و بعدها تاج الدين ابوبكر تا سال 619 هجري قمري بر كرمان حكومت كردند در اين سال براق حاحب همزمان با هجوم چنگيز بر كرمان استيلا يافت و سلسله قراختاييان را بنيان نهاد اين سلسله حدود 100 سال بر كرمان سلطنت كرده است تركان خاتون كه از اعقاب براق بود در آباداني كرمان كوشيد و پادشاه خاتون دختر تركان نيز كه به عدل و دادخواهي مردم مشهور بود دنباله راه او را در آباداني شهر ادامه داد ماركوپولو در زمان حكومت دختر تركان از كرمان ديدن مي كند تاريخ كرمان با حكومت آل مظفر در سال 741 هجري قمري و بعدها تيموريان و قراقويون لوها ادامه مي يابد تا نوبت به صفويه مي رسد با ظهور صفويه و شاه اسماعيل اول جان محمد از سرداران شاه كرمان را تصرف كرد از اين دوارن به بعد تا مدتي در اين ديار آسايش و امنيت حاكم شده است در سال 1005 هجري قمري گنجعليخان از سوي حكومت وقت صفوي حاكم كرمان شد و براي اباداني و گسترش شهر و ايجاد فضاي مناسب شهرسازي كوشش فراوان كرد آثار زيادي با نام اين والي در اين شهر باقي مانده است با حمله محمود افغان در سال 1132 هجري قمري سرزمين كرمان دوباره محل تاخت اسبان و سواران لشكرها و سپاهيان شد نادرشاه نيز كرمان را در اين دوران به تصرف خود درآورد و قتل عام هايي نيز به دستور او در كرمان انجام شد اما با مرگ او هم امنيت به كرمان بازنگشت و اين سرزمين توسط افغان ها و بلوچ ها تاراج شد كريم خان زند نيز مدتي كرمان را در مجموعه متصرفات خود در آورد اما تا انقراض سلسله او بوسيله آقا محمد خان قاجار تلخ ترين دوران تاريخ كرمان رقم خورده است مردم كرمان كه متهم به حمايت از لطفعلي خان زند بودند بعد از پايان 4 ماه محاصره با خشم خان قاجار قتل عام شدند چه چشم هايي كه از كاسه سردر آوردند و چه مناره‌هاي كه با كاسه سرها ساختند مي گويند بدستور آقامحمد خان 20 هزار نفر در كرمان نابينا شدند با مرگ آقا محمدخان و حضور ابراهيم خان ظهير الدوله ومحمد  اسماعيل خان نوري به عنوان واليان كرمان شهرباز سازي و شهر تازه‌اي در امتداد شمال غربي شهر قديم ساخته شد دوره حكومت اين دو والي از آبادترين دوران تاريخ كرمان محسوب مي شود در بعد از انقراض قاجار و در دوران حكومت پهلوي صدور نظام واحد فرهنگي و الگوي شهرهاي مشابه از سوي حكومت مركزي مطرح شد و نظام شهري و شهر نشيني كرمان را نيز تحت تاثير قرار داد كه اين روند بعد از پيروزي انقلاب نيز ادامه دارد شهر كرمان همچون ساير شهر‌هاي مركزي ايران به دليل دور بودن از معضل همجواري متضاد فرهنگي از آسيب عصبيت و انقباض قومي مصون مانده است با اين حال در اين سرزمين همواره شرايط براي درك مفهوم مليت مساعدتر از قوميت بوده است امروزه پوشاك سنتي  به عنوان نماد فرهنگ قومي تقريبا در تمامي استان كرمان به لباس هاي مالوف ومتعارف زندگي شهري تبديل  شده و آن دستمال سر و چارقد از قوميت بوده است امروزه پوشاك سنتي به عنوان نماد فرهنگ قومي تقريبا درتمامي استان كرمان به لباسهاي مالوف متعارف زندگي شهري شده و آن دستمال سر و آن چارقد و شال و گيوه يا آن لباس گشاد تا سر زانو و شليته‌هاي زنان كه با سكه تزيين مي شدند جاي خود را به لباس‌هاي كارگاه هاي توليدي شهري داده است با اين حال لهجه كرماني با كشش ها و تلفظ فارسي با كسره پيوسته با حفظ ويژگي‌هاي زباني خود به عنوان عامل اصلي پيوند دهنده مردم كرمان هنوز حفظ شده است باورها و آداب رسوم و سنن مردم كرمان همچو ساير نواحي كوير و مشابه با رسوم غالب شهرهاي ايران است اما وجود زرتشتيان و فرقه شيخيه كرمان و ايلات و عشاير رودبار عباسي و سيرجان در ساير نواحي استان به تنوع فرهنگ رفتاري و آداب و رسوم خاص آن انجاميده است ايل بچاقچي و جبال بارز نمونه‌هاي ويژه‌اي از مراسم سوگواري ايلات استان كرمان را به نمايش مي گذارند و دو هزار زرتشتي ساكن شهر كرمان آئينهاي ويژه دين خود در حفظ ميراث زردشتيان مركزي ايران كوشيده اند لهجه كرماني در محدوده شهرستان كرمان و مناطق تابعه با حفظ ويژگي هاي گويشي تنها در كاربرد برخي واژه ها اختلاف دارد و هر چه به سمت جنوب شرق استان پيش مي رويم با حضور تيره‌هاي از اقوام بلوچ در منطقه جيرفت تا كهنوج زبان گويش بلوچي جايگزين لهجه كرماني مي شود منطقه حوالي درياچه جازموريان محلي تلاقي فرهنگ  كرماني و بلوچ است در شمال غربي استان ده از مناطق سرحدي اتصال گويش كرماني و يزدي است و در مناطق غربي از شهر بابك تا رباط گويش كرماني متاثر از لهجه مناطق خواجه شرق استان فارس مي شود نظام معماري كهن كرماني متبني بر مجموعه‌هاي سامان يافته و به دليل همين تمركز مجموعه‌اي است كه در منطقه‌اي حد فاصل ميدان ارگ تا انتهاي بازار مظفري و ميدان مشتاقيه هنوز بقاياي مهمي از معماري سده‌هاي مختلف تاريخ كرمان بر جاي مانده است مجموعه گنجعليخان در سال هاي 1000تا 1030 هجري قمري توسط والي وقت كرمان و بعدها توسط پسر او عليمردانخان ساخته و تكميل شده است تشابه فراواني ميان بافت معماري اين مجموعه و مكتب معماري دوره صفويه يزد مي توان يافت كه با ديدن كتيبه ساخت بناهاي مجموعه موضوع روشن مي شود استاد سلطان محمد معمار يزدي دست آموخته ازمكتب كهن معماري كوير ايران است كه چنين گوهري از خاك بيرون مي كشد و خاك را با دستان خويش كيميا مي كند. آب انبار عليمردان خان با مقرنس‌هاي منقوش اصيل و خط نستعليق محكمي كه بر وي يسنگي تاريخي ساخت بنا و حامي آن را نشان مي دهد يك سوي ميدان است به عهد دولت عباس شاه در يادل بنا نمود بركه‌اي عليمردان آب انبار كه از اب قنات شهر پر مي شده حدود دو ميليون ليتر آب را در خود ذخيره كرده است و اما حمام گنجعليخان در سوي ديگر ميدان براي هر مسافري كه به ديدن كرمان مي آيد آشنا است و باز هم دستان معمار يزدي است و آن مكتب كهنه و اصيل كه چنين نقش جان از گل خام پخته است.
     
    سيماي آب استان كرمان


    استان كرمان با وسعتي معادل 175069 كيلومتر مربع و جمعيتي بيش از 2 ميليون نفر پهناورترين استان ايران است اما به دليل كمبود نزولات جوي و بالا بودن ميزان تبخير در رديف استان هاي خشك ايران قراردارداستان كرمان با متوسط بارندگي 145 ميلي متر داراي بارش كمتر ازميانگين ايران يعني 251 ميلي متر  تقريبا(يك پنجم ) متوسط بارندگي جهان يعني 750 ميلي متر ميباشد اين آمار و ارقام مبين وضيعت بحراني اين استان مي باشد از سوي ديگر كشت محصولات كشاورزي مانند پسته در دشت هاي كرمان، رفسنجان، زرند و سيرجان وجود معادن آهن  و زغال سنگ و مس در مناطق رفسنجان شهربابك، سيرجان و زرند و نيز كشت مركبات و خرما دردشت هاي جيرفت، بم و كهنوج موجبات بهره برداري بيش از حد از سفره آب هاي زيرزميني را فراهم نموده به طوري كه آبهاي زير زميني در اين مناطق با افت شديدي مواجه گرديده است و شدت اين افت به حدي است كه بعضي از دشتها قادر به تامين آب مشروب مودر نياز منطقه نمي باشد براي مثال آب مشروب شهر رفسنجان ازدشت بردسير و بخشي از آب مشروب كرمان از قريت العرب تامين ميگردد از طرفي با توجه به اينكه برنامه هايي جهت انتقال آب از سرشاخه هاي هليل براي تامين آب مشروب كرمان در دست تدوين است.
    درحال حاضر در سطح استان كرمان 21935 حلقه چاه عميق و نيمه عميق وجود دارد كه دشت رودبار باداشتن 5351 حلقه بيشترين تعداد را به خود اختصاص داده است همچنين از 1738 رشته قنات نيز‌ آمار برداري شده كه بيشترين تعداد مربوط به دشتهاي بم ورحمت آباد (400 رشته) مي باشد از تعداد 531 دهانه چشمه نيز آمار برداري شده است در واقع 41/90% از منابع آب زير زميني در استان كرمان چاهها مي باشند قنوات با 34/7% و چشمه ها با 24/2 % در رديف بعدي قرار دارند
    از نظر تخليه منابع آب نيز هر كدام از دشت هاي رودبار جيرفت، بم، نرماشير و رفسنجان بيش از 600 ميليون متر مكعب آب توسط چاه ها چشمه ها و قنوات تخليه مي گردد دشت هاي بردسير، بم ومنوجان در رديف هاي بعدي از اين جهت قرار دارند به لحاظ تعداد منابع آب نيز بيشترين تراكم منابع آب در واحد سطح مربوط به مناطق منوجان، نودژو دولت آباد مي باشد مناطقي از جمله راور و دولت آباد كمترين آبدهي متوسط در سطح استان را دارند.
    برداشت بيش از توان سفره ها آثار زيادي بجاي مي گذارد متاسفانه با پايين رفتن سطح آب دشت ها شوري آب گسترش يافته است بطوري كه در بسياري از مناطق كه قبلا وضعيت كيفي آب مناسب بوده امروزه نامناسب گرديده است بطوري كه حتي گياهان مقاوم در برابر شوري نيز تحمل آن آب را نداشته وخشك مي گردند به عبارت ديگر در حالي كه 35 سال قبل حدود 22 متري به سطح آب مي رسيديم هم اكنون در عمق 95 متري به آب برخورد مي نماييم در برخی ازنقاط استان ميزان افت سطح آب درطول سه دهه اخيربه شدت افزايش يافته است.
    مساحت محدوده مطالعاتي دشت كرمان 5448 كيلومتر مربع مي باشد كه از اين وسعت 1927 كيلومتر مربع را دشت و مابقي را ارتفاعات تشكيل مي هد بلندترين نقطه ارتفاعي منطقه شامل كوه هاي جوپار و كله گاو مي باشد كه با بيش از 4000 متر ارتفاع در جنوب و جنوب غربي واقع شده اند متوسط بارندگي دشت كرمان 136 ميلي متر مي باشد و حداكثر درجه حرارت 43 درجه در تابستان و حداقل 25 درجه در زمستان مي رسد متوسط تبخير سالانه 1747 ميلي متر و متوسط رطوبت 35% و متوسط سرعت باد 50 كيلومتر در ساعت مي باشد منابع سطحي و رودخانه اي دشت كرمان شامل رودخانه چاري، رودخانه سكنج، رودخانه سعيدي، جريان هاي سطحي و آبراهه هاي كوچك مي باشند.
    محدوده مطالعاتي دشت بردسير داراي 4007 كيلومتر مربع مساحت مي باشد بلندترين نقطه در ارتفاعات جنوب منطقه مربوط به كوه شاه با 4341 متر ارتفاع و در ارتفاعات شمال مربوط به كوه كله گاو با 2740 متر ارتفاع مي باشد پست ترين نقطه مربوطه به ناحيه خروجي دشت در خالق آباد هجين است كه 1921 متر ارتفاع دارد مهمترين رودخانه بردسير رودخانه لاله زار يا آب بخشا مي باشد.
    محدوده مطالعاتي قريت العرب داراي 1775 كيلومتر مربع مساحت مي باشد بلندتري نقطه در ارتفاعات جنوب شرقي مربوط به كوه هزار با 4465 متر در ارتفاعات شمال مربوط به كوه جوپار با 4025 مترارتفاع مي باشد متوسط بارندگي اين دشت 25 تا 30 ميلي متر و جريانهاي اب سطحي دشت قريت العرب رودخانه چاري هفت كوسك ميباشند.
    محدوده مطالعاتي دشت زرند با وسعت 4468 كيلومترمربع كه 2713 كيلومترمربع آن را دشت وبقيه راارتفاعات تشكيل مي دهد متوسط بارندگي محدوده دشت زرند 135 ميلي متر مي باشد حداكثر درجه حرارت 46 درجه حرارت 11درجه درزمستان مي باشد متوسط تبخير سالانه دشت 1965 ميلي متر مي باشد عمدتا جرياهاي سطحي دشت به صورت فصلي بوده و شامل رودخانه هاي چترود  و شور مي باشد.
    مساحت محدوده مطالعاتي دشت رفسنجان 12730 كيلومتر مربع مي باشد كه از اين وسعت 7253 كيلومتر مربع را دشت و ما بقي را ارتفاعات تشكيل مي دهد ارتفاع متوسط شهرستان رفسنجان 1440 متر از سطح دريا مي باشد  متوسط ضخامت آبرفت 150 متر و حداكثر 350متر گزارش شده است متوسط بارندگي دشت رفسنجان 90 ميلي متر و متوسط تبخير به ميزان 31/3436 برآورد شده است مهمترين رودخانه هاي رفسنجان لاله زار و شاهزاده عباس مي باشند.
    محدوده مطالعات دشت جيرفت با وسعت 501 كيلومتر مربع كه 2247 كيلومتر مربع آن را دشت و مابقي را ارتفاعات تشكيل مي دهد ارتفاع حوزه از 500 تا 4000 متر نسبت به سطح دريا متغير است در دشت جيرفت چندين رودخانه دائمي و  فصلي وجود دارد كه عمده ترين آنها شامل رودخانه هاي هليل از منتهي اليه شمال غربي حوزه از ارتفاعات بافت، ساردوئيه و لاله زار بصورت شاخه هاي فرعي سرچشمه گفته و پس از طي مسافت 350 كيلومتر به باتلاق جازموريان مي ريزد رودخانه شور از كوههاي دلفارد و جبال بارز سرچشمه مي گيرد و در جنوب شهر سبزواران به رودخانه هليل مي پيوندد.
    وسعت كل محدوده دشتاب بافت 990 كيلومتر مربع كه 512 كيلومتر مربع ان را دشت و بقيه را ارتفاعات منطقه تشكيل مي دهند حداكثر ارتفاع منطقه 3845 متر از سطح دريا مي باشد متوسط بارندگي در دشت حدود 230 ميلي متر و در ارتفاعات جنوبي بيش از 300 ميلي متر در سال مي باشد تبخير در مناطق كوهستاني كمتر از 2000 ميلي متر در دشت حدود 2050 ميلي متر برآورد گرديده است.
    وسعت كل منطقه دولت آباد ارزوئيه 727 كيلومتر مربع مي باشد كه 1620 كيلومتر مربع آن را دشت و بقيه را ارتفاعات تشكيل مي دهند ميزان بارندگي در دشت ارزوئيه دولت آباد بيش از 200 ميلي متر تخمين زده مي شود و برآورد تبخير بيش از 2500 ميلي متر محاسبه گرديده است در اين منطقه هيچگونه رودخانه دائمي وجود ندارد و كليه رودخانه ها و سيلها فصلي بوده وتنها در فصول از سال بدليل بارندگي سيلاب در آنها جاري مي شود مسيلهاي فصلي در اين حوزه عبارتند از رودخانه صوغان، رودخانه قادر آباد، رودخانه ده شيخ، مسيلهاي باغ كنار، رودخانه كيخسرو و مسيل رودخانه كاهدان خبر، دشت صوغان 379 كيلومتر مربع وسعت دارد كه 144 كيلومتر مربع آن رادشت و بقيه را ارتفاعات منطقه تشكيل مي دهند
    وسعت محدوده مطالعاتي دشت رودبار (قلعه گنج، منوجان، نودژ، ده كهان، فارياب و گلاشكرد) 11237 كيلومتر مربع وسعت دارد كه 7953 كيلومتر آن دشت و بقيه آن را ارتفاعات تشكيل مي دهد ارتفاع دشت از حدود 500 متر در شمال شرق تا حدود 3500متر در شمال شرق تا حدود 3500 متر در كنار درياچه هامون تغيير مي كند.
    منطقه بم و نرماشير بخشي از حوزه آبريز كوير لوت مي باشد وسعت كل محدوده 9921 كيلومتر مربع و وسعت دشت آن 4375 و وسعت كل رحمت آباد 9541 كيلومتر مربع مي باشد رودخانه  دائمي اين دشت شامل رودخانه نسا رودخانه آدوري رودخانه تهرود و رودخانه دهبكري مي باشد متوسط بارندگي سالانه دشت بم  رحمت آباد 50 ميليمتر مي باشد منطقه راين نيز بخشي از دشت بم است كه حوزه آبريز كوهپايه اي شهرستان بم را تشكيل داده و ازحوزه آبريز رودخانه تهرود مي باشد ميزان متوسط بازندگي منطقه راين 170 ميلي متر و متوسط درجه حرارت ساليانه 5/14 درجه سانتيگراد است مترفع ترين نقطه منطقه كوه هزار با ارتفاع 4465 متر و در قسمت جنوب غربي قرار دارد بيشترين ميزان تغذيه دشت نيز ار همين مناطق صورت مي گيرد.
    منطقه شهداد 5667 كيلومتر مربع وسعت دارد 1676 كيلومتر مربع آن را دشت و بقيه را ارتفاعات تشكيل مي دهند شهداد يكي از مناطق كويري داراي آب و هواي گرم و خشك بوده بيشتر ايام سال همراه با طوفان هاي شن و ماسه است حداكثر دما در آن منطقه به 50 درجه وحداقل آن درمناطق كوهستاني به 5_  درجه سانتي گراد مي رسد حداقل حداكثر و متوسط ميزان بارندگي ساليانه در منطقه به ترتيب 4، 210و 50 ميلي متر مي باشد متوسط ارتفاع دشت 441 و بلندترين قله در كوه پلوار 4233 متر از سطح دريا ارتفاع دارد ضخامت ابرفت در اين منطقه حدود 200 متر تخيمن زده شده است يكي از رودخانه هاي دائمي اين منطقه رودخانه مهرابي يا اندوهجرد  است رودخانه دائمي ديگر اين منطقه رودخانه شهداد يا درختنگان است آب اين رودخانه پس از پيوستن چندين چشمه به آن پس از عبور از كهن مادي وارد شهداد مي شود. به علاوه رودخانه بيدوييه يا جوشان نيز در اين منطقه جريان دارد منطقه گلباف نيز همراه با مناطق شهداد و راور بصورت نواري در حاشيه كوير لوت واقع شده اند و بوسيله رشته كوه هايي به طول 175 كيلومتر و عرض 40 تا 50 كيلومتر از دو س احاطه گرديده اند بنابراين از نظ جغرافيايي بيشتر به يك دره رودخانه اي شبيه است تا به يك دشت و وسعت كل آن 1280 كيلومتر مربع  وسعت دشت آن 675 كيلومتر مربع مي باشد.
    محدوده دشت راور با مساحت 4148 كيلومتر مربع در شمال استان كرمان واقع است اين منطقه در ناحيه فلات مركزي ايران و در كوير لوت قرار دارد ارتفاع متوسط دشت از سطح دريا 1170 متر و داراي متوسط بارندگي سالانه 100 ميليمتر مي باشد اين منطقه داراي آب و هواي گرم و خشك با مشخصه تابستانهاي گرم و خشك و زمستانهاي تا حدي سرد مي باشد اختلاف درجه حرارت در روز و شب يكي از ويژگي هاي اين نوع اقليم است حداكثر درجه حرارت در تابستان 40 درجه سانتيگراد و حداقل آن در زمستان در حدود 40_ درجه سانتيگراد مي باشد از نظر آبهاي سطحي اين منطقه به دليل همجواري با كوير لوت و محدود بودن حجم ريزشهاي جوي و در نتيجه قلت بارندگي و عدم وجود رودخانه پر آب ودائمي فاقد منابع آبهاي سطحي قابل توجه مي باشد كمبود بارندگي موجب شده كه رودخانه هاي بزرگ داراي پتانسيل كافي بندرت يافت شود رودخانه ها و مسيلها عموما داراي زه آب مختصري مي باشند اين مسيلها عبارتند از مسيل خورند و ريحان در بخش جنوب غربي و مسيل قدروني در بخش جنوب مساحت كل منطقه ساردوئيه 1659 كيلومتر مربع محاسبه شده است كه 250 كيلومتر آن را دشت و بقيه را ارتفاعات تشكيل ميدهد حداكثر ارتفاع حوزه 3695 متر از سطح دريا و حداقل آن خروجي دشت با ارتفاع 2300 متر از سطح دريا مي باشد متوسط بارندگي ساليانه 300 ميليمتر تبخير و 1380 ميليمتر محاسبه شده است رودخانه هاي پل پيران و پايندر از ارتفاعات بحر اسمان و درب مزار از ارتفاعات غربي حوزه و رودخانه سيف آباد از ارتفاعات جنوب شرق سرچشمه گرفته و همراه با مسيلهاي فصلي ديگر پس از مشروب ساختن دشت در شمال شرقي حوزه بهم پيوسته به نام رودخانه سوراخ مار ( با ارتفاع 2300 متر از سطح دريا) از حوزه خارج و به رودخانه تهرود مي ريزند.
    شهر سيرجان در ارتفاع 1730 متر از سطح دريا واقع شده است  و شامل دشت سيرجان ارتفاعات اطراف آن مي باشد محدوده دشت سيرجان و كوير سيرجان با وسعت 14243 كيلومتر مربع كه 5/9107 كيلومتر آ“ را دشت  ما بقي را ارتفاعات تشكيل مي دهد متوسط درجه حرارت ساليانه 1/61 درجه سانتيگراد و متوسط درجه حرارت در گرمترين ماه سال (تيرماه) 8/27 درجه در سردترين ماه سال (ديماه) 3/4 درجه سانتيگراد و متوسط بارندگي ساليانه دشت 120 ميلي متر است ارتفاعات اطراف دشت مشتمل بر حوزه هاي ابريز كوچك و بزرگ بوده كه رودخانه و مسيلهاي آنها به دشت منتهي مي شوند و مهمترين انها حوزه تنگوييه بوده كه از ارتفاعات شرقي سرچشمه گرفته و نهايتا وارد دشت سيرجان مي شود رودخانه تنگوئيه تنها رودخانه مهم حوزه سيرجان است رودخانه هاي حسين آباد سوچ و اسطور نيز از ارتفاعات جنوب شرقي سرچشمه گرفته وارد دشت سيرجان مي شوند.
    وسعت كل شهر بابك 4112 كيلومتر مربع و خاتون آباد 1356 كيلومتر مربع و وسعت دشت شهر بابك 283 و خاتون اباد 5/880 كيلومتر مربع مي باشد حداكثر ارتفاع حوزه آبريز در ناحيه شمال 3443 متر  حداقل در كوير 1500 متر از سطح دريا ارتفاع دارد ميزان درجه حرارت منطقه بين 37 تا 11_  درجه سانتيگراد متغير بوده و متوسط بارندگي آن 180 ميلي متر است تبخير سالانه حوزه 2185 ميلي متر است كه بيشترين تبخير در تير ماه معادل 380 ميلي متر و كمترين آن 5/35 ميليمتر در ديماه مي باشد مهمترين رودخانه هايي كه در حوزه آبريز دشت شهربابك جريان دارد عبارتند از رودخانه هاي مدوار (تاجو) فتح اباد شور بزن در بخش شمال غربي و رودخانه هاي آبدار در شمال شرقي.

    آب و فرهنگ عاميانه در استان كرمان


    ببار بارون كه باريدن ثوابه            بچر گله كه چوپون در عذابه
    ببار بارون بار بارون رحمت        كه آب از چاه كشيدن داره زحمت

    الف: انواع باران


      -    باران پشنگ پشنگ: باران كم دوام
    -    باران پريش پريش يا پريشه پريشه
    -    نرمه نرمه: باران آرام و دانه ريز
    -    نم بار: باران آرام و دانه ريز
    -    شلخته: باران تند و پردوام تر از رگبار
    -    پايه: رگبار بدون رعد و برق
    -    باد و بارون: باران با قطرات درشت و همراه با تند باد.
    -    افتو بارون: حالتي كه اغلب در بهار اتفاق مي افتد در يك زمان هم آفتاب مي تابد و هم از ابر باران مي بارد.

    ب: انواع باران از نظر فصل


    1-    باران شيش شيشه: بارانهايي كه از اول فرودين ماه تا سي وششم بهار مي آيد اعتقاد بر اين است كه هرشش روز از اين مدت بارندگي خود رنگي و حالتي و حكمي دارد و عبارتنداز شيشه، ده شيشه، بيست شيشه، چهل شيشه، پنجاه شيشه
    -    باران مهرجون: باران مهر ماه را گويند
    -    باران عقرب: باران آبانماه را گويند
    -    باران قوس: باران آذر ماه است
    -    باران چله بزرگ: باراني كه چهل روز اول زمستان مي باشد و معتقدند اگر اين مدت باران ببارد هوا سرد خواهد شد.

     

    اصطلاحاتي كه ميزان بارندگي را طي يكسال نشان مي دهد:

    -    سوخته سال: خشكترين و بي باران ترين سال
    -    گنه سال: سال خشك و بي خير و بركت بدتر از خشكسالي سال ننك
    -    خشكون سال: سال كم باران
    -    كله سال: سالي كه بارندگي آن كمتر از متوسط باشد بهتر از خشكسال
    -    جاز سال: سال متوسط از نظر بارندگي و رشد و تنوع گياهان سالي كه ميزان بارندگي آن به حدي برسد كه بوته هاي جاز به خوبي رشد كنند.
    -    تر سال: سال پرآب
    -    ترون: سال پرآب تر از سال تر

    د: پيش بيني باران

    -    غبار الود بودن ستاره ها: اگر ستاره ها غبار الود باشند مانند هميشه درخشندگي نداشته باشند باران خواهد آمد
    -    افتونشون: اگر هنگامي كه غروب آفتاب ابرو غبار سه رنگي به رنگ قوس قزح دور خورشيد و بيشتر در كنار آن ديده شود گويند افتونشون كرد باران خواهد امد
    -    دو پرك شدن ابر: اگر در زمستان ناگهان ابر در وسط آسمان دو پرك (پاره) شود بارندگي زياد و هوا سرد خواهد شد.
    -    گوش زدن ميشها: اگر ميشها گوش بزنند يعني سرشان را به نحوي حركت دهند كه گوشهايشان به هم بخورد و صدا كند باران خواهد آمد.
    -    ته آسمون سفيد كردن: اگر در زمستان بارندگي شديد باشد و جنوب آسمان و يا مغرب آن سفيد شود بيايد بالا و در دل آسمان جاي بگيرد و گويند ته اسمان سفيد كردم و باران تمام خواهد شد
    -    گور بند شدن باران: اگر هنگم خاك سپاري مرده باران به داخل قبر ببارد و گور بسته شود باران نيز بسته و گور بند خواهد شد براي انيكه باران گور بند نشود چادري روي قبر مي كشند تا باران در ان نبارد.
    -    لندرود افتادن (لمدور) اگر در غروب لندور (مه) بنشيند چه بر كوه و چه بر دشت حتما باران پايان خواهد يافت لندور علامت پايان بارندگي است اگر لندور دور تا دور و بالاي كوه بنشيند بارندگي ندارد اما اگر در دره اي پايين باشد باران خواهد امد اگر مه پسين زمستان روي كوه بريزد بارندگي خواهد داشت واگر صبح چنين شود علامت باران ندارد و ارگ مه روي زمين بنشيند بارندگي تمام مي شود.
    -    سرخ و سوز  زدن(سوز=سبز): اگر سرخ و سوز (رنگين كمان) در طرف مغرب پديدار گردد باران زيادي خواهد آمد اگر سرخ و سوز در سمت شرق و يا جنوب شرقي و شمال شرقي پديدار گردد باران وا مي دهد (بند مي آيد) اگر سرخ و سوز در طرف مغرب به تمامي پديدار نشود باران كمتري خواهد آمد.
    -    رفتار سگ و باران: اگر سگ طوري بخوابد كه تنه اش داخل پلاس باشد و سرش را بيرون بگذارد بارندگي مي شود اگر سگ در بيابان بوته بزرگي را لگد كند وسط آن بخوابد باران خواهد آمد اگر سگ بخوابد و سرش را زير دمش بگذارد باروني كرده است.
    _ وزش باد و پيش گويي باران: باد قبله ابر را مي برد و باران تمام مي كند. باد شمال در زمستان باراني نيست اما در تابستان ابرش و بادش از شمال مي آيد باد مشرق خود مرطوب نيست اما ممكن است سبب توقف ابرهاي قبله شود  باران نبارد باد جنوب گرمسيري احتمال بارندگي دارد باد شمال غربي به محض اينكه حركت كرد هر چه ابر روي آسمان باشد بر مي دارد و مي برد اما باد مغرب ابر اور و باران زاست در زمستان اگر ابر از جنوب بيايد بارندگي زياد است در تابستان اگر ابري از شمال بيايد بارندگي دارد باد سده باران مي آورد
    _ روزهاي هفته پيشگويي باران: باران اگر جمعه شروع كند شنبه تمام خواهد شد باران اگر شنبه شروع كند تا پايان هفته ادامه دارد
    _ ابر قبله و پيش گويي باران: اگر افتاب غروب كند و ابر قبله از هم نپاشد شب باران خواهد آمد
    _ رعدو برق و باران: اگر در بهار و تابستان بارندگي با رعد و برق همراه باشد رگبار است وادامه نخواهد داشت
    _ آغل بستن ماه: اگرماه هاله ببندد باران خواهد آمد اگر اغل بزرگ باشد گويند باد و خاك مي شود واگر آغل كوچك باشد باران
    _ دل دادن ابر: وقتي ابر پايين مي آيد و افق شيري رنگ مي شود مي گويند ابر دل داده به زمين وباران خواهد آمد
    _ كوله پشت راست كردن ابر: ابري كه ضخيم بنظر رسد ابر كوله پشت گويند و بالا آمدن چنين ابري كوله راست كردن است اگر ابر از طرف جنوب كوله پشت راست كند و نوك ابر سپيد رنگ باشد با رندگي مي شود.
    _ نو و كهنه شدن ابر: اگر پس از مقداري بارندگي باران بايستند و چنين بنظر برسد كه ابرها در دو ارتفاع مختلف و در دو جهت مخالف در حال حركت هستند گويند ابرها نو وكهنه مي كنند بارندگي ادامه خواهد يافت اين حالت براي برف نيز صادق است
    _ پرندگان و حيوانات و باران: اگر سي سلالنگ (سقاهك) چنگ (نوك) به اب بزند رو به آسمان كند باران مي بارد اگر الاغ زياد گوش بزند باران مي آيد اگر گوسفند رو به قبله بايستد و دستهاي خود را بر روي سنگ بگذارد باران خواهد آمد اگر روباه عو عو كند باران خواهد امد اگر مرغ پرهايش را نوك اجين كند يكي دو روز ديگر باران خواهد امد اگر موريانه از سوراخش خاك بيرون بياورد باران مي ايد.

    هـ‌: پيش بيني سال خوب وبد


    _  باران شيشه: سال خوب سالي است كه شش روز بعد از عيد شانزده روز بعد از عيد و بيست وشش روز بعد از عيد و سي و شش روز بعد از عيد و پنجاه وشش روز بعد از عيد آن باران ببارد
    _  باران عقرب: اگر باران عقرب ببارد سال خوبي نمي آيد
    _ باران چله كوچك: اگر دو چله كوچك بارندگي شود سال خوبي مي شود  و خطاب به چله كوچك مي گويند شب ببار و روز ببار بهار نسوزه
    _ شبنم پس ازنخستين باران: اگر پس از نخستين باران مهر جون (پاييز) تا مدتي هر صبح شبنم بزند اين نشانه تر سالي است
    _ ستاره روشنو: اگر ستاره روشنو (زهره) از چپ قبله به كوه بزند سال پر باران خواهد شد
    6_ باران قوس: با باران قوس (آذر) تخم علف به خاك مي نشيند و ريشه مي دواند و سال خوبي مي شود.
    _ سالهاي خوب و بد: سال ميش سال بدي است مي گويد مرگم بيا سالم نيا و اگر سال خودم نميرم ديگر هيچ سالي نميميرم سال گاو اسب و نهنگ خوب و تر سال است گاو دعا مي كند آنقدر علف بلند شود كه بلندي آن به بلندي خوشه دمم برسد تا من زبانم را دور آنها تاب بدهم و دروشان كنم  و بخورمشان سال پلنگ در كوهستان بارندگي مي شود ولي در دشت نه به همين دليل براي كوهستان خوب است و براي دشتها بد سال مار با باد شروع مي شود و با باد تمام مي شود و از باران خبري نيست سال موش همراه با گرد و خاك است ولي باران سال موش مانند خود موش است كه دائم براي لانه سازي خاك را باد مي دهد  سال موش سر درختي و محصول باغها خوب است سال اسب خوب است اسب مي گويد علف به اندازه يالم بيايد سال اسب سال چمن زار است سال خوك سال تر سالي است خوك ميگويد آنقدر باران بيايد كه جنگلات بشود تا من بتوانم خود را در جنگل پنهان كنم سال مرغ كشت و زراعت زياد مي شود سال ميمون سال خشكسالي است
    _ حيوانات و پرندگان و بيش بيني سال: اگر كاربافو (عنكبوت، كارتنگ) دور بوته اي تار بتند بطوريكه در اثر كثرت از دور نمايان بوده و جاز (درمنه) سپيدي بزند سال خوب نمي شود اگر عقاب در مهرجون سركوهها چهچه بزند سال خوب ميشود  اگر زاروك زردو (زنبور زردو) در سال فراوان بشود معتقدندسال آينده سال خوب ميشود
    _ اگر سمتي از فرش و يا هر چيز پشمي را كه برروي زمين پهن شده را موريانه بخورد سال خوب نمي شود  اگر موش كور زمين را سوراخ كند و كپه كپه خاك بيرون بياورد سال خوب نمي شود، اگر موش كله (دم كوتاه) روي لانه اش هيزم زيادي جمع كند سال خوبي خواهد شد، اگر چغوك (گنجشكها) فشار بياورند و به خرمن گندم و جو حمله كنند خشكسالي است اگر بر عكس گوسفندان نازك چري كنند و تنها سر شاخه و گل و گياه را بخورند نشانه آب و علف سالي است، اگر اولين ميش گله كه قوچ مي خورد (با قوچ مي آميزد و جفتگيري مي كند) ميش سوز(سبز) باشد سال خوبي است اگر ميش گوزل باشد سال خوبي است اگر ميش اولق باشد سال متوسطي است اگر ميش بور باشد سال خشك در پيش است. اگر سيخر(خارپشت) در مسيرآمد و شد خود زياد رنگ بريزد (ادرار كند) سال خوب مي آيد همچنين اگر سيخر بر روي يك تخته سنگ به تمامي رنگ بريزد سال خوبي است و اگر بر نيمه اي از آن رنگ بريزد سال متوسطي است.
    _ اگر در اول زمستان باد شمال بيايد سال خوب است اگر ده روز به قوس مانده سر كوه برف ببارد سال خوبي است اگر روز بگيرد(خورشيد گرفتگي پيش آيد) و رنگ آن قرمز باشد گويند خونريزي و جنگ در پيش است و اگر رنگ سفيد غلبه داشته باشد مي گويند سال خوب مي آيد، اگر ماه بگيرد و سفيد رنگ باشد سال خوب مي آيد و نسبت به آفتاب گرفتگي باران زودتر مي بارد.

    ز: انواع برف


      _ تف تفه برف: برفي كه دانه هاي كم آب است و با فاصله و تنگ ببارد.
    _ گلوله برف: برفي كه دانه هايش درشت باشد.
    _ كله پيسه: برفي كه دانه هايش در هنگام ريزش در هم پيچيده شود.
    _ برف چله: برفي كه در چله بزرگ زمستان ببارد برف چله مدتها روي زمين مي ماند و بزودي آب نخواهد شد
    _ تكوتكو: حالتي براي برف كه در ان دانه هاي برف درشت مي بارد
    _ سرماريزك: برفي با دانه هاي گرد و ريز و سبك و بدمزه
    _ پفك: برف كم و سبك و بي آب را گويند
    _ ته پا: اندازه برف كه رد پا بر آن بماند
    _ گوك پا: برفي كه رد پا به آن بماند
    _ گل پا: برفي كه تا مچ پا برسد
    _ قلم پا: برفي كه به اندازه قلم پا باشد يعني بيشتر از گل پا و كمتر از زانو باشد
    _ زاني (زوني) برفي كه ييشتر از قلم و كمتر از كمر باشد و به زانو برسد
    _ كمر: برفي كه تا كمر انسان برسد
    _ قد: بيشتر از كمر را قد گويند

    ح: ابرها


      _ ابر بادي: ابر خاكستري رنگ ابري كه نه سياه باشد نه سفيد
      _ ابر سفيد رنگ: اگر ابر سفيد باشد و هوا سرد شود برف مي بارد
      _ لندور، لمدور: ابري كه بر زمين يا كوه نشسته باشد مه هواي غبار آلود و تيره
      _ لكه ابر: يك گل ابر منفرد در آسمان آبي

    و: پيوستگان باران


      -    استين: رعد تندر غرش آسمان رانهيب فرشته اي مي دانند كه ابرها را به اطراف مي راند و برق شلاق اوست وقتي در ايام عيد از اول تا سيزده فروردين آسمان غرش كند كغارك (قارچ) زياد مي شود اولين باري كه در سال نو آسمان صدا كند يكنفر از خانه يا پلاس بيرون مي برد و مي گويد كغارك اولي مال من اگر در زمستان پايه صدا كند معتقدند تا چهل روز باران نمي بارد.
    -    برق: آذرخش معتقدند برق شلاق فرشته اي است كه به ابرها نهيب مي هد و انها را به پيش مي راند جنس برق از الماس است اگر برق به زمين مي زند تا به آب برسد از رفتن نمي ماند اگر برق به بركه آب بخورد الماسش در اب مي ماند اگر برق كه به زمين مي زند جايش را بدانند و در آنجا كمي نمد بگذارند و بعد ار هفت سال الماس از زمين بيرون مي ايد
    -    رنگين كمان: اگر رنگين كمان بزند در ان روز باران تمام مي شود ولي بارندگي تا چهل روز ادامه خواهد داشت و يك سر قوس قزح روي گنج است.

     
    پيشينه آب مشروب كرمان

    شهر كرمان همانند اكثر شهرهاي ايران تا سال 1335 فاقد سيستم آبرساني بهداشتي سالم بوده است تا قبل از سال مذكور آب مورد نياز جهت شرب اهالي از قنوات موجود منطقه كه به منظور كشاورزي حفر شده بود تامين مي گرديد تعدادي از قنوات در دشت حسين آباد حفر و براي آبياري باغها و مزارع از درون شهر عبور مي نموده عده‌اي از اهالي و ساكنين شهر از اين آب استفاده مي كردند تعدادي از ساكنين  كه فاصله آنها از قنوات بيشتر بود راسا نسبت به برداشت اب از قنوات و مصرف آن جهت شرب و ديگر مصارف خانگي استفاده مي كردند عده‌اي نيز اقدام به حفر چاه دستي (با عمق 4 تا 10 متر) به منظور استفاده خانوار خود مي نمودند (عمق برخورد به آب زير زميني در شهر كرمان 12 تا 30 متر تغيير مي يابد)
    مسلما عده زيادي از مردم شهر كرمان به ياد دارند كه آب قنات حسين آباد براي شرب متناسب بود توسط گاري در درون ظرف 20 ليتري به شهر آورده شده در ازا اخذ وجه ناچيزي به مردم فروخته مي شد.
    در سال 1335 با توجه به گسترش شهر و افزايش جمعيت و اهميت رعايت بهداشت در سلامت مردم و جامعه ضرورت بازنگري تغيير سيستم سنتي آبرساني و جانشين نمودن آن با سيستم بهداشتي احساس مي گردد در نتيجه در اين سال 5 حلقه چاه عميق در دشت كرمان و بالا دست شهر حفر گرديد و مطالعات حفر و تجهيز چاهها و خطوط جمع اوري و انتقال و توزيع آب استحصالي توسط شركت مهندسين مشاور خارجي انجام پذيرفت و بر اساس نياز روز تهيه گرديد.
    براي اجراي طرج تهيه شده قرار دادي بين سازمان برنامه و بودجه وقت و شركت ساختماني جم منعقد گرديد متاسفانه بعد از اجري بخش كوچكي از قرار داد و انجام درصد  كمي از عمليات كارهاي اجرايي متوقف گرديد و نظارت كار از مهندسين مشاور (ليچفيد) حذف و به مهندسين مشاور اترس واگذار گرديد بهر حال پس از افت و خيزهاي كارهاي اجرايي در سال 1342 تكميل و بهره برداري از طرح جديد شبكه آب مشروب آغاز و همزمان فروش انشعاب به متقاضيان  شروع شد نظريه بهداشتي بودن تاسيسات جديد آبمشروب و مزاياي استفاده از سيستم لوله كشي مردم متمايل به خريدانشعاب شده در نتيجه تشكيلات مربوطه با پيش بيني اعتبارات درصدد توسعه و گسترش شبكه آبرساني شد
    درسال 1346 سازمان آب مشروب كرمان تاسيس و شروع بكار نمود و لذا شهر كرمان كه مركز استان پهناور كرمان است داراي تشكيلات مستقل آبرساني كه به لحاظ تقسيم بندي كشوري تابع وزارت كشور قرار مي گرفت تاسيس گرديد با تاسيس سازمان آبمشروب كرمان اعتبارات لازم جهت حفاري 5 حلقه چاه جديد در اراضي فريزن واحداث يكدستگاه مخزن 2000 متر مكعبي تامين و عمليات اجرايي انجام شد از سال 1346 تا سال 1355 متناسب با نيازهاي مقطعي و موضعي سازمان مذكور بر اساس اعتبارات منظور شده اقدام به توسعه شبكه توزيع نموده است.
    با توجه به گسترش شهر كرمان و ضرورت وجود طرح جامع ابمشروب شهر در سال 1355 مذاكراتي بين تشكيلات ذيربط و مهندسي مشاور صورت گرفت تا اينكه بالاخره در همان سال قرارداري بين وزارت نيرو (امور توسعه منابع آب) و مهندسين مشاور راكشاب منعقد و مقرر گرديد مطالعات كامل و جامع آب مشروب كرمان براي 20 سال آينده شامل بررسي چگونگي تامين و جمع آوري و انتقال و توزيع توسط مهندسين مور نظر به انجام در آيد مهندسين مشاور راكشاب بر اساس مفاد قرار داد مذكور مطالعات مرحله اول و دوم آبرساني و تامين آب كرمان براي 10 سال آينده و مطالعات مرحله اول آبرساني و تامين آب 20 سال آينده شهر كرمان را انجام و اسناد مربوط را در سالهاي 56و57 آماده و تسليم كارفرما نمود با وجود تهيه اسناد مناقصه با توجه به جو انقلاب و پيروزي انقلاب و شرايط آن زمان اجراي طرح تا سال 1360 به تعويق افتاد و در سال 1360 طي سه قرار داد جداگانه اجراي پروژه شروع گرديد كه شامل تجهيز نه حلقه چاه و اجراي خطوط جمع آوري و خط انتقال 800 متري حسين آباد مخازن ذخيره و سرويس ساختمانهاي جنبي و پمپ خانه ها و شبكه توزيع آبمشروب كرمان مي باشد عمليات اجرايي پروژه تا سال 1370 ادامه داشت و در حد قابل توجهي از كارهاي مخازن و شبكه توزيع توسط آب منطقه‌اي كرمان و سازمان آب و فاضلاب كرمان تقريبا صد در صد عمليات نصب پمپ ها كارهاي مكانيكال و محوطه سازي مخازن توسط شركت سهامي  آب منطقه‌اي كرمان بطور اماني انجام مي گيرد اجزاي مختلف شبكه توزيع آبمشروب كرمان شامل شبكه توزيع آبمشروب مخازن ذخيره و متعادل كننده ايستگاه پمپاژ اصلي و فرعي تصفيه خانه آب مشروب و تاسيسات جنبي مي باشد

    پیشينه تمدن آب و كشاورزي در كرمان


    استان پهناور كرمان همواره بخشي از سرزمين ايران به شماررفته وبدين علت تاريخ آن نيز تحت تاثير وقايع و رويدادهاي نواحي ديگر ايران قرار داشته است از سوي ديگر با توجه به وسعت اين سرزمين موقعيت خاص جغرافيايي و ثروت طبيعي آن تاثير اين استان برروند تاريخ مناطق ديگر را نمي توان ناديده گرفت
    نام كرمان خود قدمتي بس طولاني دارد هرودت پدر تاريخ از كرمان به عنوان كارامان ياد كرده كه مردمانش يكي از ده تبار مهم پارسي را تشكيل مي داده اند بر سنگ نوشته داريوش هخامنشي برصخره هاي بيستون از كارمانيان ياد شده كه چگونه براي ساختن كاخهايش در شوش و تخت جمشيد چوبهايي را به ارمغان آوردند استرابو جغرافي دان يوناني سرزمين كرمان را در سده اول قبل از ميلاد اينگونه توصيف مي نمايد:
    «كارمانيا سرزميني است وسيع و باارزش اين امر به واسطه حاصلخيزي آن است زيرا در اين سرزمين نه تنها همه چيز حاصل مي شود بلكه درختان آن خود از عظمت بسياري برخوردار مي باشند آب آن از رودخانه هاي بسيار حاصل مي گردد مي گويند رودخانه اي در كارمانيا وجود دارد كه ذرات طلا در آب آن جاري است و كوير كرمان تا سرزمين پارت ادامه مي يابد محصولات زميني همچون سرزمين پارس است ولي از جمله محصولات خاص آن انگور است كه ما آن را انگور كارمانيا مي ناميم »
    نوشته هاي مورخين و جغرافي نويسان يوناني و رومي مملو از تحسين فرآورده هاي كاني، گياهي، كشاورزي و دارويي كرمان مي باشد در اين تواريخ از كرمان به عنوان سرزميني خود مختار در فدراسيون شاهنشاهي هخامنشي، اشكاني و ساساني ياد شده و اهميت اقتصادي وسياسي اش با سرزمينهايي چون پارس، هند، عربستان، مصر و سرزمينهاي ديگر مقايسه گرديده است
    اميانوس مورخ رومي حدود سرزمين كرمان را وصف كرده و در توصيف سرزمينهاي امپراتوري اشكاني مي گويد« در ماوراي اين مردم (پارتيان )سرزمين بزرگ كارمانيا با كوههاي بلند نمايان مي گرددكه تاسواحل درياي هند (عمان )ادامه مي يابد و پر از محصولات زميني و درختان ميوه است»
    استان كرمان اهميت اقتصادي و سياسي خود را در ادوار اسلامي نيز حفظ نموده بسياري ازمورخين و جغرافي دانان پس ازاسلام همچون محمدبن جرير طبري، ابن خلدون و ابو معشر بلخي در تواريخ حوزه گزارشگر اين واقعيت مي باشند درواقع كرمان قبل از تاريخ نيز همچون دوره تاريخي آن شاهد فرهنگها و ارزشهاي بسيار بوده و بواسطه ثروت معادنش، باروري و تنوع گياهانش و به ياري مردمان هنرمند و صنعتگرش نقش خود را بر روند فرهنگ و تمدن دنياي آن روز به روشني بر جاي گذاشته است
    تهيه آب براي كشت و كار از مهمترين امور يك جامعه كشاورزي باستان به حساب مي آمدتا زماني كه آب هاي طبيعي به حد كافي در دسترس بوده چنين امري به سادگي انجام مي پذيرفت ولي كمبود تدريجي آب باعث گرديد كه ساكنان ماقبل تاريخ باشدت بخشيدن به فعاليتهاي خود و به كمك نوآوريها در فن آبرساني به تهيه آب و كشاورزي بپردازند
    بازمانده مراكز سكنايي كرمانيان باستان براي ما تصويري از كوشش مداوم آنها براي بدست آوردن اين ماده حياتي رسم مي نمايد دوران طلايي كشاورزي كرمان ديري نپاييد كه به پايان رسيد تغييرات آب و هوايي زمين درهزاره هاي پنجم و چهارم قبل ازميلاد باعث تقليل آب رودخانه ها و خشك شدن تدريجي درياچه ها گرديد با كم شدن آب رودخانه ها ساكنان مصب رودها مجبور به حركتي كند به سوي قسمتهاي بالايي رودخانه ها شدند مشاهدات اوريل اشتاين باستان شناس انگليسي در اطراف درياچه جازموريان ورودخانه هليل جيرفت گوياي اين حقيقت است و كاوشهاي سطحي وي در اين ناحيه نشان مي دهد كه قدمت مراكز باستاني اطراف درياچه بيشتر از مراكز حاشيه هليل رود مي باشد و به همين ترتيب هر چه در مسير روخانه به سمت بالا رفته شود از قدمت مراكز باستاني كاسته مي گردد يادگارهاي اين مهاجرت كند و اجباري درمناطق رودخانه نشين ديگر كرمان نيز مشهود است ازسوي ديگر ساكنان مراكز نوسنگي كه در جوار بركه ها و در ياچه ها كوچكتر برپا شده بودند چاره اي جز ماندن نداشتند آن زمان كه آب در ياچه ويا بركه به خشكي گراييد جبر طبيعت آنان را به نوآوري تشويق نمود آنان با سدبندي آبروها و سيلاب هاي حاشيه تپه ها و كوههاي اطراف آبهاي موسمي را جمع آوري نموده و به زراعت پرداختند از سوي ديگر با حفر چاه در مراكز خود آب آشاميدني مورد نياز را تامين مي نمودند
    كم آبي و خشكسالي بخصوص در حاشيه كوير لوت بيشتر ازجاهاي ديگر مشهود بوده گسترش كويربه جانب غرب و حركت تدريجي حاشيه نشينان بدور از كوير زندگي را براي ساكنان اين ناحيه دشوار ساخته بود بازماندگان با آگاهي ازمشكلات خود براي تهيه آب مورد نياز به شگردها و روشهاي نويني دست يازيدند آنها براي مهار آب باران و سيلابها و آبروها به كرت بندي در مسير آنها اقدام نموده و دانه هاي زراعي خود را در آنجا كاشتند اين نهايت كاري بود كه هوشمندي آنان اجازه انجامش را مي داد باقيمانده كار در دست طبيعت  بود اگر باران مي باريد آنها مي توانستند محصول بدست آورده و به زندگي خود ادامه دهند درغير اينصورت سرنوشتي جز مرگ و گرسنگي در پيش نداشتند عجز و ناله به درگاه الهه باران و توسل به نيروي گرداننده آن تنها راه چاره بود آن زمان كه مردمان كهن عليرغم بكاربردن نهايت توان خود همچنان خود را در مقابل طبيعت عاجز مي ديدند دست تمنا و خواهش به سوي اين موجود خيالي قوي تر از خود دراز نموده وبا ساختن و آراستن معابد و اهداي هدايا تقاضاي رحمت و آبسالي مي كردند بدين ترتيب هنر، صنعت و ثروت ساكنان باستان همگي در اين راه با حركتي بي نظير و صادقانه پيش مي رفت دركاوشهاي شهداد درفش مفرغي پيدا شده كه از يكي از گورستانها بدست آمده درطرح اين درفش الهه آب و باران نشسته برمسندي مجلل اجازه ديدار به بندگان و نيروهاي آسمان رابط داده است بنا به مقامشان عده اي ايستاده،عده اي نشسته و به زانو به زمين زده اند برخي كوزه اي در دست داشته وبرخي ديگر كوزه اي در جلو خود دارند در فراز سر الهه آب و باران خطوط مارپيچ به هم بافته اي نشانگر لكه ابري است در بالاي صحنه خداي خورشيد با تابندگي خاص مي درخشد و نقشي شبيه هلال در گوشه اي ديگر نمايانگر ماه است در سمت راست صحنه نقش دو درخت محلي به چشم مي خورد ونقش قرينه در سمت چپ نخلي ديگررا نشان مي دهد كه شاخ و برگ بيشتري دارد در زير نقش نخلهاي كوچكتر طرح خانه بندي شده اي متشكل از دو رديف پنج تايي به چشم مي خورد كه نشاني ازمزارع  كرت بندي شده ولي خشك و بي حاصل بندگان دارد.در قسمت پايين درخش نقش قرينه دو شير ديده مي شود كه با دهان باز روي به الهه بزرگ كرده اند و در وسط گاو شاخداري ايستاده است در زير طرح اين حيوانات نقش دورديف مارپيچ كه حاكي از جريان آب است بارگاه الهه آب و باران را (كه احتمالا كسي جز اينانان مقدس الهه روزي دهنده و عشق نمي باشد )تكميل مي نمايد
    طبق گزارش كاوشگران شهداد زمينهاي اين ناحيه داراي شيب ملايمي است كه از دامنه كوه تا چاله تكاب ادامه مي يابد با سيستم كرت بندي كشاورزان مي توانستند از كوچكترين رگباريا آب جاري از كوهستان براي زراعت استفاده كنند
    دامپروران آريايي كه با كوچ دادن دامهاي خود به نقاط مختلف مشكل شهر نشينان دهقان را نداشتند مي توانستند از منطقه ناسازگار كرمان در فصول مناسب استفاده نمايند بدين ترتيب ساكنان جديد كرمان يعني كارمانيان آريايي كه نام كنوني كرمان را به اين منطقه دادند در كنار اقوام پارسي خود شاهنشاهي هخامنشي را برپا نهاده و دوره تاريخي مهم را آغاز نمودند تمدن پيشرفته مهاجران بدون دسترسي به آ ب امكان پذير نبود پيدايش سيستم خارق العاده قنات كه ازجمله بزرگترين پديده اي مهندسي بشر بحساب مي آيد بدست ساكنان آريايي مناطق كويري و بخصوص منطقه كرمان تضمين كننده تداوم تمدن در اين سرزمين كهن بود
    بدين ترتيب براي صدها هزار سال انسان نخستين با استفاده از ابزار ابتدايي خود به زندگي آرام خويش در طبيعت دست نخورده ادامه مي داد تا اينكه انقلاب عظيم كشاورزي و دامداري چهره انسان و روند تاريخ را براي هميشه تغيير داد.

     
    گاوگرد


    چاه هاي آب از جمله منابعي بودند كه مردم تا چندي پيش آب مور نياز خود را از طريق آنها تامين مي كردند از آب اين چاه ها كه معمولاً در هر خانه‌اي وجود داشت استفاده‌هاي متعددي مي‌شد، در بعضي از منازل كه وسعت كمتري داشتند آب چاه صرفاً براي آشاميدن مورد استفاده قرار مي‌گرفت و وسيله‌اي كه آب را از اين چاه ها  بالا مي‌كشيدند چرخ چاه ناميده مي‌شد؛ ليكن‌خانه‌هايي كه وسعت زيادتر داشتند و معمولاً داراي باغ و زمين مزروعي بودند احتياج به آب بيشتري داشتند دراين منازل از آب چاه هم به عنوان آب آشاميدني وهم براي مصارف كشاورزي استفاده مي‌كردند اما وسيله‌اي كه با آن آب را از چاه اين گونه منازل استخراج مي‌كردند، با چرخ چاه فرق داشت اين وسيله به چرخ گاوگرد مشهور بود كه استفاده از آن اولين بار دركرمان طراحي شده است و در واقع نوع كامل شده و پيشرفته چرخ‌گاو چاه  محسوب مي‌شود كه در بعضي از نقاط ديگر مورد استفاده بوده است.
    چرخ گاوگرد چرخ چوبي نسبتاً بزرگي بود كه تعدادي كوزه يا دلوبوسيله ريسمانهايي كه از الياف درخت خرما تهيه مي شد به آن متصل مي كردند اين چرخ بوسيله گردش مدور يك گاو ( در بعضي مواقع قاطر يا الاغ) به حركت در مي آمد كوزه ها يكي يكي وارد چاه مي شدند و پس از پر شدن بيرون آمده زماني كه دوباره بطرف پايين سرازير مي شدند تا به دهانه چاه برسند محتواي آن در جوي آبي خالي مي شد كه آب را به سوي يك حوض بزرگ هدايت مي كرد اين عمل به همين ترتيب تكرار مي شده و كوزه ها يكي پس از ديگري در درون چاه پر و در بيرون چاه خالي مي شدند و بالاخره با گردش مداوم چرخ بوسيله گاو پس ازمدتي  استخر يا حوض بزرگ پر مي شد و در مواقع لازم آب ان در باغها و زمينهاي زير كشت رها مي شد اين باغات يا منازل بزرگ كه معمولاً متعلق به زرتشتيان و مالكين و متمولين بودند و آب آن با چرخ گاوگرد تامين مي شدند دولاب ناميده مي شدند (زيرا به ظروفي كه به وسيله آن آب را بيرون مي كشيدند دولابي مي گفتند) در روش آبياري گاوگرد با استفاده از دو چرخ دندانه دار افقي و عمودي كه به هم متصل شده اند نيروي كافي براي چرخاندن يك چرخ آب تامين مي شد اين روش قرنها مورد استفاده بوده و اكنون ديگر منسوخ شده است.
    در استان كرمان به تناسب نقاط مختلف آب و هوايي استفاده از چرخ گاوگرد مرسوم بوده است هم اكنون آثار چند گاوگرد در شهرهاي  كرمان و راور ديده مي شود كه يكي از مهمترين عوامل شكل دهنده نحوه زندگي با توجه به عامل حياتي آن يعني آب بوده است و روش استفاده از گاوگرد ادامه حيات و بقاي مزارع و باغات را تضمين مي‌نموده است.

     
    گاوگرد بداغ آباد
    در مذهب زرتشت زراعت و باغباني  و توجه به ساير جانداران خصوصاً گياهان و در نتيجه كشاورزي بسيار ستوده شده است بناي گاوگرد بداغ‌آباد در درون مجموعه بداغ آباد متعلق به زرتشتيان كرمان و واقع در جنوبشرقي مجموعه مي باشد اين بنا از يك قسمت اصلي تشكيل شده كه همان گاوگرد است و يك اتاق نسبتاً بزرگ نيز در قسمت غربي ان وجود دارد. گاوگرد از يك قسمت اصلي با پلان دايره‌اي شكل تشكيل شده است كه در سقف گنبدي آن نيز با آجر مختصر ي تزئينات انجام داده اند در ديواره داخل اين بنا يك رديف طاقچه اجرا شده كه علاوه بر سبك كردن حجم سازي باعث زيباتر شدن فضاي داخلي نيز گرديده است جداره داخل بنا با كاهگل اندود شده و دور طاقچه ها با گچ زنده مهار شده است.

    عمده مصالحي كه در ساخت اين بنا مورد استفاده قرار گرفته عبارت است از آجر، كاهگل، خشت و گچ اين بنا فقط جهت استخراج آب از چاه بوجود در آن مورد استفاده قرر گرفته و از لحاظ ساختار و كالبد تقريباً سالم مانده است تقارن و تناسبي كه درفضاي دروني اين بنا وجود دارد بسيار چشمگير و زيباست مجموعه بداغ آباد و نيز اين بنا كه در درون ان قرار دارد در تملك انجمن زرتشتيان كرمان مي‌باشد.

    - گاوگرد هرندي
    باغ هرندي كه اكنون ساختمان هاي موزه و سازمان ميراث فرهنگي در آن قرار دارند با استفاده گاوگرد موجود در اين باغ آبياري مي شده است بناي گاوگرد در قسمت جنوبي باغ واقع شده و قسمتهاي مختلف آن سالم مانده است هيچگونه تزئيناتي در بنا صورت نگرفته و طاق هايي در اطراف بناي مدور براي نگهداري علوفه گاو تعبيه شده است تمامي قسمت هاي بنا با كاهگل اندود شده است و نورگيري كه در سقف قرار دارد.  فضا را روشن مي كند.  در جلو بنا استخر بسيار بزرگي وجود داشته كه آب را به داخل باغ  هدايت ميكرده است اين بنا در تملك سازمان ميراث فرهنگي كرمان بوده و با توجه به توافق بعمل آمده قرار است در آينده نزديك به موزه آب استان تبديل شود.

    - گاوگرد خيرآباد راور
    اين گاوگرد در مقياس  كوچكتري از دو گاوگرد قبلي ساخته شده  و فضاي آن تماماً از خشت خام است  و برج ديده باني نيز دارد كه از باغ و گاوگرد و آب انبار روبروي ان حفاظت مي نموده است گاوگرد خيرآباد با مختصر تعميراتي قابل نمايش است.

    تلمبه‌هاي بادي
    با گذشت زمان وبه دنبال افزايش جمعيت و گسترش مزارع و نياز به آب بيشترمردم كرمان نمي توانستند احتياجات خود را با آب قنات ها برآورده سازند (كه رو به ويراني گذاشته و آب آنها كاهش يافته بود) آبي هم كه از طريق چرخ گاوگرد بدست مي آيد به تنهايي نمي‌توانست براي آبياري مزارع كافي باشد بنابراين از سال 1328 شمسي فصل جديدي در تاريخ آب و آبياري كرمان  آغاز شد و نياز حياتي به آب، مردم منطقه و بعضي از كشاورزان و مالكين را بر آن داشت تا براي رسيدن به آب راه هاي جديدي را تجربه كنند پس با صرف هزينه سرمايه‌گذاري در اين زمينه رو به خريد نوعي تلمبه‌هاي استخراج آب آوردند كه در كشور استراليا ساخته و كارآيي خوبي از خود نشان داده بود. اولين كسي كه در اين زمان براي بهبود وضعيت آب كرمان و راه اندازي اين شيوه جديد اقدام نمود جمشيد فروهر بود در تاريخ 22 فروردين ماه 1328 نامه‌اي به استاندار وقت ارسال نموده و به عنوان نماينده كمپاني سيدني ويليامز استراليا در كرمان به معرفي نوع تلمبه ها برنامه هفت ساله و وضعيت و مشكلات آب شهر كرمان را مورد بحث قرار داده، مسئله استفاده از تلمبه‌هاي بادي را مطرح نموده و با ارائه مشخصات اين تلمبه ها به سازمان برنامه هفت ساله خواستارمساعدت و همكاري آنها گرديده است وي در نامه خود به استاندار وقت كرمان مي نويسد:

    "مقام محترم استانداري استان هشتم محترماً به عرض مي رساند اينجانب جمشيد فروهر كه نمايندگي كمپاني سيدني ويليامز مقيم استراليا را داشته و كمپاني مذكور داراي تلمبه‌هاي بادي آبياري مي‌باشد لازم ديدم خلاصه مشخصات تلمبه‌هاي مذكور را كه يقيناً براي پيشرفت محسوس امور كشاورزي اين منطقه مفيد و مناسب مي باشد بعرض مقام محترم رسانيده تا درتحت توجهات استانداري معظم در ورود و نصب آنها اقدام بعمل آيد.قوه محركه تلمبه‌هاي مذكور بوسيله باد بوده كه با وزش حداقل هشت مايل انگليسي سرعت در ساعت قادر به كشيدن آب مي باشد وظرفيت آب كشي به تفاوت در هر ده ساعتي 25200 ليتر الي 54000 ليتر مي باشد و ازچاه هايي به عمق حداقل 65 فوت و حداكثر 500 بلكه 800 فوت قادر به بيرون آوردن آب خواهد بود قيمت هر دستگاه تلمبه به تفاوت جنس و قدرت از 400 هزار ريال الي 120 هزار ريال سيف گمرك عباسي مي باشد نسبت به نيروي محركه تلمبه‌هاي مذكور به طور كلي در كرمان اين نيرو به حد وفور موجود مي باشد در بهار و تابستان كه موقع لزوم آب مي باشد بيش از اندازه بادهاي شديد و غير شديد مي‌وزد ودر پائيز نيز به حد كافي باد مي وزد تنها در زمستان كه احتياج زيادي به آب نيست شدت وزش باد كمتر مي شود و رويهمرفته از بابت نيروي محركه كه حداقل با سرعت 8 مايل در ساعت قدرت كار دارند جاي هيچگونه نگراني نيست و براي كرمان كه از حيث امور فلاحتي از بسياري نقاط عقب مي باشد با فراهم نمودن اين نيرو در صورتي كه بذل توجه‌اي در اين قسمت شود در مدت كمي ترقيات سريعي خواهد نمود قيمت هايي كه در بالا معروض داشته در صورتي است كه ارز دولتي در اختيار وارد كننده نهاده شود و از اين نقطه نظر از استانداري معظم تقاضا مي نمايد از مقامات مربوطه درخواست داريد كه مبلغ 6 هزار ليره ارز دولتي در اختيار اينجانب نماينده كمپاني سيدني ويليامز استراليا گذاشته شده تا با ارز مذكور يكدستگاه ماشين حفاري و چند تلمبه از استراليا وارد نمايم بديهي است اينجانب غير از حق معمولي نمايندگي هيچگونه منظور استفاده نداشته و هدف اين است كه در سايه توجهات آن مقام محترم واولياي معظم در اين موقع كه دربرنامه 7 ساله همه گونه اقدامات شايان بعمل مي آيد دراين شهرستان نيزامور فلاحتي و كشاورزي رونقي شايان يابد در خاتمه احترامات فائقه را تقديم مي دارم جمشيد فروهر."
    استاندار وقت كرمان آقاي بهرامي بعد از دريافت اين نامه در اين زمينه گزارشي به سازمان برنامه هفت ساله اقتصاد كشور ارسال كرده و براي راه اندازي اين تلمبه‌هاي آبياري از اين سازمان تقاضاي مساعدت مي نمايد شمـــاره 4559 مورخ 26/4/1328 حضور مبارك جناب آقاي منصور رئيس شوراي عالي سازمان برنامه هفت ساله. استان وسيع هشتم داراي اراضي بسيار حاصلخيز است كه بر اثر كم آبي ساليان دراز لم يزرع و باير شده تنها عده معدودي از اهالي با مشكل ترين وسايل ممكنه و با هزاران گونه مشقت و رنج با حفر قنوات و كاريز و با هزينه‌هاي كمرشكن وطاقت فرسا بقدر احتياج اندك آبي بدست مي آورند. كوشش و تلاشي كه اهالي در پيدا كردن آب بكار مي برند و مخارجي كه در اين باره متحمل مي شوند نماينده شايسته ترين مبارزه بر عليه طبيعت و غلبه بر آن است نظر به اينكه مطابق مطالعات و امتحانات دقيق معلوم شده كه شهرستان كرمان داراي آبهاي تحت‌الارضي كافي مي باشد اخيراً چند دستگاه تلمبه چاه عميق بكار افتاده است  در بدايت امر انتظار مي رفت كه در اقتصاديات اين استان موثر افتد متاسفانه بر اثر گراني سوخت و مخارج نگاهداري و استهلاك آن جوابگوي هزينه‌هاي طاقت فرسا نبوده و موجبات دلسردي وارد كنندگان فراهم آمده و از تعميم آن جلوگيري نموده است. از آنجايي كه منطقه كرمان داراي بادهاي شديد و معتدل فراوان مي باشد چند نفر به خيال استفاده از تلمبه‌هاي بادي افتاده و  اخيراً شركت كوچك سهامي كشاورزي و بازرگاني كرمان با كمپاني سيدني ويليامز مقيم استراليا كه داراي انواع تلمبه‌هاي بادي و سوابق چندين ساله مي باشد داخل مكاتبه و اقدام شده و در نتيجه به سمت نمايندگي آن كمپاني انتخاب گرديده است و يكي از تلمبه‌هاي مذكوره اخير وارد و به كار گذاشته شده و نتيجه مثبت بدست آمده است. كرمان داراي قنوات خراب زياداست كه با نصب معدودي از اين تلبمه ها بر روي هر يك از قنوات به فاصله‌هاي معين چنانچه باد هر چند دستگاه را به حركت درآورد داراي آب سرشاري مي گردد و همه افراد مي توانند از وجود اين تلمبه ها بهره برداري نمايند. مخصوصاً افراد طبقات پائين كه هر اندازه بنيه مالي آنها ضعيف باشد قادر خواهند بود بر اينكه يك دستگاه خريداري و وجه آن را به عنوان وام از بانك كشاورزي با وثيقه گذاشتن عين تلمبه دريافت و پس از چند سال وام را مستهلك نموده و داراي يك قطعه زمين حاصلخيز گردند زيرا اين تلمبه ها هيچگونه مخارج اضافي و اسباب يدكي نياز ندارد چون بايد براي وارد كردن اين قبيل تلمبه‌ها تسهيلاتي بعمل آيد خواهشمند  است دستور فرمايند يكنفر متخصص و كارشناس براي معاينه و ملاحظه تلمبه‌اي كه اخيراً در شهر كرمان نصب گرديد، به اينجا آمده و از نزديك با بررسي و مطالعات فني و مذاكره با نماينده شركت در تعميم آن قراري گذارده شود اينجانب از نزديك آن را مشاهده و با تحقيقات وافي اميد واثق به تاثير آن در بهبود رفع اقتصاديات اين استان دارم سزاوار  آن كه كميسيون از وزارت خارجه خارج  از نوبت در عرضه ارز دولتي به اين شركت كه در احياي يك منطقه وسيع سهم مهمي را در بر خواهد داشت هر چه زودتر اقدام نمايند بديهي است پس از رسيدن تلمبه ها استانداري سعي  وافي خواهد داشت كه بين اشخاص ذيعلاقه طوري تقسيم كند كه مورد استفاده غالب نقاط شهر وحومه واقع گردد. استاندار استان هشتم بهرامي.

    قنوات كرمان
    آب زراعتي كرمان تماماً از قناتها( كه طول هر قناتي 5 الي 6 فرسخ بوده) تامين مي شد هر كس كه قناتي حفر مي كرد   و آب مي اورد بسيار عمل ارزشمندي بود و اسم خود يا اولادش را روي ان مي گذاشت اطراف كرمان قريب 30 الي 40 قنات بوده كه از بين رفته اند و اسامي بعضي از قنوات عبارتند از رق‌آباد، بيگلربيگي، طاهر آباد، مستور. حسن‌آباد، طهماسب آباد، شهر آباد، رستم آباد، اختيارآباد، زريسف، سعيدي، حسين آباد و والي آباد اكثر قنواتي كه از شهر كرمان مي گذشتند ا زكوه جوپار و ارتفاعات بالاي باغ شاهزاده ماهان سرچشمه مي گرفتند و در واقع همه اين قنوات شمالي جنوبي بودند  مردم همه ساله تعدادي چاه جديد براي آنها حفر مي كردند و به هم ارتباط مي دادند تا آب اين قناتها از آنچه هست كمتر نشود.
    قنات مزرعه زريسف در خيابان زريسف بوده، قنات بداغ آباد كه حدود بيمارستان نوريه قرار داشت و آب اين قنات در اين نقطه 4 متر از سطح زمين پايين تر بوده و اين قنات در محله فيروزآباد رو ميآمده و براي كشت و زرع مورد استفاده قرار مي گرفته است، قنات فتح آباد اين قنات در حدود كمربندي فعلي زرند و اراضي معروف به فتح آباد بيرون مي امده و از داخل شهر كرمان و از سمت مشرق ميدان مشتاق عبور مي كرده است، قنات مويدي كه اراضي مويدي را مشروب ميكرد اين اراضي شامل زمين فوتبال، ساختمان تربيت بدني تا ساختمان استانداري و بخشي از بلوار پاردايس بوده است اين قنات از خانه‌هاي زيادي عبور مي كرد آب آن از حدود خيابان سام (دروازه ريگ آباد) مظهر مي شد و پس از گذاشتن از محله والي آباد، بانك ملي مركزي، فرمانداري و خيابان شريعتي به مزرعه مويدي مي رسيد يكي از استاندران كرمان بنام زند مسير اين قنات را به صورت جوي هاي سيماني درآورد،  قنات بهجرد اين قنات اراضي ميدان آزادي بطرف غرب را مشروب مي كرد،  قنات طهماسب آباد كه از جنوب سرچشمه مي گرفت و از داخل شهر مي گذشت و از بسياري از منازل عبور مي كرد كه عمق آن در بعضي منازل 6 تا 10 متر مي رسيد و بعد در حدود خيابان 20 متري دانشجو مظهرمي شد و اراضي و مزارع انجا را آبياري مي كرد،  قنات حسن آباد كه از داخل منازل عبور مي كرد، قنات مستوره،  قنات بيگلربيگي مسير آن از داخل فرمانداري و اداره اموزش و پرورش مي گذشت اين قنات داراي يكي پاياب بود و مردم براي رختشويي و برداشت آب از آن استفاده مي كردند آب اين قنات بعد از 18 تا 20 كيلومتر بالاتر در سمت شمال كرمان نمايان مي شد،  قناتهاي علي اباد  مباركه و علي آباد ثاني كه اراضي پارك نشاط را آبياري مي كردند در مسير اين دو قنات هم پايابهاي متعددي وجود داشت،  قنات فريزن كه آب آن به شهر نمي آمد و مصرف كشاورزي داشت.

    بند هولاكو
    بند هولاكو، به توصيه گوهر شاد همسر هلاكو خان مغول توسط والي كرمان ساخته شده است ولي برخي زمان تعمير و مرمت آن را به هلاكو ميرزا پسر شجاع السطنه قاجار كه در سال 1211 هجري شمسي حاكم كرمان بوده نسبت مي دهند اين بند قابل استفاده نيست ولي با سرمايه گذاري قابل بازسازي مي باشد. بند هلاكو در 16 كيلومتري شمال شهر كرمان به منظور جمع آوري آبهاي سطحي و آبياري دشت سيدي و روستاهاي مجاور و همچنين گرداندن آسيابهاي آبي منطقه ساخته شده است. ساختمان بند با سنگ و آجر و ملات آهكي بنا شده است طول بند 43 متر و عرض آن 11 متر و ارتفاع آن 10 متر است.طول درياچه جلوبند تقريباً 100 متر و عرض آن بطور متوسط 10 متر است و به طور تقريب حجم آب قابل ذخيره در حدود 5000 متر مكعب است اين بند سرريز ندارد و با وجود داشتن 4 دريچه در ارتفاعات مختلف آب پشت درياچه با توجه به نياز تخليه مي شده است دريچه‌هاي تخليه از طريق يك گالري آب را به بيرون از بند تخليه مي كرده اند از اين گالري براي تخليه رسوب نيز استفاده مي شده است نوع بند وزني و مخزني است از نظر ساختماني بند را در محلي بنا نموده اند كه دو رشته كوه به هم نزديك شده اند آب رودخانه‌هاي فصلي در اين محل بيشتر از ساير نقاط مي باشد و تمام اصولي را كه از نظر سد سازي رعايت مي شود در آن مشاهده مي گردد پي اصلي بند بر روي صخره‌اي طبيعي كوهستان قرار داده شده است جهت بند رو به شمال است و قسمت عمده كوههاي پشت آن سنگي است از بند مذكور در حدود 12 قريه مشروب مي شده اگر از بالاي بلندترين نقطه كوههاي مجاوز بند را مشاهده كنيم مي بينيم كه از هر لحاظ جالب توجه است هم اكنون با پيشرفت علم اگر بخواهند بندي بنا نمايند محلي را انتخاب مي كنند كه فاصله بتن ريزي يا خاك ريزي بين دو ديوار سد كم و درياچه پشت آن مخزن عظيمي براي ذخيره آب باشد همه اين جوانب در آن عصر براي ساخت اين بند رعايت شده است در قسمت شمال بند دامنه كوه به طرف رودخانه جلو رفتگي دارد و به همين جهت طغيان رودخانه و سيلابها پس از دور زدن دماغه مذكور و برخورد آن وارد بند مي گردد آبها طغياني ظاهراً از روي بند عبور كرده و به بستر رودخانه مي ريخته است و پس از گذشت قرنها بدنه خود بند از آسيب آبها طغياني مصون مانده است بند هلاكو از لحاظ تاريخي و نوع ساختمان داراي اهميت فوق العاده است.

     
    يخچال هاي قديمي
    در وجود يخچالها و توليداتش كه در قلب تابستان‌هاي داغ و سوزان خنكاي آب گوارا را به درون خانه‌ها مي‌كشاند راز و رمزي وجود دارد كه حكايت از معجزه فروتنامه خشت خام و دستهاي پرتوان معمار فرزانه مي‌كند كه به عشق خدمت به خلق خشت بر خشت نهاده است در سراسر خطه ايران زمين عموما و در مناطق گرم و خشك خصوصا كه داراي تابستانها داغ با گرماي طاقت فرسا مي‌بخشند همواره از ضروريات مردم به شمار مي‌رفته كه علاوه بر خنك نمودن آب شرب براي حفظ خوراكي نيز مورد استفاده قرار مي‌گرفته است در گذشته هر شهر و روستايي معمولا داراي يك يا چند يخچال بود كه مصرف يخ ساكنان آنجا را در فصل گرم تابستان تامين مي‌كرده است مردم مناطقي كه فاقد يخچال بودند نيزگاه به اجبار جهت دستيابي به يخ كيلومتر‌ها راه را مي‌پيمودند تا از نقاط كوهستاني و يامحل هاي يخچالهاي مصنوعي يخ مصرفي روزانه خود را بوسيله چهار پايان به روستا حمل كنند چنانچه شرايط اجتماعي و مهمتر از ان موقعيت اقتصادي به گونه اي بود كه براي احداث يخچال از طرف متمكنين و كساني كه به اصطلاح دستشان به دهنشان مي‌رسيد مرسوم بوه است بر خلاف آب انبارها و بركه‌هاي عممي آب آشاميدني در شهر‌ها و روستاها كه احداث آنها از مباني خيرات ومبرات محسوب مي‌شد وساختمان و آب آن وقف بوده يخچال ها منابع درآمد زيادي براي صاحبانشان به شمارمي رفته اند.
    از پيشينه تاريخي يخچالها تا دوره صفويه اطلاعاتي در دست نيست در سفر نامه شاردن درباره يخچالها دو نكته جلب توجه مي‌كند يكي نحوه توليد يخ و معماري يخچالها در اصفهان و ديگر تصويري بدون شرح از نماي شهر كاشان  و يك يخچال قديمي شاردن در سفرنامه خود به طرز تهيه يخ در شهر اصفهان پرداخته مي‌نويسد «در يك محوطه گود وعميق گودالي رو به شمال حفر مي‌كنند و در مقابل آن مربعاتي به عمق شانزده تا بيست شست به مانند تشتكي فراهم مي‌آورند آنگاه شامگاهان اينها را از اب پر ميسازند صبحگاهان كه كاملا منجمد مي‌گردد آن را با رنده باغباني مي‌شكنند و قطعه قطعه مي‌كنند وتمام اين قطعات را در گودال مزبور روي هم انبار مي‌كنند و در آنجا دوباره به قدر مقدور به تكه‌هاي كوچكتري مبدل مي‌كنند چون هر اندازه كه يخ بيشتر خرد شود بهتر منجمد مي‌گردد سپس مربعات حوضچه‌هاي مربع تشتك مانند را به مانند روز گذشته با آب تازه پر مي‌كنند و هنگام غروب با كدوهاي  قلياني دسته داري (آب پاش) قطعات يخ گودال را آب پاشي مي‌نمايند تا بهتر بهم بچسبند بعد از اقلا هشت روز كار مداوم به ترتيب مذكور قطعات يخي به صفحات 5 تا 6 پا بدست مي‌آيد و آن وقت شب هنگام مردم محله را جمع مي‌كنند و اينان با فرياد و هلهله و شادي عظيم در حالتي كه مشعلهايي در دوربر گودال افروخته شده با آهنگ ساز و ابزار طرب كه براي تهييج آنان نواخته مي‌شود در گودال فرود مي‌آيند در مدت شش هفته بيش از يك متر و بيشتر به گودي دراز و پهناي مطلوب انباشته مالامال از يخ مي‌گرد».
    فن ساختماني وشيوه معماري در ساختمانهاي يخچالها به گونه اي است كه دقت و نكته سنجي سازندگان و معماران اين واحدها را به نكات مهمي چون عايق كاري بنا، حفظ برودت مناسب جهت نگهداري يخ، مصالح ساختماني و چگونگي تهيه يخ مي‌رساند يخچالها متشكل ازسه قسمت مي‌باشند ديوار طويل سايه اندزا، مخزن يخ و حوضچه‌هاي توليد يخ.
    ديوار سايه انداز ديوار طويل و بلندي بوده كه از مشرق به مغرب كشيده مي‌شده است ارتفاع بلند اين ديوارها كه گاهي تا 10 متر مي‌سد در طول روز از تابش آفتاب بر روي آبهاي منجمد شده در حوضچه‌ها جلوگيري مي‌كند. در صورتي كه در مشرق و مغرب كمي آفتاب بر وري سطح  يخ مي‌تابيد در اين نقاط نيز ديوارهاي سايه انداز جانبي متصل به ديوار اصلي بنا مي‌كردند. براي كم كردن فشار وارده بر پايه دو طول ديوار طاقنماهاي متعددي احداث مي‌شد كه علاوه بر كمك به ايستايي ديوار ايجاد سايه روشن در نماي ديوار نموده و از يكنواختي آنان مي‌كاهد (مانند يخچال مويدي در كرمان و يخچال عباس آباد رفسنجان) در بعضي يخچال‌هاي در مناطق كويري مانند ابرقو علاوه بر ديورا اصلي ديوارهاي ديگري به موازات ديوار اصلي ساخته ميشد و به همان ميزان تعداد حوضچه‌هاي توليد يخ بيشتر مي‌شد بخصوص اينكه مخزن يخ نسبت به يخچالهاي مشابه از حجم و فضاي بيشتري برخوردار بود. ديوار‌هاي سايه انداز در پايين داراي ضخامتي زياد بود و به تدريج در بخشهاي فوقاني از قطر انها كاسته مي‌شد حوضچه‌هاي تهيه يخ گودال مستطيل شكلي است كه به موازات ديوار سايه انداز و در بخش شمالي آن حفر شده و طول آن اندكي كمتر از طول ديوار و عمق آن 30 الي 50 سانتي متر و گاه بيشتربوده است
    اين گودال محل تهيه يخ در شبهاي سرد زمستان بود و هيچگونه مصالحي در احداث اين حوضچه‌ها بكار نمي رفته است. مخزن يخ معمولا در پشت ديوار سايه انداز و در بخش جنوبي ان و (در بعضي موارد) واقع شده اند و به وسيله يك يا چند سايه انداز و در بخش شمالي و رو به سوي حوضچه‌هاي تهيه يخ راه مي‌يابند مخازن يخ به دو نوع مخازن گنبدي شكل و مخازن تونلي شكل ساخته مي‌شده اند. گودال يخ يا انبار يخ گودالهاي عميق و بزرگي هستند كه در وسط مخزن يخ حفر مي‌شده اند شكل اين گودالها در يخچالهاي گنبد دار به صورت ديواري با شعاعي در حدود چهار متر و گاه بيشتر و در يخچالهاي تونلي به صورت مستطيل و تقريبا به اندازه طول دهليزمي‌باشد عمق گودالهاي يخ در يخچالهاي مختلف نيز متفاوت بوده و در حقيقت به دو عامل  بستگي داشت يكي انكه به اندازه اي به حفر زمين مبادرت مي‌كردند تا از ميزان متناسبي از رطوبت وسرما براي نگهداري يخ بهره مند گردند و ديگر آنكه ميزان توليد يخ نيز در عمق و عرض گودالهاي نقش اساسي داشت عمق اين گودال‌ها گاهي به 10 متر مي‌رسد مانند يخچال مخروبه سمنان و يخچال خليلي تهران ديواره اين گودالها از سنگ و يا آجر با اندود كاه گل ساخته مي‌شد و پشت به ان با مصالح عايقي چون خاكه زغال و يا مصالح ديگر پر مي‌گرديد جهت دستيابي به كف اين گودالها از پله‌هاي كوچكي كه در ديوار آن تعبيه مي‌شد استفاده مي‌گرديد گاه تعداد اين پله‌ها به دهها عدد بالغ مي‌شد از آنجا كه رطوبت و آبهاي حاصل از ذوب يخ مي‌توانست در پايه نفوذ نموده و اثر مخروبي بگذارد معماران براي پيشگيري از اين فرسايش چاهي در بيرون از يخچال حفر كرده و به وسيله مجاري باريكي كه در كف گودال يخ تعبيه مي‌نمودند آب حاصل از ذوب يخ را به اين چاهها هدايت مي‌كردند.
    تزئينات يخچالها عليرغم سادگي از زيباي و جاذبه اي چشمگيري برخوردارند بخصوص اينكه اين تزئينات فقط با يك مصالح و يك رنگ خشت تجلي يافته است معمار با ذوق با برگزيدن ساده ترين راهها با پيش و پس گذاشتن خشتها و يا ايجاد فضاهاي كوچك و خالي و يا ايجاد برجستگي در داخل ني زن و يا در بخش فوقاني ديوارها و همچنين با ايجاد طاقنماهاي متعدد در طول آن از يكنواختي كسل كننده بدنه‌هاي صاف و يكدست و خشت ديوار كاسته است مانند يخچال ارگ قديم بم يخچال مويدي كرمان، يخچال عباس آباد رفسنجان و يخچالهاي كاشان
    خشت و گل مهمترين مصالح ساختماني معماري كوير و بالاخص معماري يخچالها را تشكيل مي‌دهد البته نه بدان جهت كه دراغلب نقاط ايران مواد اوليه اين نوع مصالح به آساني بدست مي‌آمد بلكه خشت خام، گل اندود و كاهگل علاوه بر اينكه مقاومترين مواد مصالح ساختماني كويري محسوب ميشدند  بهترين عايق گرما از برون به درون و سرما از درون به بيرون ميباشند و همچنين اندود كاه گل عايقي خوبي براي جلوگيري از نفوذ رطوبت حاصل از برف و باران بحساب مي‌آمد ضمنا رنگ خاكي اندود يا خشت از انعكاس نور شديد و گاه زننده و تند آفتاب كاسته و منظر بنا را براي ساكنان آن مطبوع مي‌ساخت سنگ و آجر نيز از مصالح ساختماني مهمي هستند كه به علت استحكام و در دسترس بودن و ارزان بودنشان در بناهاي يخچالها بكار ميرفت از سنگ ممولا در پايه و آجر در طاقها استفاده مي‌شد درچنين مواردي حتما نماي خارجي يخچالها با اندود كاهگل پوشش داده  ميشد بعلاوه ديواره گودال يخ را نيز با سنگ و آجر مي‌ساختند و با گل اندود  مي‌نمودند در يخچالهاي نوع اصفهاني نيز پس از انبار كردن يخ در گودالها روي آن را با كاه واندود كاه گل مي‌پوشاندند.
    طرز تهيه يخ در يخچالها بسيار جالب بود بدين ترتيب كه حوضچه هايي را كه در پاي ديوار سايه انداز احداث مي‌شد در شبهاي سرد زمستان آب نهرها تا سطح معيني پر مي‌كردند سرماي شديد شب هنگام موجب يخ بستن آب اين حوضچه‌ها ميشد مقدار ابي كه در شبهاي بعد برروي اين توده‌هاي منجمد هدايت ميشد به اندازه اي بود كه سرماي شب بتواند آن را منجمد كند بطور كلي ارتفاع آب روي سطح يخ قبلي از چند سانتي متر تجاوز نمي كرد و اين كار آنقدر تكرار ميشد تا قطر يخها به اندازه عمق حوضچه‌ها ميرسيد هنگامي كه يخچال داران حس مي‌كردند كه امروز و فردا زمين نفس مي‌كشد و سرما فروكش مي‌كند شب هنگام ويا صبحگاهان به جان يخ ها مي‌افتادند و با پتك و وسايل ديگر با هزار فوت و فن كه ساليان سال به تجربه آموخته بودند يخ‌ها را قطعه قطعه مي‌كردند و هر قطعه را با غل و زنجير به مخزن يخ منتقل كرده و به داخل گودال مي‌ريختند و گاه يخها را خرد كرده تا تمام  گوشه و زواياي گودال را پر كند و آنگاه اگر روز سردي بود آب بر روي آن مي‌پاشيدند كه يخها منجمد و يكپارچه گردند و اگر روز سرد نبود در شب اين كار انجام مي‌گرفت يخچال داران براي انيكه در تابستان بتوانند ازقطعات يخ به راحتي برداشت كنند
    هنگام انبار كردن بين لايه‌هاي مختلف يخ كاه يا ساقه‌هاي گندم مي‌ريختند در بعضي از شهرها مثل اصفهان از يك نوع جگن كه در كنار رودها روييده ميشد بهره ميگرفتند در كرمان و رفسنجان از شاخه‌هاي درخت گز استفاده مي‌كردند و در بعضي نقاط كويري روي ان را با يك قشر گل اندود ميكردند آنگاه ورودي‌هاي يخچالها را نيز تيغه كرده و با كاه گل كردن روي آن تمام منافذ را مي‌گرفتد هنگامي كه هوا رو به گرمي مي‌رفت و ضرورت استفاده از يخ احساس ميشد يخ كشها با چكمه‌ها و نيم تنه‌ها و چنگك‌هاي آهني توده‌هاي يخ را از گودال بيرون كشيده و به پاي ترازوي بزرگي كه هر كفه آن به لنگه دري شباهت داشت و به وسيله چهار رشته زنجير به سقف اتاقك مجاور آويزان بودند مي‌آوردند در اين اتاقك ها را كه در قسمت  خروجي يخچال قرار داشت فقط صبح ها و يا تنگ غروب باز مي‌كردند و به تدريج يخ ها را شكسته و جهت فروش به بازار مي بردند اين يخچال ها در تمام فصول سال داراي يخ بودند.
    عليرغم وجود مصالحي مقاوم و متناسب باشرايط اقليمي كم و بيش خطراتي وجود اين بنا‌ها را تهديد مي كند به علت منفرد بودن بنا در فضايي نسبتا باز بادهاي تند و توفان هاي شديد كويري كه معمولا شن و ماسه را به همراه دارند از عوامل مهم فرسايش يخچال ها به شمار مي‌آيند كم شدن منزلت فرهنگي اعتباري و اقتصادي يخچال ها به خاطر رواج روز افزون صنعت مدرن يخ سازي چهره اي متروك به يخچالها بخشيده است همين بي توجهي باعث بي هويت شدن آنان گرديده است و همه و همه شرايط مناسب را جهت ويراني بنا فراهم مي‌آورند.
    بهر حال با توجه به اهيمت ساختمانهاي قديمي يخدانها كه از خشت خام ساخته شده و تناسب طبيعي با موقعيت كوير دارد و جا دارد كه مسئولين امر در حفظ و حراست آنان بكوشند و ضمن بازسازي آنها به كاربري شايسته آن اقدام نمايند.
     
    يخدان زريسف
    در جبهه شرقي شهر كرمان و در بر جنوبي خيابان زريسف (چهارراه آلاشت) بناي معظمي از خشت خام و چينه باقيمانده كه يادگار اعصار قبل است و آن را بنام يخدان زريسف مي شناسيم اين يخدان همچون ديگر يخدانهاي موجود در شهر كرمان از جمله بناهاي دوره قاجاريه است.
    در اولين نقشه تهيه شده از شهر كرمان كه در سال 1315 تهيه شده است در محل فعلي كه يخدان زريسف قرار دارد و تعداد 5 يخدان يا يخچال كه در امتداد هم وبا جهت شرقي غربي قرار دارند مشخص شده است كه در حال حاضر يك چاله يخ و ديوار سايه انداز وجود دارد همچنين ديوار سايه انداز ديگري در امتداد ديوار مذكور در جبهه شرقي موجود است كه چاله يخ آن نيز تا چندين سال قبل موجود بوده و در حال حاضر با خاكبرداري مي توان چاله يخ آن را مشخص نمود در پيشاني ورودي ضلع شرقي مخزن كتيبه اي با خط نستعليق بر روي قطعه سنگي به ابعاد 80×60 سانتي متر ديهد ميشود كه معروف موقوفات و نام باني اثر است كه در آن از اين يخچال به نام يخچال گنج نام برده است كتيبه سنگي بمرورايام دراثر عوامل مختلف جوي دچار آسيب ديدگي شده كه قرائت آن تا حدودي مشكل است يخچال زريسف از سه قسمت تشكيل مي شده كه امروز به دليل از دست دادن عملكرد خود يكي از قسمتهاي آن يعني حوضچه هاي يخ از بين رفته است در حال حاضر داراي دو بخش اصلي ديوار طويل سايه انداز و مخزن مي باشد حصار يا ديوار سايه انداز ديوار طويل و مرتفعي است كه با جهت شرقي غربي به طول 39 متر كه 5/7 متر از حصار مذكور تخريب شده است و به ارتفاع موجود 12 متر درانتهاي شرقي نيز ديوار سايه انداز ديگري با جهت شمال جنوبي به طول 21 متر به ديوار اصلي متصل مي شود اين ديوارها در طول روز حوضچه هاي يخ را از تابش آفتاب درامان مي داشته تا با ايجاد سايه به انجماد آب كمك بيشتري نمايد ديوار جانبي كه كوتاهتر از ديوار شرقي غربي است به اين منظور ايجاد شده است تا در صورتيكه درمشرق و مغرب كمي آفتاب مايل بتابد از تابش احتمالي آفتاب بر روي حوضچه ها نيز جلوگيري نمايد ديوار سايه انداز يخچال زريسف را مي توان به لحاظ تزئينات زيباي خشتي در زمره زيباترين ديوارهاي سايه انداز در مجموعه يخچالها نام برد اين تزئينات شامل يك رديف نقوش هندسي است و به نحوي تداعي كننده رديف درختان سرو است كه از همان جنس مصالح (خشت خام) است و سراسر نماي شمالي ديوار شرقي غربي و نماي غربي ديوار جانبي را تزئين نموده تا از يكنواختي نماي ديوار بكاهد ديوارهاي سايه انداز را معمولاً تا ارتفاع حدود يك متر بيشتر از سطح زمين با آجر چيده اند تا در مقابل رطوبت مقاوم تر باشد كما اينكه دراين حصار نيز تا ارتفاع 2 متري ديوار با آجر چهارگوش چيده شده است گفته شده است كه حصار سايه انداز در يخچالها براي كم كردن فشار وارده بر پايه در طول ديوار داراي طاقنماهاي است كه در طول ديوار مذكور نيز طاقنمايي وجود دارد عرض ديوار در سطح زمين كهپي ديوار است 180 سانتي متر است و به تدريج كه ديوار مرتفع مي گردد كه از عرض آن كاسته مي شود تا جائيكه به كمتر از 20 سانتي متر يا به صفر مي رسد. مخزن يخ در يخچال زريسف شامل يك گنبد مخروطي پلكاني به ارتفاع حدود 14 متر است كه بر روي چاله يخ به قطر 5/11 متر قرار گرفته است چاله يخ كه در دل زمين كنده شده به دليل وجود آب و رطوبت با آجر و پوشش عايقي دور چيني شده است اما مصالح گنبد مخزن از خشت خام وملات گل رس است كه عايق خوبي در مقابل نور گرماي خورشيد است مخزن يخ داراي دو درب ورودي و خروجي در جانب شرقي و غربي است كه كتيبه سنگي و وقفنامه بر پيشاني درب شرقي است در اين وقفنامه وجوهات حاصل از درآمد يخچال شرح داده شده است.

    يخدان مويدي
    بناي اين يخدان به دوره قاجاريه بر ميگردد و داراي گنبد مخروطي چاله يخ ديوار و ديوار سايه انداز است گنبد يخدان متشكل از چهارده پلكان در نماي خارجي است كه هر يك از نظر ارتفاع متفاوت از ديگري است. دراولين پلكان اين بنا كه مرتفع تر از ساير پلكانهاست در جهات شرقي غربي ساخته شده و بقاياي بيشتر بجاي مانده ديوار مرتفع خشتي به موازات نهمين پلكان گنبد بالا مي رود و پس از امتداد در جهت شرقي غربي در انتهاي كمي به سمت شمال انحنا مي يابد در فواصل مختلف ديوارچه از داخل و چه از خارج آن با نصب پشت بندهاي خشتي، سنگيني و رانش ديوار را مهار كرده اند در برخي قسمتها نيز با ايجاد تورفتگي ها سعي در انجام اين مهم داشته اند قطر ديوار سايه انداز بتدريج با افزايش ارتفاع ديوارنيز افزايش مي يابد تمامي مصالح به كار رفته دراين نبا از خشت و آجر است. تزئينات خشتي موجود در ديوار سايه انداز را مي توان مهمترين عوامل تزئين شدهدر اين بنا محسوب كرد كه درنيمه فوقاني ديوار به صورت رديفهاي دندان موشي ونقوش برجسته هندسي اجرا شده است مالكيت اين بنا وقفي است كه به لحاظ قدمت كاربري و عظمت آن حائز اهميت مي باشد. يخدان مويدي تا سال 1332 يخ مورد نياز مردم را تامين نموده است در نامه شماره 7161 مورخ 13/10/1331 شهرداري كرمان خطاب به استانداري آمده است.
    استانداري استان هشتم،عطف به مرقومه شماره 13971 معروض مي دارد چون در سال گذشته از يخچالهاي زميني يخ مكفي كه به خوبي رفع احتياجات نمايد حاصل نشد، درهذه السنه كمال مراقبت به عمل آمده و با ملاحظه به تنظيف و پاكيزگي آب يخچالهاي زريسف و ريگ آباد در دست عمل و استخرهاي آنان به منظور تهيه يخها آب شده فقط يخچال هاي مويدي و دو يخچال دروازه گبري اقدامي از طرف صاحبانش نشده به صاحبان يخچالهاي فوق الذكر كه هنوز آبگيري نكرده اند اخطار شده است كه هر چه زودتر اقدام كنند، شهرداري كرمان، امضاء مهندس آفريدي، درحاشيه اين سند آمده است، پاسخ داده شده كه به مالكين ساير يخچالها هم دستور دهند كه با رعايت بهداشت كامل اقدام به تهيه يخ نمايند امضاء استاندارد، علي اصغر امين.
    دركنار ديوار يخدان استخرهايي ساخته مي شد كه در زمستان آنها را از آب پر مي كردند و بعد از يخ بستن در شبهاي سرد زمستان يخهاي داخل يخچال را شكسته و از طريق در يخدان به اله وسط آن مي داختند، اين كار را هر روز تكرار ميكردند تا اينكه يخدان تا سقف مملو از يخ مي شد و به صورت يك تكه بسيار بزرگ و قطور در مي آمد سپس در يخدان را با خشت مسدود ميكردند گاهي در وسط لايه هاي يخ دانه هاي انار مي پاشيدندتا در موقع استفاده زيباتر و دلچسب تر باشد در آغاز فصل گرما در يخدان را باز و يخها را براي استفاده بيرون مي آورند.

    حمام گنجعليخان
    حمام گنجعليخان يكي از قديمي ترين حمام هاي موجود در كرمان است كه در سال 1020 هجري قمري به دستور گنجعليخان حاكم وقت كرمان در دوره صفويه ساخته شده است اين حمام در ضلع جنوبي مجموعه گنجعليخان قرار دارد و ورودي آن به وسيله راهروي باريك و كم نوري كه انحناي ملايمي دارد به هشتي كوچكي متصل مي شده و راهرو ديگر با همان انحنا اين هشتي را به رختكن متصل مي سازد. حمام گنجعليخان براي تمام جهانگردان و افرادي كه از كرمان بازديد مي كنند به يادماندني است. اين حمام مجموعه اي از تلفيق هنر معماري و كاربرد مصالح گوناگون با فضايي مناسب است بناي حمام داراي كاشيكاري، نقاشي، گچبري،مقرنس كاري و كاربنديهاي بسيار زيبا و ضريب است. سردر اين حمام با نقاشي هاي زيباي عصر صفوي تزئين شده است معمار اين مجموعه و حمام استاد محمد سلطاني يزدي بوده است.
    حمام گنجعليخـــان 16 متر طول و 30 متر عرض دارد و مساحت آن با متعلقات 1380 متر است عرض صحن گرمخانه 25/6 متر وطول آن 5/7 متر و وسعت آن 8/44 متر مربع است اين حمام داراي دو بخش رختكن و گرمخانه است در غرفه هاي رختكن با ايجاد قرينه سازي در ايوانها، ايوانچه ها و ستونهاي سنگي فضاي مناسب و زيبايي را بوجود آورده اند. دقيق ترين موضوع قابل توجه در معماري گرم خانه هم شكلي سنگهاي كف گرمخانه با ساختمان سقف است. رختكن حمام داراي شش غرفه شامل غرفه سادات و روحانيون، خوانين، رعايا، بازرگانان، اعيان و بازاريان بوده است در حال حاضر در هر غرفه يك يا دو مجسمه از شمايل هر يك از طبقات فوق به نمايش گذاشته شده است. بخش گرمخانه شامل يك حوض آب سرد است باطاقي شبيه خميه كه هشت ستون حمام بر زيبائي آن مي افزايد سيستم كانال كشي آب و فواره هاي آن چنان دقيق طراحي و اجرا شده است كه از عجايب معماري حمام محسوب مي شود يكي ديگر از عجايب حمام سنگ ساعت زمان آن است. اين حمام تا 60 سال پيش داير بوده و در سال 1350 پس از تعميرات لازم براي نخستين بار به موزه مردم شناسي تبديل شد علاوه بر اين در كرمان حمام هاي قديمي ديگري نيز وجود داردكه از مهمترين آنها مي توان از حمام ابراهيم خان، حمام قلعه محمود، حمام باغ شاهزاده ماهان، حمام ته باغ لله و حمام ميرزا اسماعيل وزير نام برد

    آب انبار عليمردان خان
    اين آب انباردرمجموعه گنجعلي خان كرمان واقع شده است. كمي ميزان بارندگي و فقدان آب سطحي دركرمان ضرورت ذخيره آب را براي مواقع كم آبي الزامي ساخته بود. آب انبار علي مردان خان (پسر گنجعليخان) كه داخل بازار مسگري غربي واقع شده داراي ويژگي هاي معماري جالبي است تاريخ كتبيه موجود بناي مذكور را در سال 1209 نشان مي دهد. ابعاد منبع آب انبار 5810/19 و ارتفاع آن 9 متر است كه حدود دو ميليون ليتر آب را ذخيره مي كرده است. سردار انبار آب كاشي كاري شده و سنگهايي دارد كه حكاكي شده¬اند. اين آب انبار آب شش ماه اهالي محله هاي اطراف را تامين مي كرده و آبي خنك و گوارا داشته است. قسمت هاي عمده بناي اين آب انبار عبارتند از: منبع ذخيره آب، پوشش منبع. بادگير، هواكش، راهپله، پاشير و سردر تزئيني. اين آب انبار نياز به بازسازي و حفاظت دارد و اميد است كه در آينده مورد استفاده و كاربردي جديد قرار گيرد چرا كه يادگار و ميراث پيشينيان ماست.
    آب انبار از قسمتهاي مختلف تشكيل شده است تنوره يا خرينه كه براي مسائل ايستايي در داخل زمين قرار مي گيرد راهي براي وارد شدن به آب انبار در قسمتي كه پاشير ناميده مي شود، بادگير، براي آب انداختن آب انباها معمولاً آب را از جاي ديگر مي آورند و آ نرا توسط حوضچه هاي سنتي تصفيه كرده و به مخزن هدايت مي كردند و همچنين خيلي دقت داشتند كه خزينه پاك باشد، مخزن زيرآبي جهت تخليه لجنها داشته است و براي اينكه آب داخل مخزن گنديده نشود چند بار داخل آن نمك و آهك مي ريخته اند بدين ترتيب روي آنلايه اي بسته شده است و اگر اين لايه پاره مي شد آب داخل مخزن آب گنديده و غير قابل استفاده مي شده و با استفاده از بادگير آب داخل مخزن بقدري خنك مي شده كه تحمل سردي كه براي دندان مشكل است. براي مقاوم كردن كف آب انبار و جلوگيري از تغيير شكل در كف آن لايه اي از سرب مي ريختند كه به دستور آقاي محمد خان قاجار سرب موجود در كف آب انبار عليمردانخان بيرون آورده شده و به مصرف ساخت گلوله رسيد اين آب انبار چهار ستون دارد.

    ماهان
    شهرماهان دردامنه شرقي كوه صفه وشمال شرقي كوه جوپار و 35 كيلومتري جنوب غربي شهركرمان بر سر راه كرمان بم واقع شده است مساحت تقريبي آن 20 كيلومتر، ارتفاع آن از سطح دريا  1800 متر ويكي از بهترين ييلاقات كرمان محسوب ميگردد بنا به روايتي نام ماهان از آذرماهان سردار انوشيروان درعصر ساساني مي آيد بر اين اساس قدمت ماهان به قبل از اسلام ميرسد علاوه برآن كاوشهاي باستاني درتپه لنگر ماهان حاكي از آن است كه تمدن اين ديار به هزاره سوم قبل از ميلاد برميگردد. سابقه تاسيس شهرداري ماهان به سال 1333 شمسي مي رسد.
    ماهان باغات و مزارع كشاورزي زياد و منابع تامين آب متعدد دارد كه مهمترين آنها عبارتند از:
    -  نهر تيگران از بهم پيوستن آب قنات هاي باب حصار، گوركان، خواجويي، آقايي و ثاني آباد بوجود مي آيد اين نهر 5 مقسم دارد مقسم خواجويي محله خواجوييه يعني غرب ماهان را مشروب مي سازد و سپس وارد صحراي آقايي وباب حسين  مي شود مقسم آقايي محله كوچه بيدار قسمتي از محله خواجوييه، محله درويش ها، بيگ زاده ها و صحراي آقايي را مشروب مي سازد، مقسم باب حصار محله نعمت آباد، كوچه بيدار، محله درويش ها، صحراي آقايي و باب حسين را آبياري مي كند، مقسم گوركان محله‌هاي نعمت اباد، لرد گوركان وبقيه مناطق را مشروب مي سازد، مقسم ثاني آباد شامل كوچه بيدار، نعمت آباد و محله ثاني آبادميشود مدارگردش آب خواجوييه و گوركان 19 شبانه روز، هر شبانه روز ده سهم و هر سهم 2 ساعت و 24 دقيقه، مدارگردش آب ملايي و باب حصار 21 شبانه روز هر شبانه روز 10 سهم و هرسهم 2 ساعت و 24 دقيقه و مدار گردش آب ثاني آباد 18 شبانه روز هرشبانه روز 5 سهم و هر سهم 4 ساعت و 48 دقيقه مي باشد.
    - نهر مه چال از روستاي مه چال سرچشمه مي گيرد كه سابقاً 72 رشته قنات داشته است ولي اكنون 5 رشته قنات آن داير است آب مه چال داراي 2 مقسم بنامهاي اربابي و ديواني است مقسم اربابي متعلق به خرده مالكها، محله كلاه درازها، ثاني آباد، محله درويشها و صحراي كهن نو ميباشد و مدار گردش آب آن 21 شبانه روز هر شبانه روز 15 سهم و هر سهم يك ساعت و 36 دقيقه ميباشد از آب مقسم ديواني سه شبانه روز متعلق به محله بالاي ماهان و 18 شبانه روز آن به آب فرميتن مي پيوندد و با آب فرميتن تقسيم ميشود مدارگردش آب اين مقسم نيز 21 شبانه روز است.
    - فرميتن از بهم پيوستن آب قنات فرميتن و نهر سه كنج بوجود مي آيد مقسم‌هاي خانقاه و درويش علي مقسم‌هاي اصلي هستند كه از مقسم خانقاه مقسم شاه نعمت الله، مقسم ديواني و باريكوييه منشعب مي شود مقسم شاه نعمت آلله مخصوص آستانه است و آب باريكوييه مجدداً به دو قسمت ماهان پايين و قلاتوييه تقسيم ميشود. مدار گردش آب باريكو 21 شبانه روز هر شبانه روز 15 سهم و هر سهم يك ساعت و 36 دقيقه است مقسم ديواني يك انشعاب بنام مقسم وقفي دارد كه مخصوص املاك وقفي شاه نعمت الله است و بقيه آب مقسم ديواني به خرده مالك تعلق دارد مدار گردش آب مقسم ديواني 29 روز است ( يك ماه قمري ) و هرماه 25 سهم اربابي از مقسم وقفي ديواني به صحراي اربابي مي رود كه 5/4 شبانه روز را شامل ميشود از مقسم ديواني مقسم‌هاي كوچكتر كوچه آب تر و بنگاه حاج امين جدا ميشود و از هر 12 روز يك روز از طلوع تا غروب آفتاب به باغ خان تعلق دارد
    - قنات وكيل آباد محله وكيل آباد و صحراي كهني نو را مشروب ميكند مدارگردش آب 12 شبانه روز هر شبانه روز 15 سهم و هر سهم يك ساعت و 36 دقيقه است.
    قبلاً آستانه شاه نعمت الله از آب مه چال سهم داشته است ارباب عمده تيگران، فرميتن و مه چال آستانه است موقوفه‌هاي آستانه شامل صحراي باب حسين تيگران، صحراي وقفي فرميتن و صحراي كهني نومي باشد از آب فرميتن 465 سهم از آب باريكو 5/11  سهم، آب تيگران 69 سهم و آب مه چال 22 سهم متعلق به آستانه ميباشد متولي تقسيم آب و ناظر آن ابتدا متولي آستانه بوده و سپس اداره اوقاف عهده دار آن شد و اخيراً اين امر به عهده هيئت امنايي است كه بخشدار رئيس هيئت امنا ميباشد.
    قدمت بناي آرامگاه شاه نعمت الله ولي به زمان شاهرخ تيموري درسال 840 هجري قمري ميرسد و پس از آن در دوره¬هاي مختلف تكميل شده است رواق شاه عباس و صحن ميرداماد در دوره صفويه صحن حسينيه سردار شاهي، ساختمان متولي باشي، صحن و رواقهاي وكيل الملكي، ساختمان دو طبقه، كاروانسرا و صحن اتابكي در دوره قاجاريه و بالاخره سردر و دورنماي صحن اتابكي در دهه‌هاي اخير ساخته شده است در احوال شاه نعمت الله ولي گفتني است كه اين عارف بزرگ قطب و مؤسس سلسله نعمت اللهي است كه پس از سفرهاي متعدد به كرمان وماهان آمده و 25 سال آخر عمر خود را در اين ديار سپري نموده و سرانجام درسال 834 هجري قمري به ابديت پيوست.
    ماهان سرزمين باغهاي زيباست باغ شاهزاده، باغ متولي باشي، باغ ديلمقاني، باغ امين زاده، باغ سردار، باغ شاه قياس، باغ بيگم و باغ مرشدزاده از جمله باغ هاي مشهور ماهان هستند.
    باني باغ متولي باشي فضلعلي خان بيگلربيگي حاكم كرمان در دوره محمد شاه قاجار بوده كه بين سال هاي 1250 تا 1264 هجري قمري آن را ساخته است اين باغ جهت سكونت متولي باشي به سبك معماري قاجاريه بنا شده به وسيله پل هايي به آستانه وصل بوده است.
    باغ تاريخي شاهزاده ماهان درسال 1257 هجري شمسي به دستور عبدالمجيد ميرزا فرمانفرماي حاكم وقت كرمان به عنوان تفريحگاه و باغ شخصي ساخته شده است بعدها شخصي به نام اعتصام باغ را خريداري نموده و پس از مرگ اعتصام 4 دانگ باغ از طرف سركار آقاي ابراهيمي و 2 دانگ آن توسط آقاي كياني خريداري و سرانجام اين باغ درسال 1354 خريداري و ثبت آثار باستاني شد درسال 1370 همزمان با برگزاري كنگره بين المللي خواجوي كرماني بازسازي و مرمت گرديد باني اثر ناصر الدوله درسال 1297 هجري قمري و در دوره قاجاريه است اين باغ در 6 كيلومتري ماهان در دامنه كوههاي جوپار و ماهان در سطحي شيب دار به منظور استفاده از مناظرطبيعي اطراف و آب وهواي خوب اين مكان احداث گرديده است مساحت كل باغ 37500 مترمربع است كه 20000 متر مربع آن را ساختمان، راه پله، حوض و حوضچه ها تشكيل ميدهد ساختمانها شامل پنج دري، زيرزمين، اتاق تشريفات، اصطبل، درب اختصاصي، آشپزخانه، حمام سنتي، اتاقهاي معمولي براي مستخدمان، نگهبانان و پيشخدمتان و سردر ورودي باغ ميباشد كه از همه زيباتر عمارت سردر، عمارت شاه نشين و حمام ميباشد از قسمتهاي ارزشمند اين باغ نحوه آبرساني وحوضهاي آن است شبكه آبرساني بصورت پلكاني با آبنماهاي متوالي و فواره‌هاي درميان آنها از بالا تا پايين درطول باغ امتداد مي يابد. آب اصلي باغ از برف كوههاي ماهان و چشمه ها تامين مي شده و از قنات هاي سهمي آباد، گوركان، باب حصار، خواجوييه و آقايي (نهرتيگران ) نيز سهم دارد سهم باغ شاهزاده 24 سهم از آب نهر تيگران ميباشد محصولات باغ شاهزاده شامل درختان ميوه گلابي، هلو، زردآلو،  انواع انگور و گيلاس و درختان ديگر چون چنار، كاج و سرو كله قندي ميباشد.
    بسياري از قناتهاي ماهان كه اكنون خشك شده اند توسط اربابان منطقه احداث شده اند كه مي توان از قناتهاي هنك، كريم آباد، مهدي آباد، ترمكان، روغنوييه، چشمه كوش، رشيد فرخي، كاظم آباد، دوگو و كهنوج نام برد. درقناتغستان، لنگر و اميرآباد قنات هاي پرآبي وجود داشته و دارد. مدارگردش آب درقناتغستان 21 روز و نظام آبياري سابقاً براساس تشته ( هرتشته 8  دقيقه ) و اكنون براساس ساعت است در لنگر نيز مدارگردش آب 21 روز و نظام آبياري مشابه قناتغستان ميباشد در اميرآباد مدارگردش آب 6 روز و نظام آبياري بر اساس دانگ هر دانگ يك شبانه روز است آب منطقه سه كنج از روداب، آبكوهي و چشمه ها تامين ميشود مدار گردش آب 12 روز كه يك شبانه روز آن از آبي تامين مي شود كه به ماهان مي رسد. درمنطقه عمومي ماهان آب و زمين با هم خريد وفروش مي شود و فروش باغات حتماً با آب صورت مي گيرد ملاك خريد و فروش محاسبه قصب چي و قباله نوشته شده توسط وي ميباشد.
    هرقسمت و هرمقسم آبياري داراي ميراب مشخصي ميباشد كه آقايان علي سعيدي، ابراهيم سخنور و محمدعلي سعيدي ميرآبان وكيل آباد، حاج محمد قديمي، درويش علي صابر ماهاني و محمدعلي صابرماهاني ميرآبان مه چال، علي فلاحت نژاد، سلمان فلاحت نژاد، حاج قاسم عسكري و محمود خليلي ميرآبان تيگران، حاج محمود ترك زاده و علي سليماني ميرآبان فرميتن، حاج خليل ميرآب باريكو، حاج محمد خالصي و علي حاج عباسي ميرآبان ديواني هستند آقايان ملا اسداله معين الديني و علي قاسمي از قصب چيان بنام منطقه بوده اند.
    درمسير نهرها و مقسم‌هاي ماهان آسيابهاي آبي زيادي وجود داشته كه اكنون اثري از آنها نيست آسياب‌هاي شاه نعمت الله ولي و حاج امين درمسير آب فرميتن، آسيابهاي معين الديني درويش. خانداني و گل رنگ در مسير آب تيگران و آسياب لنگر درمسير آب لنگر قرارداشته اند.
    تنها يخدان موجود درمنطقه يخدان لنگر بوده كه اكنون خرابه‌هاي ان پابرجاست آب انبارهاي ديلمقاني، حاج امين، علي آباد، آستانه و حاج آقاعلي از مهمترين آب انبارهاي منطقه ماهان بوده اند كه اكنون آب انبار آستانه شاه نعمت الله  با بادگيرهاي آن وجود دارد.
    از حمام هاي مهم منطقه ماهان مي توان از حمام آستانه، حمام شاه آستانه، حمام خان، حمام كوچه بيدار، حمام ماهان پايين نام برد كه حمام آقا به باشگاه ورزشي تبديل شده است.
     ماهان درحصاري از كوههاي بلند و برهنه دردل كوير به عنوان نگين كوير قرارگرفته و كمتر مسافروجهانگردي است كه از اين سرزمين بگذرد و طبعش در تحسين لطايف و لطافت طبيعت اين شهر شكوفا نشود.
     
    ساختمان شترگلوي ماهان اثري است كه انديشه، معماري و باغداري را يك جا در خود جمع كرده است و اين ويژگي ها جايگاه اين اثر تاريخي را از ديگر آثار شهر متمايز ساخته است. سند دقيقي درباره تاريخچه احداث اين بنا در دست نيست اما به يقين مي توان گفت اين بنا همزمان با احداث باغ شاهزاده ماهان و توسط شاهزاده فرمانفرما براي استراحت خارج از باغ شكل گرفته است و به فراخور دوران ساختماني مجلل و شاهانه براي استراحت حكام وقت در نظر گرفته شده است. در واقع ارتباط نزديكي ميان معماران باغ و عمارت وجود داشته و مي توان گفت كه مديريت معماري واحدي در ساخت اين بناها اعمال مي شده است.
    در مورد وجه تسميه آن به ساختمان شترگلو مي توان چنين گفت كه چون آب در يك سطح شيب دار و برآمده در داخل ساختمان جريان داشته است و انتقال آب از طريق نصب شترگلو ميسر بوده است به اين نام مشهور شده است از طرفي ديگر معماران بنا بسيار ماهر و چيره دست بوده اند و از معماري باغهاي ايراني و ساختمانهاي باغي اطلاع كافي داشته اند بالاخص كه شاخص نصب شترگلو در اين ساختمان همان چيزي است كه در باغ فين كاشان بكار رفته است شترگلوي عباسي و شترگلوي فتحعلي شاهي از مهمترين معيارهاي شترگلو در آن زمان بوده اند قبل از آن شترگلوهايي كه توسط كرجي دانشمند بزرگ قرن پنجم هجري طراحي شده بود استفاده مي شده است نمونه اين شترگلوها در ارگ تاريخي بم به وفور بكار رفته است شترگلوي عباسي را دانشمند بزرگ شيخ بهايي طراحي كرد كه كاربرد فراواني دارد و شترگلوي فتحعلي شاهي از دوره قاجار به بعد رواج يافت كه در معماري باغ شاهزاده و ساختمان شترگلو بكار رفته است.
    آب مورد نياز عمارت شترگلو از قنات وكيل آباد تهيه مي شده است كه هنوز مسير آن باقي است قدمت قنات وكيل آباد به درازاي تاريخ ماهان است ولي در زمان احداث اين بنا قناتي ويران به حساب مي آمده است محمداسماعيل خان وكيل الملك حاكم آن زمان كرمان بود اين مرد در زمينه مرمت و حفر قناتهاي منطقه عمومي ماهان تلاشهاي فراواني كرد او قريه اسماعيل آباد جوپار را بنا نهاد  وقنات آن را حفر كرد و قنات وكيل آباد را لايروبي و بغل بري نمود و اب آن را به ساختمان شترگلو رساند و آب قنات پس از گذشتن از اين محل به جلوي آستانه شاه نعمت الله ولي مي رسيده و اين بنا رابطه تنگاتنگي با بناهاي آستانه شاه نعمت الله ولي داشته و درست در امتداد بناي آستانه ساخته شده است اگر بر روي پشت بام ساختمان شترگلو و بين دو بادگير آن بايستيم اين رابطه را به وضوح مشاهده مي كنيم قنات وكيل آباد علاوه بر محله وكيل آباد صحراي كهني نو را مشروب مي كرده و مدار گردش آب اين قنات 12 ساعت در شبانه روز هر شبانه روز 15 سهم و هر سهم يك ساعت و 36 دقيقه است طول قنات نزديك 6 كيلومتر و عمق مادر چاه آن 100 متر است ميزان آب قنات در سالهاي پرآب بالغ بر 50 ليتر درثانيه و در ساير موارد حداقل 15 ليتر درثانيه است ولي اين قنات آبي هميشه جاري و روان دارد.
    وجه تمايز ساختمان شترگلو نحوه ورود و خروج آب از آن است كه بدون استفاده از هيچ نيروي محركه يي و تنها با استفاده از اختلاف سطح فواره ها، آب با جهش يكسان شبانه روز در آن جريان و هيچگونه افت فشاري در آن وجود نداشته است و آب از هر طرف سرازير و به وسيله جدولهاي كاشي كاري شده و فواره هاي زيبا به درون حياط عمارت هدايت مي شده است در مركز ساختمان شترگلو حوض خانه ايي زيبا كه با سقف بلند و گنبدي شكل و مقرنس كاري شده قرار دارد مشاهده مي شود در اطراف اين حوض خانه علاوه بر اتاق ها ورواقها دهليزهايي تعبيه شده كه جريان هوا را از دو بادگير قرينه و زيبا پس از عبور از خنكاي آبي كه از فواره مي جوشد و در حوض و پاشويه جريان مي يابد به فضاهاي بيروني هدايت مي كند اين ساختمان كم نظير به جهت استفاده از آجرهاي سفالي در پوشش سقف و شيب بندي مناسب و دقيق از نفوذ باران و باد در امان و استوار و پابرجا مانده است و انگاره هاي ارزشمند ي در گچ بري، مقرنس كاري،سنگ فرش فضاهاي دروني حوضخانه، درب هاي چوبي زيبا در نماي بيروني، نوع مصالح بكار رفته در مسير آب و ساير موارد وجود دارد كه همه و همه از جاذبه هاي پرطرفدار شيفتگان معماري سنتي ايران به شمار مي روند اين بنا داراي هشتي مي باشد كه پيرامون آن اتاقهاي پنج دري و سه دري و بناهاي جنبي ساخته شده اند در بدو ورود محل پذيرايي قرار داشته كه دو اتاق قرينه در دو طرف واقع شده اند كه بنظر مي رسد يكي به عنوان آبدارخانه و ديگري جهت استفاده خدمتكاران در نظر گرفته شده است و جود شومينه هاي زيبا و رف هاي مترادف اوج زبردستي معماران را مي رساند از محل اين ورودي آب به دو قسمت ديگر ساختمان هدايت مي شده است قسمت اول به اصطبل مي رفته كه براي استفاده اسبان و ميرآخوران و همراهان مهمانان سرشناس در نظر گرفته شده است وقسمت ديگر به محل ظرف شوي خانه هدايت مي شده است كانال ورودي ظرفشوي خانه هنوز هم باقي است ظرفشوي خانه علاوه بر اينكه محل شستن ظروف بوده آب آشاميدني رانيز تامين مي كرده و شربت خانه نيز به حساب مي آمده است طرح ساختمان شترگلوي طوري است كه نمي توان گفت محل زندگي هميشگي خاني، حاكمي، اربابي و يا فرمانروايي و شاهي بوده است اين ساختمان استراحتگاه موقت بحساب مي آمده و در فصل تابستان و بهار از مهمانان ويژه در آن پذيرايي مي شده است وجود ظرفشوي خانه كه بي نظيرترين مكان بناست صحت اين ادعا را ثابت مي كند بعلاوه آشپزخانه كوچك نمي توانسته جوابگوي مهماني هاي بزرگ باشد و از طرفي سردر باقي مانده در آن طوري ساخته شده كه محل استفاده موقت بحاسب مي آيد و اثري از برج و بارو و محل استقرار نگهبانان نمي باشد اصطبل آن هم چندان وسيع نيست كه بتوان گفت اسب هاي زيادي در آن جاي مي گيرد آنچه مسلم است اين بناي بزرگ و بي نظير مكمل باغ شاهزاده بوده است و اكنون در گذر زمان ابهت آن بيش از پيش نمايان است حياط منظم و مربع مستطيل شكل آن گوياي همين است كه محل استراحت موقت بوده است و نارنجستان ساختمان نمودي مانند ساير قسمت ها ندارد و اين اثر هنوز نفس مي كشد و دست نياز به سوي همه ما دراز كرده تا بازسازي شو د وبخشي از تاريخ اين سرزمين كهن را به نمايش مي گذارد.

    گلباف
    بخش گلباف در فاصله 125 كيلومتري جنوب شرقي كرمان در ميان كوههاي مرتفع قرار دارد و داراي 66 پارچه آبادي با وسعتي حدود 7500 كيلومتر مربع مي باشد. ارتفاع گلباف 750 متر از سطح درياست كه از شمال به شهداد و از جنوب به بم و از شرق به كوير لوت و از غرب به جاده ماهان بم وصل گرديده است.
    هزار سال پيش نام جنق بر تارك اين شهر مي درخشيد وجود زمينهاي حاصلخيز و آب فراوان تمدني را پايه ريزي كرد و هزار و اندي سال بعد گلباف نام گرفت. گودعلي از ديگر نام هاي گلباف به دليل واقع شدن در درون گودي بوده است. گوك كه به دو معني گودال و پهلوانان تعبير مي شود نام ديگر گلباف بوده، گلباف آخرين نام اين بخش است كه به دليل مرغوبيت فرش آن به گلباف مشهور شده است.
    متوسط بارندگي در گلباف 100 ميليمتر مي باشد تعداد قنوات 57 رشته چشمه سارها 41 رشته، رودخانه هاي فصلي 8 رشته و رودخانه دائمي يك رشته و حداكثر طول قناتها 6 كيلومتر و حداكثر عمق چاه قنوات 125 متر مي باشد.
    مهمترين قنات هاي منطقه فندقاع، اتركان، حوضويه، كوش، عقبه، خيرآباد، رزنو و ده ملك مي باشند پرآب ترين قنات اتركان است مالكيت كليه قنات ها عمومي و خرده مالك است 4 رشته آسياب در مستر قنات اتركان كار مي كرده كه اكنون ويرانه هاي آنها باقي است قنات اتركان هم اكنون ميراب دارد مدار گردش آب در گلباف 12 روز شافل يك نوبت شب و يك نوبت روز بوده و روز از طلوع تا غروب آفتاب و شب تا سپيده صبح مي باشد قبل از متداول شدن ساعت نظام آبياري بر اساس تشته (شامل سي سنگ 5/7 دقيقه يك چارك 15 دقيقه نيم زمان نيم ساعت و يك زمان يكساعت) بوده است و استفاده از استخر در مسير قناتها نيز تابع زمان آب هر كس بوده است مقني مشهور منطقه گلباف علي مهدي زاده در سن 70 سالگي هنوز به لايروبي قناتها اقدام مي كند تعدادي از قمني ها در زلزله سال 60 كشته شدند و بسياري از قناتها از بين رفتند و حمام قديمي گلباف تخريب شد.
    رودخانه هاي مهم گلباف رودخانه جوشان، كشيت، نسك، حرمك (دائمي) زينوئيه، گدار بيدوئيه، دق(فصلي) مي باشند مهمترين رودخانه فصلي رودخانه حاضري است كه به محض شروع باران طغيان مي كند و به گفته اهالي حاضر براي سيلاب است سرو گلباف با قدمت بيش از 1000 سال استواري مردم اين ديار را به نمايش مي گذارد.
      راین:
    شهر راين مركز بخش وسيعي است كه در فاصله 108 كيلومتري جنوب شرق كرمان قرار دارد. اين شهر داراي سابقه تاريخي مهمي است و به سبب اينكه بر سر راه كرمان به جيرفت و بندر عباس قرار داشته از قديم  بعنوان  يك منزلگاه واقعي مطرح بوده و براي كاروانها و قافله هايي كه در مسيرها طي طريق مي كرده اند اهميت زيادي داشته است در حقيقت تاريخچه فرهنگ و مدنيت در اين منطقه همگام و همزمان با تاريخ مدنيت در كرمان بوده و شانه به شانه تاريخ اين مرز و بوم دوران پر افت و خيزي را شاهد بوده است. راين در تاريخ كرمان  بعنوان يك شهر با اهميت از نظر موقعيت جغرافيايي   و آب و هوايي به ثبت رسيده است و در اكثر سفرنامه هاي ايراني و خارجي كه يادي از كرمان در آنها آمده، نام راين نيز خودنمايي مي كند.
    در مورد وجه تسميه راين مي توان گفت از آنجايي كه راين از زمانهاي قديم بر سر راه كرمان به جيرفت و بندر عباس قرار داشته به آن " راه اين " گفته مي شده، به زبان ديگر راين را مي توان تقاطع مهمي بين اين شهرها به حساب آورد كه به تدريج به راين تبديل گرديده است. راين در بعضي از كتب تاريخي به نام رانيان نيز آمده است كه رانيان در لغت به معني از را ه رسيده  تعبير شده است. راني به معني به بيننده هم به كار مي رود، راين همچنين در سفر نامه با لفظ رانين و رونين آمده است او مي نويسد: سيرگان،‌جيرفت،‌بم،‌هرمز و رونين اين شهرها را قومي پارس خوانند.
    ابن حوقل كه در سال 321 هجري شمسي از بغداد بيرون آمده در زمان سامانيان به كرمان رسيده كه مي توان گفت راين در آن زمان معمور و آباد بوده است كه توانسته سهمي در كتاب صورت الارض كتاب ابن حوقل به خود اختصاص دهد.
    احمد بن محمد مقدسي سياح عرب در كتاب احسن التقاسيم في معرفت الاقاليم مي نويسد: راين كوچك است و جامع در ميان بازار بستانهاي بسيار دارد پارچه هاي بمي بسيار مي بافند و به همان بازار صادر مي كنند.
    افضل الدين ابوحامد كرماني در كتاب خود تحت عنوان سلجوقيان و در كرمان مي نويسد ين شهر سر حد  و ييلاقي براي مردم كرمان و بم و جيرفت مي باشد و در كتاب ديگرش بنام عقدالعلي للموقف الاعلي مي نويسد: راين در جنوب ماهان و هفتاد ميلي شمال باختري بم واقع شده است جاي كوچكي است مسجد آن در وسط بازار است و باغستاني بزرگ دارد.
    راين در قرن ششم و قبل از حملات ويران كننده سلاجقه در زمره شهرهاي معروف و بزرگ كرمان بوده است و جمعيتي بالغ بر 50 هزار نفر داشته آنچه باعث ويراني اين شهر بعد از اين دوره هاي رونق گرديده حملات مكرر لشكريان مهاجم بوده است راين در قرن ششم ميزبان لشكركشي هاي دو سپاه ملك ارسلان و بهرامشاه شد لشكر كشي هاي متوالي از جهت اقتصادي براي كرمان و ساير ولايات بسيار خطرناك و ويران كننده شود. در قرن سيزدهم راين به نعمت و بركت امنيتي كه در منطقه حاكم شده بود تقريباً وضعيت گذشته خود را بدست آورد.
    قلعه راين يكي از مهمترين آثاري است كه مي تواند گواهي بر تاريخ طولاني و چند هزار ساله اين خطه باشد اين قلعه مدرك گويايي است كه قدمت و سابقه اين ديار را به دوره ساسانيان مي رساند و همانند راوي و قصه گوي پير و سالخورده كه ناملايمات و طوفان حوادث كمرش را خمانده و خطوط رخسارش را افزون نموده است، از حكايت و داستانهاي تلخ و شيرين كه عمري با آنها قرين و دمساز بوده با ما سخن مي گويد. قلعه اي با مساحت حدود 20 هزار متر مربع كه تا حدودي با ارگ تاريخي بم شبيه است و دومين نماي خشني استان كرمان محسوب مي گردد اين قلعه در در حدود 15 قرن پيش ساخته شده است و ساخت و احداث چنين قلعه يي عظيم بيانگر آن است كه در آن زمان جمعيت قابل توجه و زيادي در آن منطقه مي زيسته اند كه براي دفاع از خود احداث چنين برج و بارويي را ضروري مي دانسته اند. پلان قلعه تقريباً مربع شكل و به چندين برج در اطراف مزين شده است، دور تا دور قلعه را حصاري در بر گرفته كه ارتفاع آن اندكي بيش از 10 متري باشد تنها ورودي قلعه از جبهه شرقي است كه با سردر بزرگ و با شكوهي به محوطه داخلي راه دارد بعد از عبور از كوچه شرقي غربي به چهار سوي كوچك هشت ضلعي ميرسيم كه انتهاي راهروي آن به چهار ساختمان زيباي حاكم نشين ختم مي شود. اين خانه ها بوسيله حصار و برجهايي در اطراف محصور شده است. چنين بنظر مي رسد كه خانه هاي ياد شده در زمان قاجاريه  احداث و ساخته شده اند. قلعه راين علاوه بر ساختمانهاي داراي عناصري چون بازار،‌ اصطبل،‌ناحيه عام نشين، برج ديده باني،‌مسجد و ميدان سان مي باشد در اين بازار اصناف مختلف فعاليت داشته اند چاقوسازي، اسلحه سازي، كلاه مالي، سنگتراشي، آهنگري و نجاري مهمترين مشاغل ساكنين قلعه بوده است چاقو سازي در  راين شهرت زيادي داشته است هنوز هم در چند نقطه از شهر ميتوان اين صنعت را مشاهده كرد صنعت چاقو سازي هنرهاي شمشير سازي، دشنه و خنجر سازي را نيز در بر مي گرفته است بعد از رواج سلاحهاي آتشين  ارگ راين مركز مهم ساخت قنداق انواع تفنگ بوده است اصطبل ارگ راين به صورت تابستاني و زمستاني بوده است در گوشه هاي جنوبي و شرقي ارگ محل اصطبل هاي زمستاني هنوزهم مشاهده مي شود ناحيه عامه نشين جداي از بازار وحاكم نشين وجود داشته است. ميدان سان به  مساحت 600 متر مربع محل اجتماع لشكريان، سخنرانان و خطابه بوده است.
    هنگامي كه خان زند را پس از گرفتاري در بم به كرمان مي آورند به ارگ راين آوردند و لطفعلي خان زند شب را در همبن ميدان سان گذراند. دلاور زند هنگامي كه با اندك يارانش از كرمان به بم مي رفت يك شب را نيز درهمين ارگ به سر برد مسجد قلعه راين ابتدا آتشكده بوده است و پس از اسلام به مسجد تبديل شده است.
    آب مورد نياز ارگ راين  از راههاي متعدد تهيه مي شده است آب اصلي قلعه از آبشار راين تامين مي شده و اين آب ضمن گردش در داخل ارگ خندق اطراف را هميشه پر نگاه مي داشته است و با توجه به شيب منطقه مازاد آن به مزارع و باغات مي رسيده است راه ديگري براي آبرساني به ارگ وجود داشته كه يكي از شاهكارهاي آبرساني به حساب  مي آيد كه به طول 5/1 كيلومتر از محل ارگ تا قنات چنار مسجد جامع حفر شده كه آب مورد نياز ساكنين را در مواقع اضطراري تهيه  مي كرده است  و كمتر كسي از وجود آن اطلاع داشته است و راه فراري در مواقع اضطراري نيز به حساب مي آيد به طوري كه اسب نيز از آن عبور مي كرده است اما تامين آب در منطقه عامه نشين چنين نيست در اين منطقه چاههاي آب زيادي در فواصل معين حفر شده است و به طور متوسط هر چهار خانه توان استفاده از يك چاه آب را داشته اند و در منطقه حاكم نشين نيز چاه آب وجود داشته كه  از گاو چاه استفاده مي شده است.
    سيستم فاضلاب در ارگ  راين جذبي است و آب باران پس از جمع شدن از كوچه هاي مختلف در انتهاي قلعه توسط كانالي به بيرون هدايت مي شده است هر خانه ناوداني مستقل داشته است و ناوهاي گلي بسيار زيبايي در منطقه ده ميرزا نزديك راين  ساخته مي شده  اين ناوها در داخل ديوار نصب مي شده است.
    مهمترين ارتباط قلعه راين با قلعه بم بوده است در نزديكي ارگ راين قلعه هاي ده ميرزا قرار دارند كه در واقع ورودي و خروجي ارگ راين به حساب مي آيند قلعه هاي ده ميرزا هنوز هم با ناودانهاي زيباي خود راوي تاريخ پر فراز و نشيب منطقه هستند.
    آرام ترين دوران راين زمان حاكميت گنجعلي خان در كرمان بوده است كه قناتهاي زيادي در اين دوران حفر شد و سيستم تقسيم آب همان بوده كه توسط شيخ بهايي تنظيم شده است و شباهت زيادي به تقسيم آب در نقاطي از اصفهان دارد به عنوان مثال مدار گردش آب 18 روز شامل اربابي و ديواني بوده است اربابي ها خرده مالك و ديواني ها بزرگ مالكان هستند در بعضي نقاط نظام آبياري بر اساس من قرار دارد و هر من برابر 12 دقيقه است در بعضي از روستاها طاق هم وجود دارد هر طاق 300 من و 12 ساعت است مدار گردش آب در مناطق كوهستاني 6 روز، در دشت 6 تا 9 روز، در مناطق جلگه اي 12 روز است قنات هاي گودر، قطب آباد، كوزه گر،‌سراب،‌سرگدار،‌ده قاضي و والي آباد قدمت چند صد ساله دارند.
    ارگ راين عظمت تاريخ كرمان و راين است و بازسازي كامل آن ميتواند مرهمي بر زخمهاي ارگ بم باشد كه هم زمان در مسير تاريخ پيش آمده اند.
     
    ده ميرزا (ديار ناودان ها)
    روستاي ده ميرزا در 5 كيلومتري شرق راين قرار دارد و مردم هنوز در قلعه‌هاي شش گانه زندگي مي كنند قلعه‌هاي مهر علي، عليرضا قدمعلي بالا، اكبر عزيزا...، ماشاا... عزيزا...، و علي محمد هنوز ار پس اعصار و قرون وگذشت ساليان دراز ابهت خود را به نمايش مي گذارند چنين به نظر مي رسد كه با توجه به اهميت حراست از آباديها و لزوم جلوگيري از يورش راهزنان و بيگانگان وجود قلعه ضروري بوده و در واقع ده ميرزا به عنوان پادگان خارجي قلعه راين محسوب  مي شده است ساكنين  قلعه كه به كشاورزي و دامداري اشتغال داشته اند تحركات مشكوك را روزها با دود كردن و شبها با آتش افروختن به كوتوال قلعه راين اطلاع مي داده اند قناتها كريم آباد و ده ميرزا آب ساكنين قلعه¬ها را تامين مي كرده اند در مسير قناتها دو دهنه آسياب بنام آسيابهاي ميرزا علي و محمود مير اسماعيل وجود داشته كه اكنون اثري از آنها نيست مدار گردش آب درده ميرزا 15 روز يكبار به تناوب شبانه روز و نظام آبياري بر اساس ساعت مي باشد استخر كريم آباد با انباشتن آب كمك بزرگي به اهالي در زمينه تامين اب كشاورزي و استفاده گوسفندان و شستن لباسها و ساير موارد مي كرده است اكنون خرابه‌هاي استخر كريم آباد نشان از گذشته‌اي پر رونق دارد و هر بيننده‌اي را به تفكر وا مي دارد ساختمانهاي ده ميرزا تماماً از خشت خام ساخته شده اند و در اطراف ساختمان هر قلعه چهار رشته ناودان تعبيه شده است ناودانها از كانالهاي سفالي ساخته شده كه عبور آب از آنها آسيبي به ديوار ساختمانها وارد نمي كند تماشاي ناودانها انسان را به ياد رنج و تلاش مردماني مي اندازد كه قرنها زيسته اند و با كوشش خود طبيعت را مقهور خويش ساخته اند در كوچه پس كوچه‌هاي ده ميرزا آنجه بيش از همه جلب توجه مي نمايد وجود ناوادنهاست ناودانها هدايتگر آب باران بداخل كوچه ها و طي مسير مشخص تا بيرون قلعه ها بشمار مي آيند ده ميرزا ديار فراموش شده‌اي است كه در لابلاي اوراق تاريخ بتدريج محو مي شود و چه زيباست كه ناوادنهاي ده ميرزا براي آيندگان سخن بگويند.

    « چتـــرود و كاظــم‌آباد »
    شهر چترود در فاصله 35 كيلومتري شمال غربي كرمان در ميانه راه كرمان زرند قرار دارد درمورد وجه تسميه آن نظريات مختلفي وجود دارد عده‌اي معتقدند كه در اصل چپ رود بوده كه در اين محل مسير رودخانه به سمت چپ هدايت ميشده و كم كم به چترود مشهور شده است برخي از اهالي ميگويند كه به علت قرار گرفتن چترود در مسير چند رودخانه به   چند‌ رود معروف شده و براثر كثرت استعمال چترود نام گرفته است گروهي براين باورند كه چون رودخانه مانند چتري اين مكان را محاصره كرده چتررود يا چترود نام گرفته است.
    در منطقه عمومي چترود 40 پارچه آبادي وجود دارد از قناتهاي معروف چترود ميتوان از انجير، بيد، باقري و نارس، بابايي، پاي سيب، باقري و بندر نام برد قناتهاي بيد، باقري، و نارس  مشهورتر و قديمي تر از بقيه هستند كه بطور متوسط هريك داراي 40 حلقه چاه ميباشند و عمق مادرچاه آنها حداقل 40 متر است از مقني‌هاي معروف منطقه چترود ميتوان از آقايان: غلامرضا، يحيي، و حبيب ايماني نام برد آب همه اين قناتها توسط نهر مشتركي وارد چترود ميشود و در مقسم چترود به مناطق مختلف هدايت ميشود مدار گردش آب 9 روز يكدفعه كه در هر شبانه روز 40 دانگ آبياري ميشود كه مجموعاً 360 دانگ را شامل ميشود ميزان آبياري هر دانگ 36 دقيقه است ولي در حال حاضر مدار گردش آب 5/10 روز است كه 9 روز آن مزارع و باغات اختصاص دارد و 5/1 روز هم براي خوش نشينان مالكان جزء و كساني كه آب ندارند در نظر گرفته شده است روز از آفتاب برآمدن تا غروب آفتاب يك تاق ناميده ميشود و شب هم از غروب خورشيد تا طلوع روز بعد طاق ديگري است 5/1 روز آب مازاد بر 9 روز سرك ناميده ميشود كه جنبه عمومي دارد نظام آبياري سابقاً براساس تشته بوده كه هر تشته 10 دقيقه در نظر گرفته شده است هر 5 تشته يكساعت را شامل ميشده ولي اكنون از ساعت استفاده ميشود و نظام تشته منسوخ شده است آسيابهاي آبي همقاوند، بندر، سردر، دروازه، كنار پل، تخم مرغي و آغا از جمله آسيابهايي بوده‌اند كه در مسير قناتهاي چترود احداث شده‌اند و اكنون اثري از آنها باقي نيست.
    شهر كاظم آباد در واقع از دو روستاي كاظم آباد و دهنو تشكيل شده است در قسمت شمال غربي كاظم آباد آب انبار قديمي وجود دارد كه خانه‌هاي قديمي از نوع خشت و گلي در اطراف آن مشكل يافته‌اند از اوايل دهه چهل به لحاظ موقعيت خاص منطقه از نظر توليدات پسته گروهي از اهالي چترود به اين منطقه مهاجرت كرده و در منطقه دهنو سكني گزيده اند امروزه اراضي زير كشت كاظم آباد بيش از 1900 هكتار ميباشد كه حدود 1600 هكتار آن به كشت پسته اختصاص يافته است فاصله كاظم آباد تا مركز شهر كرمان 36 كيلومتر تا مركز شهر چترود 7 كيلومتر ميباشد. در منطقه كاظم آباد قنات وجود ندارد و در نتيجه به علت نوپا بودن منطقه نظام آبياري و مدار گردش آب ندارد و تلمبه‌هاي متعدد ساليان دراز آب را از دل زمين بيرون ميكشند آب و هواي كاظم آباد زمستانهاي سرد و خشك و تابستانهاي معتدل و خشك را بهمراه دارد.

    بـــاغيــن
    شهر تاريخي باغين در اصل قريه‌اي بوده بنام باقي كه بعدها به باغين موسوم گشته است به علت مرغوبيت و حاصلخيز بودن زمينهاي اين منطقه از يك قطعه زمين به اندازه بقيه زمينهاي ديگر كرمان محصول برداشت مي شده است كه اين محصول كفايت ساير نقاط استان را مي كرده است.
    قدمت باغين با روستاهاي سعدي و رباط به حدود 800 سال مي رسد وجود كاروانسراهاي قديمي در باغين و رباط گواه روشني بر قدمت اين منطقه مي باشد و به علت قرار داشتن بر سر راه ارتباطي كرمان رفسنجان و سيرجان از اهميت خاصي برخوردار است منطقه عمومي باغين شامل 109 پارچه آبادي (22 روستاي مسكوني) مي باشد.
    رودخانه فصلي باغين چاري نام دارد كه زمينهاي زراعي و باغهاي پسته چاروك را مشروب مي كند اين منطقه داراي اقليم جلگه‌اي و گرم وخشك مي باشد روستاهاي استخروئيه، ده سيد و چناروئيه داراي اقليم معتدل كوهستاني هستند منابع اصلي تامين آب كشاورزي منطقه چاهها و قنوات ميباشند از 70 رشته قنات و چشمه قنات در حال حاضر 40 رشته آن مورد استفاده مي باشد.
    قناتهاي مشهور منطقه باغين شامل ابراهيم آباد، احمد آباد، محمدآباد، حسين آباد. دولت آباد، وكيل آباد، دهوئيه و مختار  مي باشد متوسط طول قناتها 30 كيلومتر و عمق، مادر چاه آنها 50 متر مي باشد آقايان هدايت شجاعي، حسين حسين قلي، مهدي باقي، محمد فخرشجاعي، عباس نامجو، محمد رفيع نامجو ومرحوم محمدعرب حسين نوقي از مقني‌هاي معروف منطقه بوده اند مدار گردش آب در باغين 6 روز و نظام آبياري بر حسب ساعت مي باشد.
    آسياب آبي چاروك يكي از قديمي ترين آسيابهاي شهر باغين است كه در مسير رودخانه چاروك ساخته شده است آسياب هشونيه نيز بر روي قنات هشونيه كار مي كرده است.
    حمامهاي حاج محمد و حاج مختار از حمامهاي قديمي باغين مي باشند

    جوپار
    شهر جوپار در 25 كيلومتري جنوب شهر كرمان با ارتفاع 1900 متر از سطح در يا قراردارد اين شهر از طرف شمال به كرمان از طرف مشرق به ماهان و كوه جوپار و از طرف غرب به قريت العرب و بهرامجرد منتهي مي شود از تاريخ پيدايش جوپار اطلاعات دقيقي در دسترس نيست در كتب تاريخي كرمان از قرن ششم به بعدبه دفعات از كوه جوپار و قلعه جوپار ياد شده است و نشان مي دهد كه جوپار بخش بزرگي بوده است ژنرال سرپرسي سايكس كه در جنك جهاني اول فرماندهي لشكر جنوب را داشته است و انتوني اسميت دانشمند انگليسي به همراه تعدادديگري از همكارانش مدتي را در اين شهر به تحقيق و پژوهش پرداخته و از نقاط مختلف ديدن كرده اند وجود قنات گوهر ريز از زمان اناهيتا ملكه باران حكايت از اين دارد كه جوپار از زمانهاي بسيار دور بعنوان شهر و مكاني آباد با زمينهاي حاصل خيز بوده است مرقد مطهر امام زاده حسين در اين شهر پيشينه جوپار را تائيد مي كند.
    درباره وجه تسميه جوپار نظريات مختلفي وجود دارد عده‌اي مي گويند كه به معني جاي پار يعني جايگاه پارسال بوده كه در ييلاق و قشلاق عشاير به اين نام مشهور شده و مي گفتند بايد جاي پار رفت يعني همان جاري پارسال و بر اثركثرت استعمال به جوپار تغيير يافته است برخي ديگر مي گويند كه ابتد جويباربوده و به مرور زمان به جوپار مشهور شده است آب و هواي جوپار به دليل نزديك بودن به كوه جوپار در تابستانها خنك و در زمستانها سرد مي باشد رشته كوه جوپار با ارتفاع 4135 متر درجنوب شهر قراردارد كه داراي فله‌هاي متعددي مي باشد از جمله سه شاخ بزرگ و كوچك، كيل جلال بلوچي، كيش مي باشد  قله سه شاخ يكي از زيباترين قله‌هاي ايران است كه در بين كوهنوردان به الپ ايران معروف شده است وجود يخچاهاي طبيعي و بيدستانهاي سرسبز چشمه‌هاي پر آب و چمنزارها زيبايي خاصي را به منطقه سرشاخ بخشيده است.
    در منطقه عمومي جوپار قناتهاي متعددي وجود دارد كه مهمترين آنها قناتهاي گوهر ريز، كوثر ريز، بيرزنگ وحسين آباد مي باشد قنات كوثر ريز داراي 150 حلقه چاه و 5 كيلومتر طول از 2 رشته تشكيل شده  كه اين دو رشته در محله باغ فرودس به هم ملحق مي شوند و قنات كوثر ريز را مي سازند مدار گردش آب قنات كوثر ريز 14 روز است و يكشنبه هر هفته به باغهاي جوپار اختصاص دارد قنات بيرزنگ منطقه جنوب را آبياري مي كند و 2 رشته چاه بنامهاي باغا و كوهي دارد و صحراي بيرزنگ از اين قنات مشروب مي شود مدار گردش آب در قنات بيرنگ 21 روز است.
    قنات حسين آباد نيز جنوب جوپار را مشروب مي سازد و مدار گردش آب آن 14 روز است قنات عبدل آباد يك رشته چاه دارد و منطقه عبدل آباد را مشروب مي سازد قنات حكيم آباد منطقه محي آباد را مشروب كرده و مدار گردش آب آن 9 روز است قناتهاي كريم آباد –اسماعيل آباد و حجت آباد از ديگر قناتهاي منطقه جوپار مي باشند قدمت قنات گوهر ريز به زماني مي رسد كه بر اساس اسطوره ها مردم عقيده داشتند كه يك ماهي سفيد كور نگهبان اين قنات است و اگر كسي آن را ببينيد كور مي شود برخي  معتقدند كه   يك ماهي طلايي در قنات  است كه برخي اوقات از چاه  قدمگاه  ديده  مي شود اهالي عقيده دارند كه اين چاه مورد نظر امام عصر است و چاه امام زمان در مظهر قنات وجود دارد قنات گوهر ريز شش رشته چاه دارد كه عبارتن از حسين يوسفي، ختميو، نق گودي، تل سفيد دروازه ورودو.
    اصطلاح شش مقسم از 6 ناحيه‌اي است كه بوسيله اين قنات مشروب مي شود، (مقسم ياج كه به گفته اهالي در ابتدا براي برداشت آب از اين منطقه به مالك اصلي باج داده اند و به همين خاطر به اين نام شهرت يافته است) مقسم باج زمينها و باغات شرق جوپار را آبياري‌‌مي‌كند، مقسم‌هاي ديواني1 وديواني 2 كه به مقسم‌هاي اربابي نيز مشهورند به منظور مشروب كردن آب  زمينهاي حكومتي و اربابي مورد استفاده قرار گرفته و ناحيه مركزي منطقه عمومي جوپار را مشروب مي سازد،مقسم ملائي مخصوص آبياري زمينهايي بوده كه مالكيت آنها مخصوص ملاها و مكتب داران بوده است و زمينهاي آن در قسمتهاي مركزي متمايل به غرب قراردارند،مقسم‌هاي جوپاري1و جوپاري 2 زمينهاي اصلي منطقه جوپار را مشروب مي سازد و كليه زمينهاي منطقه غربي و مركزي را در بر مي گيرد.
    آب مورد استقاده در موقوقات امام زاده حسين جوپار از مقسم‌هاي ديواني ودر مواردي نيز از مقسم‌هاي جوپاري تامين مي شود از ميان مقسم‌هاي فوق طول مقسم‌هاي ديواني ا ز همه بيشتر و زمينهاي زير كشت فراوانتري دارد.
    متوسط آبدهي اين قنات 150 ليتردر ثانيه است واحدهاي محلي در تقسيم و توزيع آب گاروتاق است كه معادل 6و12 ساعت مي باشند هر تاق 30 من آب است و هر من 24 دقيقه و هر ساعت معادل 5/2 من آب است مدار گردش مقسم‌هاي شش گانه بدين شرح است كه مقسم‌هاي جوپاري بامدار 20 شبانه روز، مقسم‌هاي ديواني با مدار 13 شبانه روز، مقسم ملائي بامدار 11 شبانه روز و مقسم باج با مدار 19 شبانه روز. محله‌هاي جوپار كه توسط اين مقسم ها مشروب مي شوند عبارتند از:

    محله‌هاي باغ و بيشه (آب جوپاري) محله‌هاي مجيد قلي و ديواني(ديواني) محله باج (آب باج ) و محله محمدحسني ‎آب ملائي). حساب آب هر مقسم از نظر مالكيت، نوبت بندي، حقابه خريد و فروش وارث و ميراثي در دست معتمدان محلي است مادر چاه قنات گوهر ريز در سه شاخه تا دامه كوه جوپار ادامه دارد مشهور است كه آب شاخه است راست گرم آب شاخه وسط ولرم و آب شاخه چپ خنك است طول قنات 4 كيلومتر و عمق مادر چاه 60 متر است بالاتر از مظهر يا هرنج قنات در محل قدمگاه امام زمان چاه امام زمان قرار دارد كه مكاني زيارتي است در جلو محوطه قدمگاه نيز آب آفتابي شده زائران با شستن دست و صورت و خوردن آب قنات به آن تبرك مي جويند.
    در گذشته در معابد اناهيتا فرشته موكل آب نيز زنان با بستن و گره زدن آن از بي بي درخواست گره گشائي از مشكل خويش رامي نمودند.

    جوپار شهري كه در آرامش ابدي گذشته مي زيد آرامش و وقار به سنگيني ساليان عمرش اكنون كه كهن گشته همچنان با پيگري هر‌چند فرسوده اما استوار بر فراز دشت نظر مي افكند.در اين شهر آرامش را مي توان در كوچه‌هاي پرپيچ و خم آن¬لمس¬كردو صداي آن را در جريان آهسته و پيوسته آب نهرهاي آن شنيد جوپار باغ شهري  و شهري پر باغ است.

     
    تاريخچه آب و آبياري شهداد
    شهداد اين ديار ديرپاي تاريخ در دامنه شرقي كوهها شمالي – جنوبي، حد فاصل دشت لوت و دشت كرمان واقع شده است بخش شهداد از پهناورترين بخشهاي كرمان است كه از شمال به استان خراسان از جنوب به بخش گلباف از شرق به استان سيستان و بلوچستان و از غرب به بخش مركزي كرمان محدود شده و مساحتي در حدود15610 كيلومتر مربع را در برمي گيرد. از شمالغربي و جنوبغربي به نواحي كوهستاني محدود است كه در جنوبغربي آن كوه كناران وكوه شهداد و در شمال غربي آن كوه بيابان واقع شده است شمالي ترين روستاي اين منطقه ده سيف و جنوبي ترين آنها ده كريم آباد بود كه اين دهات مجموعاً به آباديهاي تكاب مشهور هستند.
    از نقطه آغازين تاريخ شهداد اطلاع دقيقي در دست نيست همينقدر مي دانيم كه قدمت اين ديار به ما قبل تاريخ مي رسد بر  اين اساس مي توان گفت شهداد از جمله قديمي ترين سرزمينهاي ايران است و يكي از كهن ترين تمدنهاي بشري را دارا بوده است اين مكان از 4500 سال قبل بطور مستمر محل سكونت و زندگي به شمار مي رفته است در كتب تاريخ از جمله تاريخ طبري و تاريخ كرمان هر جا سخن از كرمان است نام جنيص(شهداد) نيز بچشم مي خورد شهداد موقعيتي مناسب بر سر راههاي بزرگ تاريخي داشته و دروازه ارتباط سيستان بلوچستان به كرمان و خراسان بوده است آثار بدست آمده اين ديار از جمله درفش شهداد بيانگر قدمت هزار ساله مي باشد علاوه بر اين نحوه معماري و كاشي كاريهاي تزئيني بعضي از بناها را مي توان به قرن هفتم هجري نسبت داد كه مهمترين آنها از نظر سازه‌اي آب انبار حاج محمدتقي و آب انبار حاج امين  و آسياب سنگي مي باشد.
    منطقه شهداد بوسيله رودخانه درختنگان مشروب مي شود مقدار آب سالانه شهداد كم است البته رودخانه درختنگان مستقيماً وارد شهر كنوني شهداد نمي شود از اين رو با حفر قناتهايي آب را به شهر هدايت مي كنند در منطقه شهداد مي توان از قناتهاي باب هوتك، خير آباد، نصر آباد، تل شوره، صاحب بالا، كهن پايين، كهن بالا، كاظم آباد، مادين و فيض آباد نام برد كه قنات مادين از همه آنها پرآب تر وداير تر است ولي روخانه درختنگان در سرتاسر سال داراي آب مي باشد در مجموع منطقه شهداد از جهت آب پس از منطقه بم از پر آب ترين نقاط حاشيه كوير لوت محسوب مي شود.
    در شرق كرمان، رشته كوههاي چندي ديده مي شود كه قله‌هاي سيرچ و جفتان بردشت شهداد اشراف كامل دارد ارتفاع قله سيرچ 3990 متر است و شهداد در ارتفاع 430 متري از سطح دريا در دامنه همين كوه جاي گرفته است منطقه شهداد با شيب نسبتاً تند به سمت چاله تكاب كشيده مي شود با چنين شيبي آب قادر به سوار شدن به زمينهاي زراعي نيست در اين صورت كشاورزان به كرت بندي زمين مي پردازند تا از يك سو آب زمين را نشويد و از سوي ديگر كرت ها پر شده و زمين زراعي را سيرآب كند. اين شيوه‌اي است كه امروزه در همه نقاط ايران رايج است در بين آثار بدست آمده از گورستان شهداد پرچمي است كه بر روي آن نقوش فراوان ديده مي شود از جمله همين قضيه كرت بندي زمين در ان جاي دارد از اينكه مردم شهداد خود به ابداع اين روش پرداخته اند يا از ديگران گرفته اند سندي در دست نيست ولي بهر حال آنان در4600 سال قبل با اين پيشه آشنايي كامل داشته و آن را بكار مي برده اند.
    از شهداد تا جوشان
    نام قبلي شهداد خبيص بوده كه به معني خرماي ماليده مي باشد در سال 1312 به شهداد تغيير نام داد منطقه عمومي شهداد داراي 72 پارچه آبادي است قناتهاي مشهور شهداد آب نو، كهن مادين، حسين آباد، همت آباد، استحكام، شورآباد، ده خان، دولت آباد، علي آباد  بالا و پائين، شجاع آباد بالا و پائين، مهدي آباد، حسين آباد، اكبرآباد و شفيع آباد مي باشند قناتهاي مادين و همت آباد از همه قديمي ترند قدمت قنات مادين به زمان مادها مي رسد در مسير اكثر اين قنوات آسياب‌هاي آبي وجودداشته و آسياب سنگي شهداد و با تنوره و آسياب با جيگه يادگار آن زمانهاست در منطقه عمومي شهداد مدار گردش آب 13 روز در منطقه تكاب 6 روز است و نظام آبياري بر اساس دمن است هر دمن شامل مقدار زميني مي شود كه آب به آن تعلق مي گيرد.
    در شهداد آب توسط مقسم‌هاي چهارگانه خانقاه، قلعه، تيزويي و مباركه تقسيم مي شود كه آب لنگرو جداگانه از اين مقسم ها جدا شده و قسمت شمالي شهداد را مشروب مي سازد مقسم خانقاه 66 برق، قلعه 6 برق، تيزويي مباركه 40 برق آب را به مزارع مي رسانده اند برق واحد كوچكتر دمن است كه به زمينهاي خرده مالك تعلق دارد دمن به 12 قسمت تقسيم كه روز و شب را بطور مساوي شامل مي شود دمن نخست، دمن بت، دمن ست، دمن چهارم و.... كار تقسيم آب توسط ميرابان انجام مي شود غلامحسين جعفري و پسرانش از معروفترين و كارآزموده ترين سيرآبها بوده اند و كارگراني نيز به منظور آبراني، آبداري‌ و آب پايي استخدام مي شده اند.
    اندوهجرد از توابع شهداد به معني جايگاه پهلوانان است چون مردم منطقه نسبت به ساير نقاط از جثه و هيكل تنومندتري برخوردار بوده اند به آنها انده يعني پهلوان مي گفتند و انده كم كم به اندوه تبديل شده است عده‌اي معقتدند كه هرازگاهي منطقه مورد دستبرد راهزنان قرار مي گرفته و روساي قافله ها زماني كه به اين منطقه مي رسيده اند با پشتيباني مردان تنومند منطقه سالم از محدوده عبور مي كرده اند و اندوه آنها رفع مي شده است.
    منطقه عمومي اندوهجرد شامل اندوهجرد، گوديز، كدورت، زوار، هنزا، باباگلي و دهنو مي باشد در اين منطقه قنات وجود ندارد و آب آن از رودخانه سيرچ و جوشان كه وارد جلگه اندوهجرد مي شود تامين مي گردد نظام آبياري بر اساس اخشه است هر اخشه 7 ساعت و در برخي نقاط 12 ساعت است مدار گردش آب نيز 7 روز و 12 روز است در منطقه اندوهجرد ميراب ها افرادي شاخص و شناخته‌اي شده هستند كه كار تقسيم آب و خريد و فروش زمين را بر عهده دارند.
    چهار فرسخ از توابع شهداد به واسطه فاصله 24 كيلومتري به شهداد و اندوهجرد به اين نام مشهور شده است و قناتهاي فيض آباد، تاج آباد، كهن بالا، كهن پائين، و كاظم آباد در اين محل قرار دارند قنات فيض آباد از همه قديمي تر است مدار گردش آب در 4 فرسخ 12 روز و 6 روز است كه به 4 شبانه روز تقسيم مي شود و نظام آبياري بر اساس ساعت محاسبه مي شود در فيض آباد آسياب آبي وجود داشته است آبگرم چهار فرسخ داراي خاصيت ميكروب كشي و براي بيماريهاي پوششي مفيد است.
    كلمه سيرچ به معناي كوهستان و سردسير بودن است آب سيرچ از چشمه، آب كوهي و رودخانه تامين مي شود و قنات در منطقه وجود ندارد از چشمه‌هاي مشهور چشمه علي خراساني و عزيزخاني هستند.
    (آب كوهي آبي را گويند كه از آب شدن يخها و برفها جاري شده و به منطقه مي آيد) مدار گردش آب در سيرچ 12 روز است كه يك نوبت شب ديگر نوبت روز را شامل مي شود نظام آبياري براي آب كوهي بر اساس تاق و براي چشمه ها بر اساس ساعت و براي آب رودخانه بر اساس دمن محاسبه مي شود هر تاق 12 ساعت آبياري را شامل مي شود آسيابهاي آبي شتابارد و مسجد بالا در مسير آب رودخانه قرار داشته كه اكنون اثري از آنها نيست كلمه جوشان به معناي آبي است كه از زمين مي جوشد آب منطقه جوشان از رودخانه تامين مي شود كه بصورت يك سطح شيبدار جريان دارد در جوشان قنات وجود ندارد و مدار گردش اب 6 روز است و نظام آبياري قبل از رواج ساعت بر اساس تشته بوده كه هر تشته 10 دقيقه آب داشته است و ميرآب كار تقسيم آب را به عهده داشته است آب گرم جوشان از اهميت فراواني برخوردار است و هميشه ميزبان عده زيادي از مشتاقان است آب آن از دسته آبهاي سولفاته كلسيك و بي كربناته سديك گرم است.
    افسانه پيدايش اولين قنات در منطقه شهداد
    مقنيان در زمينه تاريخ پيدايش قنات گزارش كرده اند كه در زمانهاي بسيار قديم شخصي بنام طاهر آب شناس در منطقه‌اي مشاهده كرد كه زمين مرطوب و آبدار است طاهر چون خود آب شناس بوده دريافت كه با كندن چاه مي تواند آبها را جمع آوري و با زدن نقب آبها را به منطقه زير دست به جريان اندازد وي به ديوان دستور داد كه چاهي حفر كنند و سپس به زدن نقب بپردازند و بدين ترتيب اولين قنات بوجود آمد.
    در زمانهاي دو وبسيار قديم گروهي از مقني ها بودند كه از طايفه خوبان به شمار مي رفتند آنان ابتدا در منطقه شهداد و سپس در تمام دنيا اقدام به حفر قنات كردند آنها شنبه هر هفته از مظهر قنات شروع به حفر كوره و ميله چاه قنات مي نمودند و يك رشته قنات را تا روز جمعه به اتمام مي رساندند و صبح روز جمعه از مادر چاه قنات بيرون مي آمدند به همين صورت گروه طاهر در طي هر هفته يك رشته قنات را حفر و راه اندازي مي كردند (در روستاي ده نو تكاب روايت مي كنند اين گروه صبح تا شب يك رشته قنات حفر مي كردند ونژاد آنها از نوع آدم و انسانهاي معمولي نبوده اند) حاصل آن تمام قناتهاي داير ومخروبه منطقه تكاب ( در حوزه شهداد غير از نقاط غربي شهر شهداد دو نقاط كوهستاني عموماً تكاب ناميده مي شود و شامل روستاي زيادي است تكاب در لغت به معني ته و آب است و تمام آبها به آنجا ختم شده و در شن زارهاي كوير فرو مي روند ) و حتي نقاط ديگر است كه با تلاش بي وقفه و شبانه روزي آنها ايجاد شده است به دليل اينكه آنها از طايفه خوبان بودند از طرف خداوند تمام كارهاي آنها اسان مي شد براي نمونه اعضاي گروه در هنگام حفر قنات نياز چنداني براي پر كردن گل و لاي در دلو وحتي كشيدن دلوهاي سنگين گل و لاي و يا خاك ميله چاه و كوره قنات نداشتند زيرا در زمان كلنگ زني شمس كلنگ دار گل و لاي كنده شده تبديل به دود مي شد اعضاي گروه هر يك مسئول انجام كاري بودند در اين ميان كودك گلبند مسئول خريد آذوقه و نقت بوده و خدا براي خسته نشدن كودك گل بند قدرتي به او داده بود و او دست به هر چيزي كه مي خواست به او داده مي شد طاهر از اين قدرت خدادادي كودك بي خبر بود تا اينكه در يكي از روزها از كودك گل بند مي خواهد تا براي خريد نفت به شهر رود بعد از اينكه كودك كمي از مسافت را طي نمود به كنار رود خانه‌اي رسيد (در برخي از روستاهاي شهداد آنرا حوض ظهير آباد مي نامند ظهير آباد در گويش محلي ظهر آباد ذكر ميشود ساكنان برخي از روستاهاي نام آن را حوض شمس آباد مي نامند در مظهر قنات روستايي به همين نام قرار دارد ) هوا كم كم رو به تاريكي مي رفت و چون كودك خسته و تشنه بود مقداري آب از رودخانه خورد و خواست كمي استراحت كند در حين استراحت ناخودآگاه كودك به خواب عميقي فرو رفت ولي وقتي بيدار شد كه كار از كار گذشته بود و هوا به كلي تاريك شده بود و ديگر نمي توانست به شهر برود و نفت تهيه كند به ناچار براي اينكه پيش طاهر و ديگر دوستان شرمنده نشود تصميم مي گيرد چليك (ظرف آب كه درمنطقه شهداد به آن چليكو مي گويند) را به جاي نفت از اب رودخانه پر كند وبرگردد به محض رسيدن طاهر چليك را از كودك مي گيرد و كمي از مايع داخل آنرا در چراغ مي ريزد آب همانند نفت و حتي بهتر از آن ميسوزد كودك گل بد با ديدن آن صحنه كه آب بهتر از نفت مي سوزد بعد از آن هر روز به كنار رودخانه رفته و چليك را از آب رودخانه پر كرده مي آورد بعد از مدتها يك روز طاهر براي تسويه حساب به دكان نفت فروشي مي رود نفت فروش مي گويد چند ماه است كه از من نفت نخريده ايد طاهر به مقر گروه باز ميگردد و از كودك علت را مي پرسد كودك هيچوقت دروغ نگفته بود ماجرا را از سير تا پياز براي طاهر شرح مي دهد و بعد از ان نفت را هميشه ازهمان محل مي آوردند و به همين دليل بود كه گروه براي حفر قنات از مردم پول نميگرفتند.
    كار حفر قنات از جنوب منطقه تكاب تا روستاي ده سيف تكاب (آخرين آبادي از روستاهاي شمالي حوزه تكاب) ادامه داشت تا موقعي كه تعداد قناتهاي حفر شده به 359 رشته قنات رسيد كودك گل بند فكر مي كرد به اندازه  كافي بزرگ شده و با تجربه است و در حفر قنات استاد شده است بنابراين بدون اطلاع طاهر آب شناس و ديگر اعضاي گروه اقدام به حفر يك رشته قنات در روستاي ده سيف ميكند كودك مثل صبح يكروز شنبه از مطهر قنات شروع به حفاري مي كند و صبح روز جمعه تا فاصله چند متري مادر چاه پيش مي رود در اين قسمت از كوره قنات به تخته سنگي عظيم برمي خورد كودك تلاش خود را دو برابر كرد تا به هر شكلي كه هست از سنگ عبور كرده و به آب برسد ولي نتوانست زيرا به هر سويي كه نقب زني ميكرد مجددا به سنگ ديگري برخورد مي كرد طاهر به محض اطلاع گفت كه كودك تمام شرايط حفر قنات را به خوبي سنجيده است ولي چون به اندازه كافي مهارت نداشته و قنات را در راه خدا حفر نكرده و علاوه بر ان نيروي خودخواهي بر كودك غلبه كرده به مشكل برخورد كرده است در ان جايي كه قنات را حفر كرده مادرچاه آن مملو از اب است و اگر كودك با نوك كلنگ سه مرتبه به آرامي به سنگ ضربه زده بگوئيد نيت ميكنم به اميد خدا تا با نوك كلنگ آرام آرام بزنم به سنگ آب بيايد جوش جوش پس از چند ضربه كم كم آب از دو طرف سنگ بيرون مي آيد و كودك گل بند به آرزوي ديرينه خود ميرسد كودك با ميل شديدي كه به حفر قنات و دستيابي به آب داشت بلافاصله به طرف قنات رفته و شبانه با كلنگ به داخل قنات ميرود و بر خلاف گفته‌هاي طاهر عمل ميكند به آن صورت كه با ته كلنگ چندين بار محكم به تخته سنگ ضربه ميزند ومي گويد محكم ميزنم به نيت يا هو در اين لحظه سنگ به دو نيم شد و بر اثر فشار شديد  آب قطعه از آن محكم به سينه كودك برخورد مي كند و بدن او را پس از تكه تكه كردن سنگ با سرعت به طرف مظهر قنات برده و در بين گل و لاي بيابان مدفون ميشود مردم از نبودن كودك تعجب مي كنند و از همديگر سراغ او را مي گيرند سپس تصميم مي گيرندبه خانه كودك گل بند رفته و او را پيدا كنند ولي تلاش آنها بيفايده است مردم تصميم گرفتند به سراغ طاهر رفته و از او بخواهند كودك را پيدا كند طاهر گفت چون كودك بر خلاف گفته‌هاي من كار كرده همين امر باعث شده تا در خشم و قهر آب گرفتار شده و اب او را نابود كرده است به سپس مردم گفت برويد و براي كودك گل بند عزاداري كنيد چون او ديگر در ميان ما نيست و نخواهد بود ازان به بعد نام قناتي كه كودك حفر كرده بود براي زنده نگهداشتن نامش آن را قنات يادگار ناميدند (اين قنات هم اكنون به صورت مخروبه در روستاي ده سيف تكاب قرار دارد و مورد احترام مردم است) قنات يادگار آخرين قنات گروه شمس و طاهر آب شناس است پس از اين هرگز نتوانستند قناتي حفر كنند و به مرور زمان پير و فرسوده شدند و يك به يك از دنيا رفتند و بعد از اين اتفاق هرگز قناتي با ان سرعت و دقت در منطقه و حتي در ساير نقاط ايران حفر نشد
     
    شهداد و كلوت ها
    كرمان تا شهداد صد كيلومتر، شهداد تا كلوت 40 كيلومتر، كلوت قطب حرارتي كره زمين بزرگترين شهر كلوتي دنيا، شهداد يكي از بخشهاي بزرگ استان كرمان با وسعت بيش از 22 هزار كيلومتر مربع در حاشيه غربي و يكي از مناطق كم ارتفاع (250 متر از سطح دريا) مي باشد قناتهاي قديمي و متعدد كه مهمترين منابع تامين آب شهداد به شمار مي‌روند نخلستانها و باغهاي مركبات و نيز آثار تمدن شش هزار ساله آراتا ازجمله حلقه‌هاي باستاني اطراف شهر از ديدني هايي است كه به راستي در طبيعت زيباي كوير هر بيننده‌اي را مسحور مي كند. در بيابان لوت و در فاصله چهل كيلومتري شمال شرقي شهداد و در مساحت بيش از 11 هزار كيلومتر مربع به عرض متوسط 80 كيلومتر و طول متوسط 145 كيلومتر ناهمواريهاي خاص بنام كلوتها وجود دارد كه بزرگترين عوارض طبيعي و كلوتي دنيا و نيز منحصر به فردترين عارضه كوير است كه از دور به شهري بزرگ مي ماند با ساختمانهاي كوتاه و بلند كوچه پس كوچه‌هاي باريك و فراخ، گنبد و برج و تمام نمادهاي شهري كه زندگي در آن جريان دارد البته شهري وجود ندارد اما فرسايش شديد آب در بيابان شهرهايي بوجود آورده كه به آن بيابانهاي شهري و يا شهر خيالي مي گويند. در بيابان لوت باران چندين سال در چند روز يا چند ساعت مي بارد و اين ويژگي باعث تشديد فرسايش در خاك اين منطقه مي شود و اين چنين است زيبا آفرين معمار طبيعت بي سنگ و رنگ با خاك شهري خلق كرده كه از ديدنش ساعتها غرق در حيرت خواهيد شد قسمت بيروني بيابان لوت داراي پوشش گياهي و محوطه 20 كيلومتري داخل آن به كلي فاقد حيات است در منطقه‌اي به طول 100 و عرض 50 كيلومتر نه تنها  اثري از هيچ گياه و جانوري بچشم نمي خورد بلكه از وجود باكتري نيز نشانه‌اي ديده نمي شود اين درست همان جايي است كه مي گويند به كره ماه شباهت دارد كمي دورتر رودخانه شور كه از جنوب خراسان و سمنان مي آيد با عبور از بافتهاي نمكي به بيابان لوت سرازير شده  جاده را سد كرده است عمق رود به علت تبخير كمتر و كمتر مي شود و درجايي آب شور به شكل دوغ در مي آيد و در نهايت در وسط بيابان به بلوارهاي زيباي نمكي تبديل مي شود.
    عرياني، بي پيرايگي هماني كه هستي و سپس آرامش، سكوتي بي مانند كه انسان را به گستره‌اي عميق از هستي مي برد جان جهان در اينجاست دنيا دنياي تجسم است دنياي فرم و فضا هر يك از كلوتها به شكل در مي آيد.
    من تو را پيغام كردم ازپس پيغام به هزار آوا كه از آسمان بردار كه وحي از خاك مي رسد.
    آسياب شهداد
    توجه سلاطين ساساني به شهداد از آغاز سلطنت اردشير اول مشهود است اصطخري درباره خبيص مي نويسد در شهر كوچكي در كنار بيابان است و از گرمسير به شمار مي رود آب آن از رود و درختان خرماي انبوه و نعمت فراوان دارد، مقدسي در اين منطقه پرورش كرم ابريشم و وفور درختان توت و خرماي محلي را توصيف و از حصار عظيم شهر ياد نموده و امروزه هم حصارهاي مخروبه و بناهاي ويران و پراكنده از دوره پيش از اسلام و همچنين خرابه‌هاي دوره سلجوقي و اراضي متروك شواهد گويايي از جلال تاريخي شهداد هستند گفته مي شود كه شهداد همان اراتا و مركز حكومت ايلام بوده و روزگاري در عرضه سياست و روابط فرهنگي و بازرگاني از اقتداري خاص برخوردار بوده است.
    در جبهه جنوب غربي شهداد امروزي بقاياي آسياب قديمي باقي است كه قبل از ورود صنعت رونق داشته و محصول گندم كشاورزان را كه از راههاي دور و نزديك به اين مكان مي آورده اند به اردتبديل مي نموده تا نان سفره مردمان سخت كوش حاشيه كوير گردد اين آسياب به آسياب سنگي و بعضاًَ آسياب بالا مشهور است. تاريخ احداث مجموعه آسياب شهداد به حدود 400 سال پيش مي رسد عناصر و شواهد موجود در بناي آسياب چون شيوه پوشش طاق ورودي نشان ا زمعماري دوره صفويه دارد اما به نظر مي رسد آسياب قديمي تري در اين محل موجود بوده و در دوره‌هاي بعد از جمله دوره قاجار به تعمير، مرمت و يا توسعه يافته است اين آسياب تا 30 سال پيش رونق داشته است. آسياب آبي شهداد داراي دو تنوره در جبهه شمال غربي است آب مورد نياز آسياب از قنات مادي يا كهن مادين تامين مي شده است قدمت اين قنات به دوره مادها مي رسد آب اين قنات با كانالهايي كه با سنگ و ملات آهك ساخته شده پس از طي مسافت 10 كيلومتري وارد تنوره‌هاي آسياب مي شده است تنوره ها هر دو مدور به قطر 5 متر و ارتفاع 5/11 متر است كه از سنگ و ساروج ساخته شده است كل مجموعه با خاكبرداري زيادي كه صورت گرفته در عمق زمين بنا گرديده است. ورودي بنا از جبهه شرقي است سردربنا آجري با طاق جناقي است، طرفين دالان 3 فضا قرار گرفته است كه انبارغله و اتاق آسيابان بوده و در ابتداي ورودي و دو طرف دالان طويل دو اتاق مستطيل شكل در راستاي دالان قرار گرفته كه با توجه به عناصر باقيمانده كه فضاها را جهت انبار گندم تقسيم نموده اند مي توان آن را انبار آسياب ناميد.
    فضاي جبهه شمالي دالان با يك پلكان به برج مدوري راه پيدا مي كند كه همانند برجهاي قلعه ها و كاروانسراها به منظور حفاظت بنا گرديده است و داراي عناصر و جزئيات يك برج حفاظتي است آسياب به عنوان يكي از ابنيه عام المنفعه به لحاظ اقتصادي بوده و از آنجا كه شهداد حاشيه كوير در روزگار ناامني هر از گاهي مورد غارت دستبرد چپاولگران بخصوص از طرف شرق واقع مي شده همانند قلعه ها داراي برج حفاظتي بوده تا از آسياب حفاظت شود چه بسا اتفاق افتاده كه گندم و آرد موجود در آسياب به غارت رود. در بالاي برج سوراخهاي متعددي جهت نشانه گيري و تيراندازي تعبيه شده است و دو محل سكو مانند براي استراحت ديده بانان در نظر گرفته شده است ديده بانان بر تمامي منطقه اشراف داشته اند علاوه بر اين به منظور حفاظت بيشتر دور تا دور بنا را ديوار چيني كرده اند اين آسياب گندم مورد نياز مناطق شهداد، تكاب، چهار فرسخ و اندوهجرد را آرد مي كرده است فضاي مستطيل شكل جنوبي دالان كه با سه كله كار پوشيده شده براي نگهداري چهارپاياني بوده كه از راههاي دور گندم را به شهداد و آسياب حمل مي نموده اند در انتهاي شمالي دالان يك فضاي كوچكتر وجود دارد كه گويا محل استراحت آسيابان بوده است دالان با يك شيب به سمت غرب به بارانداز منتهي مي شود كف دالان با قلوه سنگ فرش شده كه هنوز قسمت اعظم آن به خوبي باقي مانده است  راندازها شامل يك هشتي با سقف كاربندي آجري است دو دهنه (ايوان) شمالي و غربي كه سنگهاي آسيا در آن قرار دارد گندم وارده را با انرژي آب تبديل به آرد مي‌نموده است، آسياب شهداد علاوه بر گندم، جو و ارزن را نيز آرد مي نموده است چرا كه علاوه بر گندم، از جو و ارزن نيز نان تهيه مي كرده اند.
    تزئينات بكار رفته در بناي آسياب كاربندي‌هاي آجري است كه زير گنبد هشتي آسياب اجرا شده و هشتي بنا را زيبا جلوه مي دهد نوارهاي هندسي خشتي بكار رفته در برج نگهباني نيز از جمله تزئينات موجود بناست مالك آسياب در گذشته يكي ازمالكين بزرگ شهداد بنام صادقي از طوايف ساكن در شهداد بوده است كل آسياب 96 سهم مشاع دارد.

    آب انبار حاج امين (شهداد)
    اين انبار در داخل شهر شهداد و در محلي بنام باغ ملي در عمق 10 متري زمين ساخته شده مصالح ساختماني بكار رفته د راين بنا شباهت زيادي به اب انبار حاج محمدتقي دارد از سطح زمين تا محل پاشير 30 پله آجري تعبيه شده است عرض راهرو منتهي به پاشير 3 متر و محوطه پاشير در ابعاد 3*3 متر ساخته شده است قطر مخزن اصلي 5 متر و ارتفاع آن با احتساب گنبد 8 متر مي باشد فاصله درب ورودي آب انبار تا مخزن استوانه‌اي 20 متر و قطر سقف گنبد در ابتدا  5 متر و  در نهايت 10 متر مي رسد سقف گنبد با خشت خام و آجر ساخته شده است هيچگونه تزئيناتي در اين بنا بكار نرفته و نحوه تامين آب آن مشابه آب انبار حاج محمد تقي مي باشد چنين بنظر مي رسد كه بناي دو آب انبار در يك فاصله زماني صورت گرفته و شباهت زيادي بين اين دو بنا وجود دارد ساخت اين انبار را به يكي از خيرين بنام حاج امين نسبت مي دهند.

    آب انبار حاج محمد تقي (شهداد)
    آب انبارها به دو دسته كلي الف: آب انبارهاي همگاني واقع در محله ها، روستاها، كاروانسراها و به صورت تك بنا در مسير كاروانها ب: آب انبارهاي خصوصي درون خانه ها تقسيم شوند و آب انبار از قسمت‌هاي عمده‌اي تشكيل شده كه عبارتند از منبع ذخيره آب، پوشش منبع، بادگير هواكش، راه پله تا پاشير و سردر، ساكنين شهداد و بسياري از شهرهاي قديمي و روستاهاي با سابقه كرمان از مرحوم حاج محمد تقي بعنوان فردي خير و نيكوكار ياد مي كنند كه اقدام به احداث ابنيه عام المنفعه بسياري نموده است، مورخين دوره حيات او را بين سالهاي 1230 تا 1300 هجري قمري دانسته اند و آثار و ابنيه بسياري ساخته و از خويش به يادگار نهاده است.
    عناصر به كار رفته در ساخت آب انبارها از جنس سخت سنگ، آجر، ملات، شفته، آهك و ساروج است نكته اساسي در بناي آب انبارها آب بندي منبع است بنحوي كه پس از آبگيري هيچ نشتي نكند يا در برابر فشار آب هيچ تركي بر ندارد و آب پس ندهد به منظور احداث منابع آب گود برداري دور چيني با سنگ و آجر و ملات ساروج صورت گرفته است و به منظور جلوگيري از نشت كف آب انبار نيز شفته آهك مي شده است.
    ديوار دور چاله در آب انبار حاج محمد تقي با آجر به قطر سه متر دور چيني شده است. عمق چاله آب از سطح زمين حدود 12 متر است و حدود 5/11 متر قطر دارد. منبع آب در دل زمين كنده شده و با مصالح سخت دور چيني شده است. بروي منبع آب پوشش انبار قرار گرفته است اين پوشش شامل يك گنبد عظيم خشتي از نوع كلمبود است كه از سطح فعلي حدود 8 متر ارتفاع دارد اين گنبد با آجرهاي چهار گوش معمولي فرش شده تا از آسيبهاي نزولات جوي در امان بماند پيرامون گنبد هشت بادگير يا هواكش تعبيه شده است اين بادگيرها هم اكنون تخريب شده است.
    آب مورد نياز آب انبار از قنات كهن مادي (مادين) تامين شده است سردر ورودي راه پله آب انبار به فاصله حدود 20 متري جنوب منبع قرار گرفته است ورودي راه پله در وسط و دو طاق نما در طرفين سردر قرار دارد كه در انتهاي هر يك اطاق چهار گوش مستطيل قرار گرفته است مصالح اين بخش از بنا خشت خام و آجر است، پي ها خشت خام و نماي سر در يا آجرهاي چهار گوش معمولي دوره قاجاريه پوشيده شده است. 5 پله آجري آب انبار كه به منظور دسترسي با پاشيرو محل برداشت آب احداث گرديده است با يك شيب نسبتاً تند در جهت شمال و به سمت پاشير امتداد مي يابد تا دسترسي به پاشيرو برداشت آب را به راحتي امكان پذير سازد، راه پله آجري نسبتاً عريض است تا افراد به راحتي بتواند با سطل يا دلو، كوزه يا مشك از كنار هم عبور نمايند.
    از خصوصيات بارز اين اثر مي توان به منبع عظيم و پوشش گنبد خشتي آن و همچنين راه پله طويل آن در عمق زمين اشاره نمود كه با استادي و مهارت با دست هنرمندان  و معماران بنا شده است اين آب انبار فاقد تزئينات خاص بوده است و سر در آن داراي نماي آجري ساده است.

    راور
    بدرستي نمي توان دليل نامگذاري اين منطقه را بنام راور تعيين كرد از جمله عقايد اين است كه اين منطقه محل و مركز راهداري لوت كرمان بوده و هميشه عده‌اي سرباز از اين جاده محافظت ميكرده اند لذا اين محل را راور مخفف راهور ناميده اند عده‌اي ديگر معتقدند در زمانهاي قديم نام اين محل خاور بوده ولي به واسطه موقعيت نام راور برآن نهاده اند شايد بتوان گفت اين نام مخفف و تغيير يافته كلمه راهبر است چرا كه تنها و بي راهبر رفتن در اين كوير بي انتها دل وجرات مي خواسته است.
    در راور رودي كه در سراسر سال جاري باشد وجود ندارد ولي مسير سيلابها به عنوان رودخانه شامل رودخانه حوض پنج و تنگل جاري هستند رودخانه حوض پنج از كوهستانهاي شرقي روستاهاي زرند و كوهپايه جاري شده و پس از عبور از حتكن و قطروييه و حوض پنج در ده كيلومتري جنوب شرق راور مسير خود را تغيير داده، بطرف مشرق منحرف ميشود و دركوير لوت مركزي سرازير گشته و درنمكزار شهداد به زمين فرو ميرود، رودخانه تنگل از شرق كوههاي پابدانا و تنگل راور و فيض اباد جاري گشته و پس از عبور از جنوب راور به رودخانه حوض پنج مي پيوندد، سد تنگل در فاصله 25 كيلومتري غرب راور دردهانه تنگل واقع شده اين سد توسط ميرزا شفيع خان راوري و در اوايل عصر قاجار ساخته شده وبه بند شفيع خاني نيزمعروف است علت ساخت اين سد كمبود شديد آب در دشت راور از يك طرف و زياد بودن و اتلاف قسمت زيادي از آب درآن منطقه و عدم وجود امكان استفاده صحيح از آب بوده است براي نگهباني در اين سد از طرف ميرزا شفيع خان فردي كه بندبان ناميده ميشد تعيين شده بود پس از مرگ شفيع خان اين سد به علت نداشتن نگهبان و عوامل طبيعي و غيرطبيعي در سال 1260 هجري قمري شكسته شد و حيات سد نيز با مرگ شفيع خان به پايان رسيد بقاياي اين سد هنوز هم در ارتفاع 40 متري دهانه تنگل مشاهده ميشود دهانه سد به عرض 8  متر در پايين و 8  تا 9  متر در بالا قرارگرفته است و ارتفاع آن 150  متر و پشت آن بصورت مخزن درياچه توسط كوهها احاطه شده است و به شكل دو مستطيل ميباشد اين سد مي توانسته حدود 33 ميليون متر مكعب آب ذخيره كند آبي كه از دهانه اين تنگل ميگذرد از كوههايي سرچشمه مي گيرد كه با دهانه تنگل 60 كيلومتر فاصله دارد در تمام ايام سال جاري است.
    مقدسي در كتاب احسن التفاسير في معرفت الاقاليم مي نويسد “‌ راور ديهي آباد در مرز كرمان است و دژي با آب فراوان دارد “ حاج زين العابدين شيرواني دركتاب بستان السياحه مي نويسد “ راور بلوكي است خجسته اثر از بلوكات كرمان آبش از كاريز و خاكش حاصلخيز و هوايش به گرمي متمايل و خلقش شيعي، از ميوه ها انجير و انارش ممتاز است “.
    قناتهاي راور اكثراً از مغرب به مشرق جريان داشته و طول بعضي از آنها به دوازده كيلومتر يا بيشتر ميرسد عده‌اي معتقدند كه تعداد قناتهاي راور به 40  ميرسيده است و اينك قنات در دل سوزان كوير تنها افسانه‌اي است كه براي نسل امروز برجاي مانده است دورشته آب نيز برآورنده نياز مردم بوده كه درحال حاضر نيز جريان دارند آب رق آباد يا آبكوهي كه از كوههاي غربي راور ( تنگل راور ) بصورت چشمه سار جاري است و پس از طي حدود 25 كيلومتر به راور ميرسد و ديگر آب شريف آباد كه از كوههاي خورند سرچشمه مي گيرد آب آن زياد وشيرين است و جزو چشمه‌هاي مهم بشمار ميرود در تمام روستاهاي راور چشمه هايي وجود دارد كه آب آشاميدني و احتياجات كشاورزي را تامين ميكند كه مهمترين آنها چشمه‌هاي فيض اباد، طرز و ريحان ميباشد اولين چاه عميق در راور درسال  1337  در محل رق اباد توسط دولت براي آب آشاميدني مردم حفر گرديد در حال حاضر حدود 104 حلقه چاه عميق در راور وجود دارد.
         قناتهاي الله آباد، خيرآباد، اسماعيل آباد، شهر آباد، علي آباد، شمس آباد، دهوج، كشمونو، برآفتاب، ده موري، ده نو، ده شيب، زارشكو، محمدآباد، خالق آباد، عزيزآباد، برنا باد و عشرت آباد از مهمترين قناتهاي راور هستند كه قنات خيرآباد قدمت بيشتري دارد.
         كار نظارت بر آب قناتها برعهده تاقداران بوده است اين تاقداران تنظيم آب براي مالكين را برعهده داشته اند در منطقه عمومي راور استخر وجود ندارد و آب منطقه برناباد وقف حضرت معصومه است مقني‌هاي مشهور منطقه مرحوم حسن شمسي، مرحوم محمد ابراهيم كاربخش، مرحوم غلامرضا طالب، اصغر كمالي و محمد پوينده بوده اند.
    آسيابهاي راور، خورند، ريحان،هجدك  درمسير قناتها وجود داشته اند كه اكنون آثار آنها باقي مانده است، ميتوان گفت كه در مسير هريك از قناتها يك آسياب وجود داشته است. راور سرزمين باغهاي سرسبز بوده است باغ سيدها و باغ خيرآباد و باغ خيابان از همه مشهورتر بوده اند باغ خيرآباد توسط گاوگرد مشروب ميشده است كه بقاياي گاوگرد خيرآباد هنوز هم وجود دارد، يخدان راور و آب انبارهاي راور از اهميت ويژه‌اي برخوردارند.
    مدارگردش آب در مناطق مختلف متفاوت است درخيرآباد، شريف آباد و راور 15 روز، آبكوه  12 روز و خورند 9 روز است، روز ا طلوع تا غروب آفتاب را شامل ميشده نظام آبياري سابقاً بر اساس تشته بوده است هر تشته 12 دقيقه و هر 5 تشته يكساعت محسوب ميشده است ولي اكنون بر اساس ساعت محاسبه ميشود.
    راور در دل بيابان با ميزان بارندگي اندك قاليچه تمدن و آباداني باغچه‌اي سرسبز در دل كوير پهن كرده است راور در مقياس گسترده  تمدن ايراني جاي خاص خود را دارد و در قلب كويرهاي هفت گانه ايران است گل قالي راور در واقع گل تنگل راور است كه از زير انگشتان دختران و پسران راوري به عرصه ظهور ميرسد.

    آب انبارهاي راور
    1_  آب انبار كاروانسراي حوض پنج
    پنجمين منزل كارواني مسير زيارتي كرمان خراسان بوده است امروزه در 30 كيلومتري جنوب شهرستان راور و در شرق جاده آسفالته كرمان راور واقع دست كاروانسراي حوض پنج همچون ساير كاروانسراهاي برون شهري يك طبقه و با پلان چهار ايواني ساخته شده است راه پله ورود به بنادر جبهه شرقي قرار دارد كه در هر طرف آن سه ايوانچه با طاق جناغي وجود دارد ديوار انتهاي هر يك از ايوانچه‌هاي داراي دو طاقچه و يك بخاري است وجود دو سكوي آجري دو طرف ورودي و ايوانچه‌هاي اطراف مكان مناسبي را جهت استراحت كاروانيان در ابتداي ورود به محوطه كاروانسرا فراهم مي كند در بخشهاي مختلف ديوار خارجي كاروانسرا هنوز آثاري از آب گذرها ديده مي شوند تمامي قسمتهاي كاروانسرا از آجر ساخته شده است در فاصله كمي از اين بنا بقاياي آب انباري وجود دارد كه روزگاري مهمترين مكان ذخيره آب مصرفي مسافران اين مسير بوده است در جلوي سردر آب انبار كه خود فضائي مجزا ست ظرف سنگي بزرگي در زمين جاي داده شده كه احتمالاً به عنوان آب ا ستفاده شده است تمامي قسمتهاي آب انبار اعم از سر در پلكانها و منبع از آجر ساخته شده است تاسيسات بهداشتي نيز در حد فاصل بناي كاروانسرا آب انبار قرار دارند بناي كاروانسرا رو آب انبار را به تاجري بيرجندي ساكن كرمان بنام آقاي ابراهيم نسبت مي دهند و حدود سال 1321 هجري قمري ساخته شده است.
    2_ آب انبار حاج يوسف
    اين آب انبار در قسمت شمال شهر راور ساخته شده است و نماي آن از آجر پخته 20 سانتي متري ساخته شده است ارتفاع گنبد آب انبار 10 متر و قطر آن 12 متر است قطر مخزن اصلي آب انبار كه گنبد بر روي آن ساخته شده است 5 متر و ا رتفاع آن 10 متر مي باشد كف و ديوارهاي مخزن آب انبار از ساروج ساخته شده است و در ديوارها بيشتر آهك بكار رفته و درب ورودي آب انبار از آجر ساخته شده است از محل سردر تا پا شير آب انبار 26 پلكان وجود دارد فضاي محوطه پا شير در ابعاد 2*5/2 ساخته شده است سقف اين آب انبار در سال 1342 بازسازي شده است و هيچ گونه سندي مبني بر زمان ساخت اوليه آن در دسترس نيست مخزن آب انبار از آبهاي منطقه خورند و شريف آباد پر مي شده و فقط مصرف آشاميدني داشته است در جواي اين آب انبار حمامي قديمي از نوع خزينه‌اي و عمومي وجوددارد كه اكنون در حال ويراني است اين حمام داراي راهرو، رختكن، خزينه و محل شستشوي بهداشتي بوده و گلخن و تون آن هنوز باقي است اين حمام تا 20 سال پيش مورد استفاده قرار مي گرفته است.
    3_ آب انبار غياث
    اين آب انبار در قسمت مركزي شهر راور قرار دارد و بزرگترين آب انبار منطقه مي باشد كه آب مخزن آن از رودخانه آبكوهي تامين مي شده است اين آب انبار به همت سازمان ميراث فرهنگي به سوي بازسازي و مرمت پيش مي رود از محل سردر آب انبار تا محل پا پيش 48 پلكان تعبيه شده است عمق آب انبار 10 متر و قطر آن 5 متر بوده و آب 3 ماه اهالي را تامين كرده است علت نامگذاري اين حمام بنام غياث اين است كه معمار سازنده با گفتن ذكر يا غياث المستغيثين كار را در هر نوبت شروع مي كرده است در جوار اين آب انبار مسجدي قرار داشته كه اكنون فقط شبستان آن كه از آجر و خشت خام ساخته شده باقي مانده است.
    4_ آب انبار خيرآباد
    اين آب انبار در قسمت جنوب شهر راور قرار دارد و به مراتب كوچكتر از دو آب انبار فوق است از محل سردر كه با نماي آجري و ملات آهك ساخته شده تا محل پاشير 14 پلكان تعبيه شده است در محل پاشير فضايي براي استراحت يا نوبت مصرف كنندگان در ابعاد 3*2 ساخته شده است در دو طرف درب ورودي سكوي طاقديس مانند هلالي وجود دارد ارتفاع گنبد مخزن 6 و قطر گنبد 10 متر است وارتفاع‌آب انبار 5 متر و قطر آن 4 متر مي باشد اين آب انبار نياز به بازسازي دارد.

    يخدان راور
    راور از شهرهاي شمالي استان كرمان است كه از طرف شمال به دشت لوت مركزي و از طرف جنوب به كرمان و زرند و از مغرب به زرند وكوهبنان محدود مي شود آب و هواي راور از نوع معتدل خشك است كه ميزان بارندگي سالانه آن به 25 ميليمتر مي رسد.
    بناي موسوم به يخدان راور كه اكنون به واسطه توسعه شهر در داخل آن قرار دارد در منتهي اليه خيابان امام جنب پمپ بنزين واقع شده است متاسفانه از آنجائي كه اين بنا فاقد هر گونه كتيبه و يا سند تاريخي مشخص است تعيين تاريخ ساخت آن مشكل است لذا با توجه به گفته‌هاي متولي بنا كه قدمت آن را حداقل 2 نسل قبل از زمان حال مي داند مي تواناين بنا را متعلق به اواخر دوران قاجاريه و اوايل دوران پهلوي دانست تا ملي كوتاه در ابنيه سنتي ايران به خوبي نشانگر اين حقيقت است كه آدمي همواره در جهت تطابق بيشتر با محيط پيرامون حوزه تدابيري انديشيده است زماني دل صخره ها را مي شكافد ودر آن ماوا مي گزيند گاه در مناطق خشك جهت دسترسي و هدايت آب مورد نياز به حفر چاه مي پردازد و... در بيشتر نقاط ايران مخصوصاً در مناطق گرم و خشك به بناهايي بر مي خوريم كه از آنها با نام يخدان ياد مي كنند همانگونه كه از نام اين ابنيه بر مي آيد تنها علت وجود چنين بناها همانا ذخيره يخ در زمستان و استفاده آن در ماههاي گرم سال است ساخت يخچالها تنها منحصر به مناطق كويري نيست چرا كه در مناطق پرباران كشور نيز به چنين بناهايي بر خورد مي كنيم يخچال قديمي شهرستان راور نيز روزگاري تامين كننده يخ مصرفي ساكنان محل بوده اما با گذشت زمان و فرسايشهاي حاصله به بناي مخروبه و غير قابل استفاده تبديل شد كه با اقدامات بهسازي شهرداري راور هر چند جلوه زيبايي به بنا داده شده است اما ديگر اثري از حوضچه ها و گودالهاي يخ مشاهده نمي شود و فقط ديوار سايه انداز و گنبد يخچال باقي مانده است.
    در بخش جنوبي گنبد يخچال ديوارهاي طويل و مرتفع از شرق به غرب كشيده شده است كه در فصل زمستان با ايجاد سايه بر روي حوضچه‌هاي توليد از ذوب آنها جلوگيري مي كرد و طول اين ديوار (كه امروز بخش شرقي آن ديگر وجود ندارد) با 64 متر مي رسد اين ديوار در منتهي اليه دو قسمت از خط مستقيم خارج و به طول 2/15 متر در بخش شرقي و 5/13 متر در بخش غربي به سمت شمال انحنا مي يابد در محل انحراف بخش شرقي ديوار به سمت شمال برج مدوري احداث شده است كه بناي كمي از آن باقي است ارتفاع ديوار سايه انداز كه به 2/6 مي رسد در تمامي قسمتها يكسان است قطر ديوار نيز در سطح زمين از 3/1 تا 2 متر متغير است كه به تدريج با مرتفع شدن ديوار از قطر آن كاسته مي شود.
    بخش فوقاني ديوار سايه انداز جنوبي داراي تزئينات دريچه مانند با سقف هلالي است وجود اين تزئينات نه تنها از يكنواختي ديوار جلوگيري مي كند بلكه در جريان پائين هوا بر كاهش فشار وارده بر ديوار موثر بوده است كه امروزه 9 عدد از اين دريچه ها در بخشهاي سالم ديوار باقي مانده است در بخش پائين ديوار نيز طاق نماي عميقي ايجاد شده است حد فاصل ديوار سايه انداز غربي و گنبد يخچال ديوار سايه انداز ديگري به طول 5/12 متر و به صورت منفرد ايجاد شده بود كه به بخش فوقاني اين ديوار نيز داراي هماندريچه هايي است در بخش پائين ديوار نيز درگاهي كوتاه وجود دارد كه رفت و آمد در بين اين قسمتها را آسانتر مي كرد.
    بر فراز چاله يخچال، گنبد عظيمي به ارتفاع 5/9 متر قرار دارد پوشش خارجي گنبد كه به صورت پلكاني اجرا شده متشكل از 10 رديف پلكان در اندازه‌هاي متفاوت است وجود پلكان در سطوح خارجي گنبد نه تنها دسترسي به بخشهاي بالاي گنبد را در مواقع ضروري امكان پذير مي سازد بلكه در كاهش حرارت داخلي بنا نيز نقش موثري را ايفا مي كند گنبد در بخش پايه يخدان 7/14 متر قطر دارد كه به تدريج با افزايش ارتفاع از قطر آن كاسته مي شود در قسمت جبهه شرقي و غربي گنبد دو ورودي با سقف هلالي ايجاد شده است كه از طريق 7 پلكان در هر طرف به دهليزي وارد و سپس به محوطه داخلي گنبد مي رسيم چاله يخ كه زير گنبد قرار داشته امروز اثري از آن نيست(چاله يخ در يخدانها معمولاً عمق بين 4 متر تا 6 متر داشته است) چاله يخ اين يخدان هم اكنون عملكرد گذشته خود را از دست داده است و پر شده و در حال حاضر با تغيير كاربردي كف يخدان سنگ فرش شده كه در دوره‌اي كوتاه به چاپخانه سنتي اختصاص داشته است.
    خوشبختانه با اقدامات بهسازي شهرداري راور نه تنها از تخريب بيشتر بنا جلوگيري شده بلكه با ايجاد آب نماها و فضاي سبز مناسب اين مكاني جهت ا ستفاده شهروندان در اوقات فراغت نيز تبديل شده است در حال حاضر از اين بنا هيچ استفاده‌اي نمي شود و فقط به عنوان نمونه‌اي از وجود يخدان از روزگاران كهن در اين بخش شهر خودنمائي مي كند.

    بــم
    در قرون اوليه بم دومين شهر عمده كرمان به حساب مي‌آمده و مركزي پر رونق بوده كه با سيستان و خراسان روابط تجاري داشته است شهرستان بم در 180 كيلومتر جنوب شرقي كرمان واقع و ارتفاع آن از سطح دريا 1062 متر است بم از نظر ارتفاعات دو وضعيت متفاوت دارد يكي كوهستاني كه ادامه رشته كوههاي مركزي ايران و مشهور به جبال بارز است اين كوههاي چون سدي بين بم و جيرفت واقع شده اند و تنها راه عبور از آنها گردنه هايي چون گردنه معروف ده بكري است و كوه هزار در جنوب غربي راين كه مرتفع ترين كوه اين ناحيه است ديگري ناحيه‌اي پست كويري كه مشتمل بر شنزار و نمك زار لوت و اطراف آن است كه پست ترين نقطه آن با ارتفاع 330 متر از سطح دريا در حد بين شوره گز و فهرج واقع است.
    در شهرستان بم بادهاي چندي مي‌وزندكه عبارتند از باد معروف گاوكش، بادگرم جنوب، باد غربي و بادهاي مشهور به كوه باد، آب كشاورزي شهرستان بم از رودهاي فصلي، قنوات و چاههاي عميق تامين مي‌شود مهمترين رودهاي بم عبارتند
    از: رود نساء، رود فاشكوه، تلنگو، تهرود و رود آدوري كه از جبال بارز و راين سرچشمه مي‌گيرند.
    شهر بم در گذشته در مسير جاده ابريشم قرار داشته و در زمره يكي از مهمترين مراكز توليد و پرورش كرم ابريشم نيز بوده است اقتصاد بم بر كشاورزي و دامپروري متكي است و بعضي از فراورده‌هاي كشاورزي آن جنبه تجاري و صادراتي دارد.
    دشت بم از نظر تعداد قنوات در شمار دشتهاي مهم بشمار مي‌رود تعداد قناتهاي آن به 370 رشته مي‌رسد كه حداكثر عمق مادر چاه آن 127 متر و حداقل 69 متر و حداكثر آبدهي آنها 179 ليتر در ثانيه و حداقل يك ليتر مي‌باشد بروات يا برا در گذشته آبادي بزرگي بوده در شرق بم و ابتداي خاك نرماشير و امروز به عنوان كانون شهري شناخته شده است منبع ابي بروات چندين رشته قنات است.
    تقسيم آب قناتها بر عهده ميرابها است كه توسط مالكان بزرگ انتخاب مي‌شوند مدار گردش آب هر قنات 7 شبانه روز و 14 طاق و هر طاق آب 12 ساعت است كه جمعاً 6 دانگ هر قنات 168 ساعت بحساب مي‌آيد كه به نسبت سهم در مدار آبياري ميان سهامداران پخش مي‌شود اجزاي طاق عبارتند از نيم طاق برابر 6 ساعت و ربع طاق برابر 3 ساعت، در گذشته براي تقسيم آب از گاوبند استفاده مي‌كردند گاوبند مقدار آبي بود كه در مدت يك روز در هفته پنج هكتار زمين را آبياري مي‌كرد شيوه ابياري در گذشته نيز مانند امروز غرقابي بوده است.
    در گذشته واحد تقسيم آب سنگ اب بوده كه عبارت است از مقدار آبي كه در سطح افقي از يك فضاي 20×20 سانتيمتري جاري شود و جريان آب طوري مي‌باشد كه اگر يك تكه كاه در آن بيندازند در هر 5 ثانيه 4 گز بپيمايد واحد ديگر آسياب گردان معادل چهار سنگ بوده است ولي امروزه از واحد ساعت استفاده مي‌شود.
    قناتهاي زيادي در شهرستان بم وجود دارد كه طولاني ترين آنها عبارتند از:
    باغ چمك 10500 متر، يزدان آباد  10700 متر، سعادت آباد 10800 متر، باقرآباد، حجت آباد و بم بيان 10500 متر، كريم آباد ده ميان 13800 متر، عنايت آباد 10300 متر، اكبرآباد 12600 متر، قدرت آباد 13500 متر، رحمت آباد 11700 متر، برج بهزادي 13800 متر، رحمت آباد عامري 12300 متر، لطف آباد جرجين 12000، سعادت آباد چهل تخم، حسين آباد، آبشور نظام آباد و ابراهيم آباد 11000 متر، دهنو محمد آباد، محمود آباد و الله آباد 6000 متر، بدرآباد 16500 متر و عبدل آباد 13500 متر.
    بعلاوه در ابارق، باغ چمك، دارستان، دارزين، خواجه عسكر، تهرود، بروات، پشترود، رستم آباد، فهرج و ريگان قناتهاي زيادي وجود دارد در زلزله بم آبدهي قناتهاي ميرزايي، قائم آباد پشت باغ، كناروئيه، الله آباد، جهرخورشيدي، شريك آباد، برزرشيدي، وكيل آباد، كهنه، برزحسين آباد و جهر حسين آباد قطع شده است در منطقه بروات بالا آبدهي قناتهاي دولت آباد، اكبرآباد، قاسم آباد، نوروزآباد و حشر آباد تغييري نداشته است در منطقه بروات پائين قناتهاي محمود آباد، سيدي و مهدي آباد با قطع آب و قنات گزدون محمودآباد با كمبود آب مواجه شده است در شهر بم‌آبدهي قناتهاي حسن آباد، مهدي آباد، باغ دشت، لنگه باغ دشت و قنبرآباد شيخي تغييري نكرده و آبدهي قناتهاي حسين آباد، صفي آباد، عامري و اكبرآباد قطع شده است در منطقه خواجه عسكر آبدهي قنوات پاكم، محمدآباد چشمه.، معصوميه،، باغ چمك و اولياء فاطميه تغييري نداشته و آبدهي قنات حسينيه زياد شده آبدهي قنات اسپيكوبه نصف كاهش يافته، آب قنات اسدآباد كم شده و آب قناتهاي باغ چمك اسپيكوو اولياء گل آلود شده است در مجموع 18 رشته قنات دچار قحطي آب 17 رشته بدون تغيير سه رشته با كاهش آبدهي و يك رشته با افزايش آبدهي روبرو شده بود.

    ساختار ارگ بم
    بم در 185 كيلومتري شرق كرمان در محيطي زمردي بر زمين خاكي تند كوير گسترده مانند واحه اي جاودانه پذيراي مشتاقان است  وارگ بم يا شهر قديمي بم كه بزرگترين مجموعه خشت و گلي جهان است و پيش از اينها به دروازه شرق ايران مشهور بوده در اينجا قرار دارد.
    مساحت اين مجموعه حدوداً 20 هكتار است كه بين برج و باروهاي بلند و كنگره دار محصور است و خندق بزرگي اطراف آن را گرفته است كه از زمان قديم هميشه پر آب بوده تا دسترسي دشمن به شهر غيرممكن شود امروزه اين خندق خشكيده است.
    صنيع الدوله در كتاب مرات البلدان بناي اين ارگ عظيم را به بهمن پسر اسفنديار نسبت داده است و به قولي نام بم از بهمن گرفته شده است و به عقيده باستان شناسان اين مجموعه بيش از 2000 سال قدمت دارد.
    ارگ بم داراي 38 برج ديده باني است و دور تا دور آن حصاري بلند است كه با كنگره ها و جايگاه تيرانداز مدافعان شهر را از گزند دشمنان حفظ مي كرد و همين حفاظت آن را به نسل حاضر رسانده است. مفهوم واقعي ارگ به معناي حاكم نشين است كه اين بخش از عمارت حكومتي سالمترين بخش ارگ بزرگ است كه خود مانند شهري كامل بر روي صخره هاي به مثابه بلندترين قسمت شهر طوري بنا شده كه ديدي كامل نسبت به تمام نقاط و اطراف دارد.
    ارگ حكومتي پس از چند سال سكونت حاكمان زمان و پس از حمله اقوام گوناگون به منطقه ناچار مردم عادي را نيز به خود جلب كرد كه خانه هاي ارگ ساخته شده و كم كم تبديل به يك شهر شد در درون همان حصارها و برجهاي اطراف آن را براي حفاظت بهتر خندقي پر آب و بزرگ و غير قابل عبور فرا گرفت تا اينكه مجموعه فعلي پديد آمد.
    مصالح اصلي بكار رفته در بناي ارگ بم عبارتند از خشت خام، گل رس، كاه، آجر، سنگ و تنه درخت خرما. ارتفاع ارگ از جلوي دروازه ورودي در جنوب تا بلنداي برج اصلي كه بر فراز خانه حاكم قرار گرفته نزديك به 65 متر است.
    تا اواخر دوره قاجار مردم در اين قلعه زندگي مي كردند پس از آن به دليل ازدياد جمعيت مردم در بيرون ارگ و در محل فعلي شهر به ساختمان سازي پرداخته و در اين محل سكونت كردند و به تدريج بر اثر تشويق دولتهاي وقت ارگ از جمعيت تهي شد اما تا سال 1309 خورشيدي ارتش در آن مستقر بود كه در سفر رضاخان به بم دستور خروج ارتش از ارگ صادر شد.
    از همان زمان ارگ به فراموشي سپرده شد و دست تاراج سودجويان به آن دراز و تخريب اين دژ شكست ناپذير با سرعت بيشتر بدست جاهلان و چپاولگران فرهنگ و هنر اين مرز و بوم آغاز شد. دست اندازي ها ادامه داشت و ويراني هاي جبران ناپذيري از خود باقي گذاشت كه مهمترين آن مرغوب بودن خاك خانه هاي ارگ براي درختان خرما و مركبات است مردم ناآگاه بدون توجه به حكومت هاي ناآگاه تر سقف خانه ها را هم فرو ريختند تا خاك قوي و حاصلخيز آن را به پاي نخل ها بريزند. علت ديگر كند و كاوهاي غيرمسئولانه به طمع بدست آوردن اشياي قديمي و عتيقه در ارگ بود و به اين ترتيب قسمت هايي از شهر تاريخي ارگ تخريب شد و با كمك باران، باد، طوفان و فرسايش شن تلي از ويراني خانه ها را فرا گرفت و كمترين توجهي به حفظ اين ميراث بزرگ فرهنگي صورت نمي گرفت ويراني ارگ دل سوختگان و عاشقان فرهنگي كشور را بدرد آورد و با آنكه هشدارها به علت دوري و مهجوري ديرتر پديدار شد به هر حال به ديوانيان فشار آورد كه توجهي به ارگ داشته باشند و در سالهاي 1350 –1349 دستور بازسازي و حفاظت ارگ داده شد.
    از تاريخ ارگ حدس زده مي شود كه نخستين تعميرات گرچه اندك قبل از خروج مردم و ساكنان آن در زمان ناصرالدين شاه قاجار به دستور وي صورت گرفته باشد پس از خروج جمعيت 1300 نفري ارگ ناصرالدين شاه در صدد بازسازي ارگ برآمده متاسفانه به علت شناخت كم (مجريان) به اهميت بنا روي نقوش خشت برج هاي عمارت اندود صورت      مي گرفت خود  ضربه اي هولناك كم دانشي مجريان بود كه فرود مي آمد و در گذشته همواره تبشه به ريشه فرهنگ مي زد.
    واحدهاي مختلف بناي ارگ بم به ترتيب از تنها در ورودي بجا مانده در جنوب اين چنين است، پس از دروازه و ساختمانهاي نگهباني به بازار مي رسيم حدود 80 حجره دارد كه تمامي مشاغل مورد نياز مردمان گذشته را در خود جاي مي داد طول بازار 150 متر و كف آن سنگفرش است و با سقف گنبدي كه روي سنگ فرش فرو ريخته است و از هيچكدام اثري نيست، اشيا بدست آمده در بازار مانند هاون هاي بزرگ نشان از شغل روغن گيري و عصاري در عهد گذشته دارد. طرف راست بازار حسينيه قرار دارد كه حتي پس از تخليه شهر و مهاجرت ساكنان باز هم در ايام محرم براي عزاداري و تعزيه خواني استفاده مي شد، بر اثر شواهد بدست آمده مكان حسينيه پيش از اسلام مركز انبار كالا بوده كه آثار آن بر جاي است و در كنار آن شتر گلو قرار دارد كه آب توسط آن از بيرون قلعه به درون جريان مي يافت، سپس به مسجد بزرگ ارگ مي رسيم كه مسجد جامع شهر بود و به روايت پروفسور پوپ مقارن دوره صفاريان بنا شده است و در جنوب شرقي آن چاهي است منتسب به امام زمان كه جنبه تقدس دارد، در ارگ بم مسجد آجري هم در انتهاي كوچه نخ ريسي در غرب بازار قرار دارد كه پنج گنبد كوچك و يك محراب دارد اين مسجدها قبلا آتشكده بوده و پس از اسلام به مسجد تبديل شدند.
    بخشي از مجموعه ارگ را ميرزا نعيم مي نامند كه عبارت است از مدرسه، منزل شخصي، آرامگاه ميرزا، حسينيه و حمام خصوصي. ميرزا نعيم از عرفاي نامي بم است كه اواخر دوره افشاريه در ارگ زندگي مي كرد مقبره وي تنها مقبره موجود در ارگ است.
    بطور كلي ارگ بم از چهار قسمت اصلي تشكيل شده است كه عبارتند از عامه نشين، اصطبل حكومتي، پادگان و قسمت حاكم نشين. در بخش اصطبل حكومتي حوضي قرار دارد كه گويا قبلا مسقف بوده است لطفعلي خان زند روي همين حوض آنقدر پايداري كرد تا رمقي در بدنش نماند و توسط برادران محمدعلي خان سيستاني دستگير و به خواجه تاجدار تحويل شد.
    در پادگان كه تا سال 1309 پاسگاه ژاندارمري بوده است گاو چاهي عميق قرار دارد و در كنار آن آسياب بادي بزرگي وجود داشته كه سنگ زيرين آن هنوز هم پابرجاست. بخش حكومتي شامل زندان، قصر حاكم، برج ديده باني اصلي، عمارت چهار فصل، حمام اختصاصي حاكم و يك گاوچاه بزرگ است.
    در بخش زندان ارگ يك راهرو 25 متري قرار دارد اين زندان در زير انبار آذوقه واقع شده است و به روايتي محمد بن طاهر با خانواده اش به فرمان يعقوب ليث صفاري در آن زنداني بوده در جلوي زندان خشت هاي خام بزرگي باقي مانده است كه از دوره ساسانيان بيادگار مانده و بسيار ارزشمند است. رودخانه پشت رود يا رودخانه بم كه شاهرگ حياتي است در شمال مجموعه ارگ جاري است.
    ارگ بم از جهت قدمت تاريخي و از جهت كثرت متراژ بنا و از جهت طرح شهرسازي و از جهت موقعيت استراتژيكي و اقتصادي و از نظر اينكه در پهندشت بياباني قرار گرفته است كه گرداگرد آن ريگزارها و بيابانهاي بي پايان است و هركدام از اين بيابانها صدها كيلومتر طول و عرض دارد شايد در رديف يكي از بناهاي معدود ده گانه عجيب دنيا به شمار آيد چه قدمت آن به پيش از ايجاد ديوار چين مي رسد و وسعت و مقدار كاري كه در آن بكار رفته در رديف بناهاي بعلبك، اهرام مصر و تخت جمشيد است در كنار ارگ بم و به فاصله اندكي بر فراز تپه اي باقيمانده بنايي به اسم قلعه دختر وجود دارد كه قدمت آن به عصر اشكانيان مي رسد.
    يخدان ارگ بم در فاصله اي نه چندان دور در خارح حصار شرقي ارگ بم واقع گرديده است و تنها يادگار و بازمانده يخچال هاي سنتي اين مرز و بوم است از باني يا معمار اين بنا اطلاعي در دست نيست و به احتمال زياد در عصر صفويه و حتي قبل از آن يعني تيموريان و ايلخانيان ايجاد گرديده است.
    يخچال ارگ بم به صورت شرقي غربي كشيده شده است و 65 متر طول دارد اين حصار چسبيده به حصار شهر بم ايجاد شده است داخل حصار طاق نماهايي باطاقهاي نيزه دار مي باشد اين حصار مانند تمام يخچالها به منظور ايجاد سايه و سايه بان ساخته شده است چرا كه بادهاي شمالي با برخورد كردن به آن باعث برگشت باد به فضا و محيط شمال آن مي شده و آن را خنك كرده و در نتيجه باعث يخ زدن سريع آب مي شده است. مخزن يخچال با يك رديف پلكان كه به طبقه زيرين هدايت مي شود قابل دسترسي است گنبدي به ارتفاع 12 متر آن را پوشش مي دهد هر چه بر ارتفاع گنبد افزوده مي شود از قطر آن كاسته مي شود قطر محيط بيروني گنبد در پايين ترين قسمت 55 متر است در داخل سقف بنا از تزيينات خشت كاري سرو مانند استفاده شده است كه بر زيبايي داخل گنبد افزوده است اين بنا تنها بازمانده يخچالهاي سنتي شهر بم است.
    آبرساني به ارگ بم
    براي تامين آب شهر به دليل كمي باران از طريق شترگلو آب قلعه را تامين مي كرده اند، شترگلو عبارت از آب رو زيرزميني است كه آب را از نقاط مرتفع دور دست از طريق زيرزمين به بالاي تپه منتقل مي كند و چون ارتفاع قسمتي از قلعه با ارتفاع كوهي كه آب باران از آن مي آمده هم سطح بوده آب از طريق همين شترگلو كه شكل گردن شتر دارد وارد ارگ مي شده است علاوه بر اين چاههاي زيادي در جاي جاي ارگ حفر شده است.
    وزيري مي نويسد: يك چاه در بالاي قلعه هست كه عمق آن متجاوز از 200 زرع است و اكنون آب دارد در نهايت گوارندگي: وزيري بناي قلعه را به بهمن پسر اسفنديار و حفر چاه را بدست رستم دستان و به امر سليمان نبي نسبت مي دهد.
    اعتماد السلطنه مي نويسد: چاه بالاي قلعه 40 گز و چاه دوم كه پايين تر است 30 زرع و چاه سوم 27 ذرع ريسمان مي خورد و با دلوهايي كه 45من تبريز (135 كيلو) آب گير آن است اگر روزي هزاران دلو آب از چاه مزبور آب بكشند كسر و نقصان در آن پيدا نشود. سرپرسي سايكس عمق چاه دوم را حدود 180 پا يا 54 متر ياد مي كند.
    عباسقلي خان جوانشير در سال 1258 خورشيدي از ارگ بازديد كرده مي نويسد: از اين چاهها به وسيله گاو چاه (دولاب) براي آشاميدن آب بالا مي كشيدند و آب جاري آن به دو سنگ آب بالغ مي شده و مصرف كلي شهريان قلعه نشين را تامين مي كرده است و يك چاه را كه پر شده بود دو بار خالي كردم در بالاي ارگ يك آسياب بادي قرار دارد:
    اعتماد السلطنه مي نويسد: به علت وزش باد شمال دائم و قوي در اين نواحي آسياب هميشه داير بوده و سنگهاي بزرگي در گردش داشته آخرين تعمير آسياب در زمان ابراهيم خان سرهنگ به توسط محمد قاسم خان بمي صورت گرفته است سنگ آسياب سه متر قطر و 75 سانتي متر ضخامت داشته است:
    دفع فاضلاب در ارگ بم از اهميت ويژه اي برخوردار بوده و در بيشتر خانه ها سيستم توالت  وجود داشته كه داراي چاهي مجزا بوده، آثار بجاي مانده در خانه اي كه 200 سال پيش تخليه شده سند معتبري براي نكات بهداشتي و استفاده از توالت به شيوه كنوني براي اين شهر كهن مي باشد.
    آب انبارهاي عمومي و متعدد در مكانهاي مشخص ساخته شده كه توسط گاو چاه پر مي شده است و آثار تقريباً دست نخورده يكي از همين آب انبارها در مجاورت مسجد جامع ارگ باقي است گاوچاه جنوبي كه در گوشه جنوب شرق سربازخانه قرار دارد نيز آب را به قسمت هاي پايين تر انتقال مي داده است بطوري كه آب از زيرمحل ورودي سربازخانه عبور نموده و بعد از درب ورودي سه شاخه مي شده كه شاخه مياني به اصطبل راه يافته و شاخه شرقي به قسمت شرق ارگ جريان يافته و شاخه ديگر به محل غرب مي رفته كه پس از رشته شدن در بخشهايي مختلف ارگ در قسمت مسجد يكي شده و از ارگ به درون خندق جنوبي راه مي يافته است.
    علاوه بر چاههاي مذكور دو حلقه چاه ديگر يكي در گوشه جنوب شرقي اصطبل مركزي و ديگري در گوشه جنوبي شرقي مسجد ارگ به نام چاه امام زمان وجود دارد.
    ساختمان حكومتي ارگ بر روي تلي سنگي بنا شده است شيب بسيار تند در ضلع غربي آن محل گذاشتن گلوله ها بوده است در قسمت جنوب شرقي ديوار حصار آن چاهي حفر شده كه مخصوص آبرساني به قصر حاكم و تامين آب حمام اختصاصي بوده است.
    ارگ پس از زلزله
    قامت استوار بم خم شد و باد ترانه تلخ هجرت سر داد و در سحرگاه پنجم ديماه 1382 شور و شادي رخت بربست. تختگاه زمين لرزيد و ارگ بام بالاي تمدني ديرين، رخش رخشان تارك تاريخ پي شد و به خاك افتاد و به خون غلتيد. ناگاه قهقهه بيداد زمين همه جا را لرزاند و همه روزنه ها را بست انگار در سحرگاه پنجم ديماه زمين دلش گرفته بود و بغضش تركيد و اكنون سكوت از پشت ديوارهاي فروريخته ارگ سرك مي كشد. كدامين چشم مي تواند فرو ريختن يك تمدن 2500 ساله را در لحظه اي نظاره كند آن روز يك روز نبود يك تاريخ بود، يك حديث نبود يك كتاب بود، كتاب ويراني ارگ، هر خشت ارگ صفحه اي گرانبها از تاريخ پرتلاطم اين مرز و بوم و هر ديوار فصل بزرگي از كتاب زندگي انسان ايراني در سرزمين ابا و اجداد خويش زير فشار تكان دهنده و خشم آلود زمين برخود لرزيد، بند از بندش شكافت، استخوانهايش در هم شكست و همچون درختي كهن از پس قرنها ايستادگي وصلابت در برابر همه بادها و طوفانها سرانجام در زير ضربات كور طبيعت به زانو در آمد و فرياد عظيم آوارش تا دورترين نقاط جهان راه گشود و هر چشم بيدار را به اشك نشاند. حضور در ارگ يكي از عميق ترين، پرابهام ترين و جذاب ترين تجربه ها براي كساني است كه اين شهر خشتي را ديده اند، تجربه حضور در گذشته بي نشانه اي از امروز.
    نابودي ارگ بم تنها نابودي ديوارهاي خشتي نيست نابودي همه آنهايي است كه هزاران سال در آن به زندگي ادامه داده بودند اگر با نابودي بم هزاران هزار نفر جان باختند با مرگ ارگ انسانهاي زيادي در سراسر جهان گريستند.
    انگار شهر بمباران شده است بسياري از خانه هاي خشتي و ساختمانهاي آجري با اسكلت فلزي فرو ريخته اند انگار مركز زلزله زير ارگ بوده است از ورودي آن چيزي باقي نمانده بخصوص به اين دليل كه براي بيرون آوردن چند نفري كه زيركوهي از خشت و خاك دفن شده بودند از ماشينهاي سنگين استفاده كرده اند، دو قطعه كاه گل مدور و بزرگ تنها نشانه برجهاي ورودي است روبروي بازار راه از غير راه مشخص نيست ديوارها همه فرو ريخته اند و به زحمت چهار سوق را تشخيص مي دهيم كاروانسرا قابل تشخيص نيست باروي دوم و برجي كه نقش و تصاويرش آن را از ساير برجها متفاوت مي كرد و برجي كه شبيه برجهاي ايلامي بود فرو ريخته است باروي كنار اصطبل چنان در هم كوبيده شده كه انگار از زير منفجر شده است، چاه آب اصطبل پر شده و محل آن نا پيدا است انگار كه گاوچاه آن هم زير خروارها خاك پنهان است از همينجا مي شود وارد اصطبل شد عجيب است آب انبار مركز حياط اصطبل حتي ترك هم بر نداشته انگار هر جا زلزله آمده جز اينجا، سردر ورودي سربازخانه كاملا سالم است نمي توان دريافت چرا بعضي جاهها نابود شده و بعضي جاهها حتي ترك هم نخورده است مجموعه سربازخانه شايد كمتر از سي درصد آسيب ديده باشد از خانه فرمانده تقريباً چيزي باقي نمانده است. راه عمارت چهار فصل مسدود شده است اما آنچه از ساختمانهاي حاكم، برج ديده باني و عمارت چهار فصل ديده مي شود حكايت از تخريب 90 درصدي خانه حاكم دارد طاقچه هاي گچ كاري شده سالم ترين بخش آن بناي ديدني است از عمارت چهارفصل تنها به ارتفاع كمتر از يك متر ديده مي شود حمام حاكم را اصلا نمي شود ديد ديوارهاي مسجد جامع فرو ريخته و راه سنگفرش را مسدود كرده اند و تابلوي راهنما از يك سمت جهت مسجد جامع و مدرسه ميرزا نعيم را نشان مي دهد و از سوي ديگر بازار و تكيه را كه ديگر هيچكدام يا وجود ندارد يا تنها بخش كوچكي از آنها باقي مانده است. جز در ورودي مسجد جامع تقريباً هيچ چيز از آن باقي نمانده است انگار همه چيز به اسمان پرتاب شده  و در اطراف فرود آمده است مسجد جامع قديمي ترين بناي مجموعه و از معدود آثار دوره صفاريان ديگر وجودندارد اگر درب برجا مانده ورودي تخريب شده محل چاه صاحب الزمان را به حساب آوريم مي توان گفت بيش از 90 درصد تخريب شده است اما مدرسه ميرزا نعيم روبروي مسجد جامع وضع بهتري دارد ضلع شرقي تقريباً سالم مانده اما ايوان اصلي به كلي تخريب شده است سه ضلع بادگير آن به كلي فرو ريخته فقط تيغه بادگير ضلع جنوبي آن باقي مانده است. خانه اعياني محل دفتر ميراث فرهنگي هفتاد درصد تخريب شده، حمام پيدا نيست و در ميان آوار ديوارهاي فروريخته حتي جاي آن هم مشخص نيست اكنون نخل موجود در محوطه خانه اعياني از بالاي خرابه ها پيداست و به نظر مي رسد تنها نقطه سبز در محوطه ارگ باستاني است.
    طاق يخچال ارگ تا نيمه فرو ريخته و در قسمت شرقي آن شكاف بزرگي بوجود آمده است از اين شكاف خاك زيادي بيرون پاشيده شده است سقف ورودي فرو ريخته ولي داخل يخچال وضع بدي دارد آهن كشي ها مثل خمير تغيير شكل داده اند و كف كاذب سالن از بين رفته است اما كلاف هاي تنه نخل به طرز شگفت انگيزي موجب حفظ ديوارها تا ارتفاع سه متري شده اند روزگاري از اين يخچال زيرزميني وجود داشته كه در مواقع حساس و اضطراري سواره بر اسب مي توانستند از آن عبور نمايند در بخشي از همين مجرا فاضلاب به طرف انتهاي شمال خندق دور ارگ هدايت مي شده است.
    براستي بين ارگ و بم رابطه عميقي وجود دارد ارگ ميراث فرهنگي ايران و جهان است هنوز ارگ يك فضاي زنده شهري و مورد توجه فرهنگ دوستان ايران و جهان است.

    زلزله و قناتهاي بم
    نمي توان گفت كه زلزله نبايد باشد اگر زلزله نباشد قطعاً زندگي هم نخواهد بود يعني جريان آب وجود نخواهد داشت چون زلزله حركت پوسته زمين را ايجاد مي‌كند و به تبع آن با حركت پوسته زمين كوه زايي بوجود مي‌آيد بنابراين لازمه ايجاد كوهها حركت پوسته زمين است وقتي كه پوسته زمين حركت كرد قطعاً زلزله ايجاد ميشود و حركت گسلها باعث حيات كره زمين ميشود يعني نبايد تنها بدي‌هاي زلزله را ببينيم زلزله منشاء حيات است چون همه قناتها درگسلها وجود دارند بنابراين بايد درنظر بگيريم كه زلزله جزو قوانين كره زمين است و هرقشري كه مي‌خواهد دركره زمين زندگي كند بايد با زلزله كنار بيايد همانطور كه با بارندگي و توفان كنار مي‌آيد زلزله دراثر شكستن بخشي از پوسته كره زمين درگسلها بوجود مي‌آيد وقتي كه پوسته زمين شكست يك ارتعاش از لايه‌هاي خاكي به سمت بالا حركت ميكند در زلزله حركت، سرعت و شتاب با هم باعث خرابي ميشوند در زلزله بم هر سه مورد زياد بود چون فاصله شهر بم با گسل خيلي كم بود يعني هم به لحاظ افقي و هم عمودي اين زلزله صورت گرفت محل گسل درجنب شهر قرار داشته است و درواقع از نظر ارتفاع آبرفت روي پوسته غني بوده و با شهر نيز فاصله كمي داشته است دراين زلزله شتاب حداقل سه برابر مقدار آيين نامه 2800 ايران بود با مطالعه‌اي كه روي ارگ بم و گسل‌هاي آن انجام شد مشخص گرديد كه زلزله‌هاي بسيار زياد و خطرناكي را پشت سرگذاشته است بايد براي بررسي زلزله ابتدا حركت پوسته زمين ايران و نوع زلزله هايي  كه گسلها را ايجاد مي‌كنند بشناسيم درگام بعدي بايد فن ساخت و ساز آنقدر بالا برود كه با اين زلزله‌ها خراب نشود يعني تلفات جاني نداشته باشد.
    درزلزله بم آبدهي قناتهاي ميرزايي، قائم آباد پشت باغ، كناروييه، الله آباد، جهر خورشيدي، شريك آباد، برز رشيدي، وكيل آباد، كهنه، برزي حسين آباد و جهر حسين آباد قطع شده است درمنطقه بروات بالا آبدهي قناتهاي دولت آباد، اكبر آباد، قاسم آباد، نوروز آباد و حشرآباد تغييري نداشته است در منطقه بروات پايين قناتهاي محمود آباد، سيدي و مهدي آباد با قطع آب مواجه شده اند و قنات گزدون محمود آباد آب آن كم شده است درمنطقه شهربم آبدهي قناتهاي حسين آباد، مهدي آباد،باغ دشت، لنگه باغ دشت، قنبر آباد شيخي، تغييري نكرده و آبدهي قناتهاي حسين آباد، صفي آباد، عامريه و اكبر آباد قطع شده است در منطقه خواجه عسكر آبدهي قنوات پاكم، محمد آباد، چشمه، معصوميه، نجميه، باغ چمك، اولياء فاطميه تغييري نداشته و آبدهي قنات حسينيه زياد شده، آبدهي قنات اسپيكو به نصف كاهش يافته، آب قنات اسد آباد كم شده و وضعيت قناتهاي باغ چمك، اسپيكو و اوليا گل آلود ميباشد.

    يخدان ارگ بم
    يخدان ارگ بم در فاصله‌اي نه چندان دور در خارج حصار شرقي ارگ بم واقع گرديده است و تنها يادگار و بازمانده يخچالهاي سنتي اين مرز و بوم است كه همچون ديگر نقاط ايران بدست فراموشي سپرده شده است اين بنا كه از آن به عنوان تهيه يخ در زمستان جهت ذخيره سازي در تابستان استفاده ميشده است از باني يامعمار آن اطلاعي در دست نيست وبه احتمال زياد در عصر صفويه و حتي قبل از آن يعني تيموريان و ايلخانان ايجاد گرديده است.
    يخچال ارگ بم به صورت شرقي غربي كشيده شده است و نزديك 65 متر طول دارد اين حصار چسبيده به حصار شهر بم ايجاد شده است داخل حصار طاقنماهايي با طاقهاي نيزه دار ميباشد اين حصار مانند تمام يخچالها به منظور ايجاد سايه و سايه بان ساخته شده است چرا كه بادهاي شمالي با برخورد كردن به آن باعث برگشت باد به فضا و محيط شمال آن ميشده و آن را خنك مي‌كرده  و در نتيجه باعث يخ زدن سريع آب ميشده است مخزن يخچال با يك رديف پلكان كه به طبقه زيرين هدايت ميشود قابل دسترسي است گنبدي رفيع به ارتفاع 12 متر آن را پوشش ميدهد هرچه بر‌ارتفاع گنبد افزوده ميشود از قطر آن كاسته ميشود قطر محيط بيروني گنبد در پايين‌ترين قسمت 55 متر است.
    تا زمان زلزله از اين بنا جهت برگزاري كنگره و همايش استفاده مي‌شد و در واقع  با ايجاد سقف بر روي مخزن و گود زيرزمين آن ضمن حفظ هويت تاريخي بنا از آن استفاده و كاربري جديدي صورت مي‌گرفت در داخل سقف بنا از تزئينات خشت كاري سر و مانند و مضر است استفاده شده است كه بر زيبايي داخل گنبد افزوده است اين بنا تنها بازمانده يخچالهاي سنتي شهر بم است در واقع نماد سمبل آنهايي است كه به هر دليل تخريب شده و از بين رفته‌اند. و... پس از زلزله
     طاق آن تا نيمه فرو ريخته و در قسمت شرقي آن شكاف بزرگي بوجود آمده از اين شكاف خاك زيادي به بيرون پاشيده شده است سقف ورودي فرو نريخته ولي داخل يخچال وضع بدي دارد آهن‌كشي‌ها مثل خمير تغيير شكل داده‌اند و كف كاذب سالن از بين رفته است اما كلافهاي تنه درخت خرما به طرز شگفت‌انگيزي موجب حفظ ديوارها تا ارتفاع سه متري شده‌اند




    روش آبياري رودخانه نساء بم
    محدوده رودخانه نساء از نظر تقسمات كشوري جزو دهستانهاي روداب شرقي و غربي از بخش نرماشير ميباشد و به دشت نسا مشهور و ارتفاع دشت نسا از سطح دريا حدود 800 متر است رودخانه نسا يا مسيل فهرج از شاخه‌هاي مهم رودخانه شورگز حوزه آبخيز دشت لوت به حساب مي‌آيد رودخانه نسا از ارتفاعات جبالبارز و از دامنه‌هاي كوه گورسرخ در 85 كيلومتري جنوب باختري فهرج سرچشمه ميگيرد و به سمت خاور جريان ميبابد مسيري كاملاً كوهستاني را طي كرده و پس از گذر از روستاهاي كمردگان، آب باد نيسان و انجيرك در جنوب روستاي طرز از مسير كوهستان خارج و وارد دشت فهرج ميشود ودر حوالي روستاي شوره گز وارد رودخانه شوره گز ميشود طول اين رودخانه 185 كيلومتر و  حوره آبريز آن بيش از 4000 كيلومتر وسعت دارد. رودخانه نسا كه به نامهاي كلي و تقي‌آباد نيز ناميده ميشود رودخانه‌اي دائمي است كه 23 آبادي دشت نسا از اين رودخانه حقابه دارند كه از محل بندر سنتي در جنوب آبادي طرز و در محل مزرعه محمدآباد سربند آب رودخانه ميان آباديهاي حقابه بر توزيع ميشود تا سال 1343 نظام بهره برداري از آب و زمين بصورت ارباب رعيتي بود و اين نظام مالكيت آب و زمين از آن مالك بود و كشاورزان با كار بر روي اراضي مالك يك سهم از سه سهم محصول را دريافت ميكردند رودخانه نسا سه ميراب داشت ميرابها در مورد انتقال آب و تقسيم آب از بند نسا به روستا تصميم مي‌گرفتند و هر ميراب در توزيع حقابه ميان روستاهاي خود نظارت ميكرد. كل آب رودخانه 129 تاق و هر تاق 12 ساعت آب داشت و جمعاً 1548 ساعت همانند امروز ميان روستاها تقسيم ميشد،  تعدادي از روستاهاي دشت نسا در جريان اصلاحات ارضي دهه 40 ميان كشاورزان صاحب نسق تقسيم شد تا اين زمان نظام گاوبندي متداول بود در زير آب رودخانه نسا 36 گاوبند زراعت ميكردند تعداد اعضاي گاوبندها بسته به ميزان اراضي متفاوت بود گاوبندها ميان 4 تا 2 نفر عضو داشتند از گاوبندهاي 2 نفري هريك از اعضاء يك گاو شخم داشتند كه جفت ميكردند در گاوبندهاي سه نفري دو عضو كه بنام زراع خوانده ميشدند هركدام يك گاو داشتند و يك عضو ديگر بنام عمله آبدار زمين را آبياري ميكرد در گاوبنديهاي چهارنفري علاوه بر زراعان صاحب گاو و عمله آبدار يك نفر بنام عمله عضو گاوبند بود كه به كارهاي بيروني مانند حمل آب تهيه سيورسات،  بردن فرمان مالك و غيره ميپرداخت. براي بستن بند رودخانه نسا كه زير نظر ميرآبها سامان داده ميشود هرگاوبند يك نفر نيرو تامين ميكرد و در مواقع طغيان آب هر گاوبند دو نفر نيرو ميداد در اين صورت بستن بند ميان 10 تا 15 روز طول ميكشيد، آب رودخانه زير نظر ميرآبان كه از طرف مالكان انتخاب ميشدند توزيع ميشد و هر ده نيز يك آبيار داشت كه منتخب مالك يا مالكان بود ميرآبهاي مشهور محمد سهام نژد عبدالله ولندياري و حسين رودمشكي بودند كه هيچكس جرات دست زدن به مقسم‌هاي آب و جابجايي سنگها را نداشت و تنظيم آب در مقسمها كار ميرابها بود آب رودخانه نسا از بند واقع در بالاتر از روستاي طرز ميان آباديهاي زيردست توزيع ميشد از سال 1380 سد انحرافي نسا و كانال آبياري توسط شركت سهامي آب منطقه‌اي كرمان احداث و مورد بهره‌برداري قرار گرفته است درحال حاضر هر روستا يك آبيار دارد كه در تقسيم آب نظارت ميكند و سه نفر از ميرابها بنامهاي محمود ولندياري، محمد مشكي و صفر مشكي بعنوان ميرابها آب رودخانه را براساس نوبت و سهم هر روستا تقسيم ميكنند مقسم اول در زير بند قرار دارد و يك چهارم آب رودخانه را به جوب دست راست و سه‌چهارم  بقيه را به جوب دست چپ ميبرد آب جوب دست راست متعلق به آباديهاي زيربند است كه به طور مساوي در دو جوب نصف ميان آباديهاي زرين آباد،عنايت آباد و خيرآباد و ميان آباديهاي ملك آباد و جلال آباد تقسيم ميشود آبادي سيف‌آباد سهم خود را به ملك آباد و جلال آباد فروخته و از رودخانه آب نميبرد ميراب آباديهاي پنجگانه زير جوب محمد مشكي است سه‌چهارم ديگر آب در جوب دست چپ جاري شده و پس از گذر از كنار آبادي طرز در پايين دست در مقسمي بنام نوبر دوشاخه ميشود شاخه راست به نام جوب نوبر دوسوم آب را ميبرد و قبل از آباديهاي تورنج و كنجا دو شاخه ميشود شاخه دست راست دوسوم  آب را به آباديهاي تورنج و كنجا ميرساند و در پايين دست آنها نيز به دو شاخه ميشود شاخه دست راست زمينهاي آباديهاي رود مشك و مشك را آبياري ميكند و شاخه دست چپ آباديهاي قناد و كهن محله و زمين برز را آبياري ميكند شاخه دست چپ يك‌سوم آب را ميان آباديهاي باغ بالا، سروند و زوران توزيع مينمايد ميراب جوب نوبر حاج صفرمشكي است شاخه دست چپ بنام جوب تاج آباد از محل مقسم نوبر يك‌چهارم آب را به آباديهاي تاج آباد، كروك، سرنسا، قطب آباد و گرگند ميرساند.  
    ميراب جوب تاج آباد آقاي محمود ولند ياري است كه پدرش عبدالله نيز در زمان قبل از اصلاحات ارضي ميراب همين جوب بود مدار گردش آب بسته به نياز 7 و 8 شبانه روز است در هنگام بهار و پر آبي در استفاده از آب رودخانه نوبت بندي رعايت نميشود فيروز ميرزا فرمانفر عموي ناصر الدين شاه و حاكم كرمان در سال 1297 قمري آبادي كروك را چنين توصيف ميكند و منزل هفتم گروك است از بم تا كروك شش فرسخ مسافت بود اين كروك خالصه و اربابي است عرض راه كه دو فرسخ از بم ميگذرد قنات معتبري است كه چهار سنگ آب داشت و مخصوص خالصه جرجان است قريب دو فرسخ دو نهر جاري است كه همه به زراعت ميرود بسيار خوب خالصه‌اي است در محاذي آن به فاصله نيم فرسخ وكيل‌الملك قنات جديدي احداث كرده است كه بي اغراق هشت سنگ آب مي‌آيد و سه فرسخ تا وكيل آباد در نهر ميرود دهكده به اين معتبري كم پيدا ميشود خيلي استعداد دارد ناصرالدوله فرمانفرما فرزند فيروز ميرزا و حاكم كرمان در سال 1300 هجري قمري در مورد آب رودخانه نسا و حقابه كروك مي‌نويسد گروك يكي از مزارع نرماشير است و تقريباً 5 سنگ آب دارد و آبش خيلي گوارا است منبع اين آب كوه جبالبارز است از منابع تا اين مزرعه قريب سي فرسنگ است تا سه فرسخ به كروك مانده چهل سنگ آب مي‌آيد بعد منشعب ميشود و به چندين شعبه كه يك شعبه‌اش بر گروك مي‌آيد و باقي در ساير دهات نرماشير مي‌رود؛ حدود 8 دهه قبل از فيروز ميرزا و ناصرالدوله يعني در اوايل دولت قاجار در سال 1812 ميلادي هنري پايتنجر در سر راه خود از پمپور به بم از دشت نرماشير گذشته و به توصيف جويبارهايي كه از چشمه‌هاي طبيعي و برف كوهستان آباديهاي نرماشير را آبياري مينموده اند و اراضي بسيار حاصلخيز كه تماماً زير كشت بوده اند مي‌پردازد در مسير بين ريگان و بم 20 آسياب را ميشمرد آباديهاي خالصه رود آبي دشت نسا از روزگار ميانه قاجار به تدريج به اشخاص فروخته شد از شش دانگ آباديهاي خالصه در زمان رضا شاه چهاردانگ توسط پدر پرويز و منوچهر سروشيان خريداري ميشود و يك دانگ سردار عامري و يك دانگ پدر عبدالحسين و سيد ابوالحسن ظهير خريداري ميكنند در زمان اصلاحات ارضي 136 آباديهاي دشت نسا ميان كشاورزان تقسيم شدند در حال حاضر 19 آبادي از رودخانه آبگيري ميكنند.
    ريگان
    منطقه عمومي ريگان شامل 100 پارچه آبادي در 95 كيلومتر شهرستان بم درمسير جاده ايرانشهر قرار دارد به علت وفور شنهاي روان به ريگان مشهور شده است اين منطقه خاستگاه اوليه قنات بوده و بالغ بر 50 رشته قنات درمنطقه وجود دارد كه قنات محمد آباد از همه قديمي ترو داراي سابقه 400 ساله ميباشد اين قنات 250 حلقه چاه دارد و عمق چاههاي آن بطور متوسط 55  متر است قناتهاي بم بيان و رحمت آباد در رده بعدي قراردارد رودخانه بهمن از رودهاي موقتي است كه دراين منطقه جريان دارد دررحمت آباد و دلي خاني گمبكي آسياب وجود داشته مدار گردش آب درمنطقه ريگان 6 يك بوده ونظام آبياري براساس گاوبند است ( مقدار زميني كه درمدت 12 ساعت با دوگاو آهن كشت ميشده است يك گاوبند گويند ) هر دو گاوبند يك دمن را ميسازند و هردمن 24 ساعت است مهمترين نقش تقسيم آب درمنطقه ريگان به عهده آبدار بوده كه كار تقسيم آب را به عهده داشته است درمسير بسياري از قناتها استخرهايي درست كرده اند كه استخرهاي رحمت آباد، احمد آباد و الله آباد از همه معروفترند قدمت منطقه ريگان به زمان سلجوقيان ميرسد قلعه‌هاي سردر وگزان خواست از قلاع قديمي منطقه ريگان هستند مي‌گويند قدمت اوليه قلعه گزان خواست به اشكانيان ميرسد كه قنات گزان خواست نيز درهمان زمان به منظور تامين آب ساكنين قلعه و پركردن خندق اطراف آن حفر شده است از مقني‌هاي معروف ريگان مي‌توان از عباس، غلامحسين و محمد كرمشاهي، دادمحمد پيشكار، محمد اشك، حسين قربان پور و علي صباغ نام برد نسق بندي كشاورزي در منطقه دو يك است يعني دو قسمت سهم ارباب و يك قسمت سهم كشاورز است نسق خرما 5 يك ميباشد خرماي مضافتي ( سياه )كروت( زرد ) سنگ اشكن ( سفت ) هليله ( دانه‌هاي گرد )، به مضافتي، شكرو، ربي ( بلند و دراز ) از خرماي مشهور منطقه هستند واحد كار بر روي مزارع نيزگاوبند است هرگاوبند 4  نفر را شامل ميشود كه دشتبان، آبدار، سرزعيم و بازيار را شامل ميشود سرزعيم كار اصلي را انجام مي‌داده و گاو و آهن و وسايل ديگر را تهيه ميكرده آبداروظيفه رساندن¬آب به سر مزرعه را برعهده دارد بازيار وظيفه جوزدن، خاك برداري، چينه كشي، كود دهي و وجين كردن محصول را عهده دار است و دشتبان از محصول حفاظت ميكند دراين منطقه هر دانگ 24 ساعت آب را به خود اختصاص ميدهد زمانهاي شروع كار از پاييز شروع و در قوس برداشت محصول تمام ميشود بعد از قوس و آغاز چله كاربريدن وهرس كردن درختان و لايروبي جويها بوده چله تابستان و چله زمستان هركدام 60 روز زمان دارند بعد از چله زمستان سياه بهار از اول اسفند تا 20  فروردين شروع ميشود كه زمان بو دادن نخلهاست فصل بهار و پاييز فصل لايروبي جويها و فصل زمستان فصل لايروبي قناتهاست.

    فهرج و نرماشير
    پره يا فهره يا پورا يا فهرج كه در هر زماني به يكي از اين نامهاخوانده مي‌شد بنا به گفته دكتر احمد مستوفي استاد دانشگاه تهران در كتاب دشت لوت حدود فهرج از طرف شرق به دشت لوت، رود دستكو، آب رنيس و بزمان از طرف جنوب به بم  كوه جبال بارز از طرف شمال به كبيردشت لوت زنگي احمد واز طرف مغرب به سلسله جبال كوه شاه و اب گرم و آب بادچهل تن محدود مي‌باشد. در زمان سابق فهرج داراي 4 شهر بوده كه شهرهاي آن معروف بوده‌اند. اين شهر قبلاً انبار غله شهرستان بم بوده و آذوقه بم از فهرج تهيه مي‌شد اين شهر در زمان سلاجقه از شهرهاي آباد و مهم بوده است. جاده ابريشم وارد فهرج مي‌شد و از آنجا به بندرعباس و مشهد و ساير نقاط جهان آن روز امتداد داشته است. در گذشته دور پرورش كرم ابريشم در فهرج رواج داشته بطوريكه در كتب آمده نادر شاه پس از فتح هندوستان به حاكم بم و فهرج نوشته كه چون هندوها به وي پيش كش داده اند
    او هم از اين حاكم خواسته تا از حنا و پارچه‌هاي ابريشمي فهرج براي نادرشاه بفرستد. دكتر احمد مستوفي مي‌گويد كه در اين محل در زمان ساسانيان پرروش اسب رواج داشته و ان به دليل وفور يونجه بوده است به هر صورت فهرج داراي قدمت زيادي است بطوريكه در زمان ساسانيان در كتب مختلف نام آن آمده است قدمت فهرج از بم نيز بيشتر است ارتفاع فهرج از سطح دريا 700 متر است و در منطقه‌اي قرار گرفته است كه شيب عمومي آن از طرف شمال  جنوب است و روخانه‌اي بنام كلي از شمال عبور مي‌كند و فهرج در منطقه دشت قرار گرفته است در فهرج هوا در زمستانها سرد و در تابستانها گرم مي‌شود و بيشترين بازندگي در فصل زمستان صورت مي‌گيرد درجه حرارت در فصل زمستان بين 10 – 5 درجه و در تابستان به بيش از 40درجه سانتيگراد مي‌رسد.
    از قناتهاي مشهور منطقه فهرج مي‌توان از قناتهاي ده بالا، يحيي آباد، برج معاذ، حسين آباد، فتح آباد، ركن اباد و جهان آباد نام برد قنات ركن آباد مشهورترين قنات منطقه با قدمتي 600 ساله مي‌باشد اين قنات بالغ بر 200 حلقه چاه دارد طول آن 8 كيلومتر و عمق مادر چاه آن 60 متر است از مقني‌هاي معروف منطقه شهداد عباس نمك، در محمد و محمد بيگ مراد ميراوليايي و صفر كهكين مي‌باشند.
    در مسير قنات ركن آباد آسيابهاي آبي وجود داشته كه اكنون مخروبه شده اند حمام قديمي فهرج با قدمت 200 ساله اكنون رو به  ويراني است در مسير ورود قناتها به روستاها پاياب هايي ساخته شده كه دسترسي به چاههاي آب قناتها را با پلكانهايي ميسر ساخته و ساكنين مسير قنوات از آب براي آشاميدن و احشام استفاده مي‌كرده‌اند در مسير رودخانه فهرج چشمه‌هاي زيادي وجوددارد و قدمگاه ابوالفضل در كنار اين رودخانه قرار دارد در كنار اين قدمگاه تل عدس مظهر تمدن هزار ساله واقع شده است. قلعه فهرج تا 80 سال پيش مسكوني بوده و آب آن از طريق نقب به رودخانه تامين مي‌شده است مدار گردش آب در فهرج 6 روز است و روز از طلوع آفتاب تا طلوع ديگر شامل مي‌شود نظام آبياري بر اساس ساعت مي‌باشد كه در 40 پارچه آبادي رواج دارد.
    نرماشير به گواه تاريخ نويسان عمري به درازاي تاريخ و قدمتي وراي تاريخ دارد يعني سكونت انسان در اينجا به عصر حجر بر مي‌گردد و عموم جغرافي نويسان بعد از اسلام نرماشير را ناحيه‌اي اقتصادي و بازرگاني معتبر گفته اند در قديم گوشواران (نرماشير) شهري بود كه محل گذر و عبور اقوام مختلف مخصوص تجاري كه كالاهاي مختلف را از جنوب به شمال و از غرب به شرق و بالعكس مي‌برده اند شهر گوشواران (نرماشير) داراي رونق فراوان تجاري بوده كه در محل تقاطع راههاي ارتباطي جنوبي لوت قرارداشت كه در حقيقت هم مبادله كالا و هم تبادل فرهنگ صورت مي‌گرفته و به اقصي نقاط جهان انتقال مي‌يافته است و پس از گذشت سالها شهري به همين نام در اين محل ايجاد شد كه يادآور تاريخ كهن اين منطقه مي‌باشد و اين همان شهر نرماشير است كه در فاصله 35 كيلومتري جنوب شرقي بم واقع شده و بر سر راه آسيا و اروپا واقع گرديده است از قناتهاي منطقه نرماشير قنات رستم آباد، زعيم آباد، افضل آباد، قصر، محمدآباد آب شيرين، ده شور، چهل تخم و قاسم آباد مشهور هستند قنات رستم آباد بيش از 20 كيلومتر طول دارد قربانعلي زابلي عباس اكبرزاده،اكبرتركان و كدخدا كهكين از مقني‌هاي مشهور منطقه بوده اند اكبر تركان علاوه بر مقني گري ميراب هم مي‌باشد در مسير قنات رستم آباد دو دهنه آسياب آبي وجود داشته كه اكنون ويران  شده اند مدار گردش آب 6 روز و همانند فهرج بر اساس ساعت مي‌باشد رودخانه‌هاي عزيزآباد، محمد آباد و آب شرين از جمله رودهاي فصلي مي‌باشند در منطقه نرماشير چشمه و رودخانه دائمي وجود ندارد.
    معمولاً عمده باغي فهرج و نرماشير خرما، مركبات انار و محصولات صيفي شامل لوبيا، حنا، وسمه و گندم مي‌باشد.

    جيــرفــت
    بطور كلي جيرفت به معناي جلگه پست آبرفتي ميباشد ياقوت حموي جيرفت را جردوس ناميده كه معرب گدروزيا است جيرفت اين سرزمين ديرپاي كهن به علت وجود درختان سر به فلك كشيده اكاليپتوس و نارنج و مركبات و خرما در حاشيه خيابانها و ميادين شهر با مجموع خصوصيات ييلاقي و قشلاقي در انواع محصولات گرمسيري و سردسيري معروف به هند كوچك شده است جيرفت طبيعتي سركش و وحشي دارد بادهاي تابستاني هوشا و توفانهاي شديد زمستاني و بهاري موجب شكسته شدن و افتادن درختان تنومند و كهنسال و ايجاد خسارت به درختان ميشود در فصل بهار رگبارهاي تند و تگرگ مزارع و جاليزها را به نابودي مي‌كشاند مهمترين رود جيرفت و استان كرمان هليل رود است با مساحت حوزه ابريزي حدود 8  هزار و 400 كيلومترو از كوههاي بافت، هزار، لاله زار و بهرآسمان سرچشمه گرفته و پس از مشروب نمودن شهر و قسمتي از اراضي جلگه جيرفت و رودبار و طي تقريباً 400 كيلومتر به باتلاق جازموريان مي‌ريزد تمام مورخين و جغرافي نويسان و سياحان كه از كرمان و جيرفت گذشته و مطلبي نوشته اند از هليل نام برده اند نويسندگان عرب اين رود را ديو رود يا ديوانه رود نوشته اند در سفرنامه ماركوپولو آمده است « در نقطه‌اي كه شهر آغاز ميگردد شهري است به نام كاماري كه زماني شهري ثروتمند بوده است اما امروز كوچك و كم اهميت است زيرا تاتارها چند بار آن را ويران كرده اند.» روزگار ماركوپولو به خصوص درجنوب روزگار ويراني است روزگار گردن كشي راهزنان و ناامني راهها و با ترس و دلهره زيستن است. سد جيرفت كه بر روي هليل رود در تنگه نراب بسته شده است. پنجمين سد ايران با 133 متر ارتفاع و 425 ميليون متر مكعب حجم ميباشد طول تاج سد 254 متر ضخامت آن 17 متر عمق پي 5/12 متر و عرض قسمت بالاي سد 5 متر است وشش دريچه دارد كه مي‌تواند در هرثانيه 6500 متر مكعب آب را تخليه نمايد مساحت درياچه سد 12 هكتار است و مي‌تواند 20 هزار هكتار از اراضي جيرفت را آبياري و آب آشاميدني صد سال آينده شهر كرمان را تامين و 45 هزار كيلو وات برق توليد كند رودخانه ديگر جيرفت رودشور است كه از كوههاي جبالبارز و دلفارد سرچشمه مي‌گيرد و پس از مشروب نمودن قسمتي از دامنه جنوبي جبالبارز و دلفارد و جلگه جيرفت در جنوب شرقي شهر جيرفت پايين تر از سرجاز به هليل رود مي‌پيوندد بر روي رودخانه شور دو پل ارتباطي يكي در مسير جاده جيرفت كرمان و ديگري ميان جيرفت و جنگل آباد ساخته شده كه رابط جيرفت عنبرآباد و كهنوج ميباشد خشك رود ملنتي در وسط شهر جيرفت ميان دو رود هليل و شور واقع است. جيرفت در گذشته داراي شبكه آبياري بسيار منظمي به وسيله رودهاي هليل و شور بوده كه آثار آن هنوز باقي است يك شبكه منشعب از رودخانه شور بوده و از حدود دشت كوچ شروع و به طرف شرق تا حدود علي آباد ادامه داشته و امروز آثار اين شهر بزرگ به كمهاري معروف است. روستاهاي مهم اطراف بخش مركزي جيرفت عبارتند از كهوروييه و كلرود كه بر روي ويرانه‌هاي شهر قديمي دقيانوس بنا شده اند روستاهاي هوكرد، خاتون آباد، زنگيان، باغويه، كريم آباد، پشت لر، ده پيش، ده شيخ و دولت آباد و صدها روستاي آباد ديگر بخش مركزي را تشكيل ميدهند.شهر كمادين يا قمادين كه در گذشته مركز تجاري جيرفت بوده درمحل كنوني هوكرد تا خاتون آباد و باغباغوييه قرار داشته آثار خرابه‌هاي خاتون آباد را مي‌توان قمادين دانست در خاتون آباد آثار قلعه‌اي ويران ديده ميشود كه به قلعه زنگيان معروف است بدون شك در اين قلعه بردگان سياه پوست را جهت فروش نگهداري مي‌كرده اند. جيرفت از اولين تمدنهاي بشري است كه با تمدنهاي بين النهرين و سند و مصر برابري ميكند نابودي كامل تمدن جيرفت نميتواند تنها بر اثر لشكر كشي‌هاي مكرر دوران سلجوقيان و سلاطين فارس و غزها و ديگر طوايف وحشي باشد در كتاب سمط العلي تاريخ قراختاييان تاليف ناصر الدين منشي نوشته شده « غزها خشت خشت جيرفت را برداشتند » اصطخري در كتاب خود از جيرفت نام برده و به خصوص راهها ومسافت آنها را ذكركرده و از دهات و شهرهايي نام برده كه مهمترين آنها منوجان و ميجان است مينويسد « در پيش كوه بارز  نزديك جيرفت جايگاهي كه آن را ميجان خوانند و برف و ميوه و نعمت از ميجان خيزد » در كتاب حدودالعالم آمده است « جيرفت شهري است نيم فرسنگ اندر نيم فرسنگ و جايي آبادان است و بسيار نعمت و ايشان را رودي است تيز همي رود و بانگ كنان و آب وي چنان است كه شصت آسياب بگرداند و اندر جويها اين خاك زر يابند » سرپرسي سايكس مي‌نويسد « طايفه‌اي در هوكرد زندگي مي‌كنند فاميل پلاشي دارند اينها مدعي اند كه از نوادگان بلاش پادشاه اشكاني هستند» تجارت جيرفت مخصوصاً قمادين به قدري اهميت داشته كه مقدسي درسفرنامه اش مكرر به آن اشاره كرده است اكنون از شهرهاي جيرفت و قمادين جز ويرانه هايي باقي نمانده است ميليونها آجر شكسته و تل و تپه و استخوانهاي نيمه خاك شده‌اي كه در كنارشان قطعه‌اي يا شيئي مشاهده ميشود اين استخوانها مي‌توانند از جواني جنگجو يا پيرمرد و پيرزني ناتوان يا نوعروسي در حجله يا طفلي در گهواره باشد كه بر اثر حمله‌هاي در پي غزها يا حادثه‌اي غير منتظره نتوانسته اند خود را نجات دهند.
    در پهندشت جيرفت از قرنها پيش قناتهاي زيادي وجود داشته و اكنون نيز اثار قناتهاي متعدد موجود است قناتهاي سرنراب، چاه مزنگان، دماغ كرم، گناب، آهوگان، احمدآباد، ماران گلو، ماران نخلي، ماران قلعه، مارمرد، توكل آباد، بند سراجي، بيژن اباد، زنگيان، كلاب صوفيان، باغ باغوييه، ورامين، علي آباد ريگ، حميد آباد، فرخ آباد، گوربيژن و خاتون آباد كه بنظر ميرسد قديمي ترين قنات‌ها مربوط به ماران ميباشد قدمت قناتهاي ماران به باور اهالي به زمان دقيانوس ميرسد مي‌گويند در منطقه ماري زندگي ميكرده كه سر آن در ماران گلوييه كمر آن در ماران قلعه و دمش در مارمرد بوده و حضرت شعيب در اين منطقه زندگي ميكرده است زماني حضرت موسي به اين منطقه مي‌آيد و وارد خانواده شعيب ميشود در محل غار شعيب قرار چوپاني را با شعيب ميگذارد شعيب حضرت موسي را از نزديك شدن به مار برحذر ميدارد ولي حضرت موسي عصاي خود را به جنگ مار ميفرستد و پيروز ميشود و قرق منطقه شكسته ميشود و در محل ميجان حضرت موسي قرار مي‌گذارد كه همه به يك ميزان از آب استفاده كنند كه ميزان نام سابق ميجان بوده است و تكليف زمينهاي سيه كار و آباد نيز در همان زمان مشخص ميشود زمين سيه كار زميني است كه مخروبه باشد و نياز به آبادي داشته باشد و مال الاجاره آن بصورت دو سوم است زمين آباد آماده كشت است و نسق آن يك سوم و باز به باور اهالي اصحاب كهف در غار شعيب به خواب رفته اند. بعضي قناتهاي منطقه يك صاحب دارند و بعضي خرده مالك هستند از قناتهاي پلاش آباد و ماران گلوييه نيم دانگ وقف امام زمان است زيارت شعيب كه آب هليل از پهلوي آن مي‌گذشته نظر كرده بوده و يك گاوبند آب داشته است و هرجمعه نوبت آب آن بوده است ( هرگاوبند برابر با 150 من تخم كار است ) زيارت ابوالفضل در بهجرد نيز زمينهايي داشته و چندساعتي آب وقف آن بوده است مردم معتقدند كه مالكيت هليل عمومي است و هركس بر اساس نياز از آن استفاده ميكرده و هركس به ناحق استفاده نمايد خير و بركت از محصولاتش برداشته ميشود و باور دارند كه زيارت ابوالفضل كنار چشمه سرگز قدمگاه حضرت عباس ميباشد و حضرت ابوالفضل از سرگز به كت گرگ رفته و آن چشمه را نيز نظر كرده است قنات كلاب صوفيان توسط داعيان اسماعيلي كه مقر اصلي آنها قلعه سموران بوده حفر شده است و آنها خود را به صورت دراويش نشان ميداده اند و مردم را به قيام عليه حكومت آل سلجوق دعوت مي‌كرده اند.
    در مسير قناتهاي جيرفت و آب هليل آسيابهاي آبي زيادي وجود داشته كه 2 دهنه آن در ماران و آسياب چينه هوكرد از همه مشهورتر بوده اند در منطقه عمومي جيرفت نظام آبياري بر اساس دمن است هردمن 24 ساعت و هر نيم دمن 12 ساعت است ملاك ظهر سايه چوب شاخص است و زماني است كه سايه و چوب در امتداد يكديگر قرار گيرند مدار گردش آب 6 روز است و هر دانگ 24 ساعت آب دارد واحد زمين من بوده است هر هكتار 40 من و هر من 10  قصب را شامل ميشود از مقني‌هاي منطقه مي‌توان از علي دهقان، باقر پورباقري، كرامت مسافري و حسين پاكيده نام برد.
    قبل از احداث سد جيرفت ميرآبان كار تقسيم آب را برعهده داشته اند ايرج آفتابي و خدامراد رستمي از ميرآبان بنام هستند و آبرانان در سرتاسر مزرعه از آب محافظت مي‌كرده‌اند آبياران نيز آب را از سرشاخه هليل و مقسم‌ها تعيين و ساعت آن را مشخص ميكرده اند در عين حال مردم از آب هليل براي آشاميدن نيز استفاده ميكرده اند شهرداري جيرفت در سال 1334 تاسيس شد و با استفاده از آب هليل در هر محله‌اي سردابه‌اي احداث شد از سال 1346 به بعد لوله كشي سر كوچه‌ها و خيابانها انجام و از اوايل دهه 50 به بعد لوله كشي آب به درون خانه‌ها راه يافت مردم جيرفت معتقدند كه هليل يعني طغيانگر، هليل يعني ديوانه در بهمن ماه 1371 هليل با طغياني ناگهاني و غيرقابل تصور سدي را كه بايد چهار تا 5 سال به درياچه‌اي تبديل ميكرده در مدت سه شبانه روز پركرد و مسئولين سد مجبور شدند دريچه‌ها را باز كنند و مردم جيرفت بارديگر هياهو و سنگ بر سنگ كوبيدن و كف بر لب داشتن آن را مشاهده كردند كه قسمتي ازخانه¬ها و كرانه‌هاي ساحلي شهرجيرفت را به ويراني كشاند و وحشتي در روزهاي شانزدهم و هفدهم بهمن ماه ايجاد كرد كه افسانه ويراني دقيانوس را بر اثر شكستن سد افسانه‌اي در قرون گذشته به حقيقت نزديك تر كرد.
    نهرهاي قديمي منشعب از هليل رود در دشت جيرفت عبارتند از نهر سيدآباد، جليل آباد ( اين نهر زمينها و باغات آباديهاي متيت آباد و خاتون آباد را آبياري ميكند ) نهر كنار صندل ( از آب دايم رودخانه هليل و از آب فصلي رودخانه شور آبگيري مي‌كنند ) نهر آب برده ( زمينهاي آباديهاي آب برده و مزرعه كنتكي را آبياري ميكند ) نهر درياچه، نهر چمن و نهر ساغري. درازترين نهر آبياري در دشت جيرفت نهر كنار صندل به طول 14 كيلومتر است چاه ارتزين چمن در روستاي چمن و پانزده كيلومتري جنوب شهر جيرفت مكاني است كه آب با فشارهاي زيادي بدون موتور پمپ تا ارتفاع زياد فوران ميكند مهمترين آبگرمهاي جيرفت در روستاهاي اسفندقه، چكري اطراف محمد آباد مسكون و رود فرق واقعند به نوشته سياحان در گذشته آب گرمهاي جيرفت به مراتب زيادتر از امروز بوده و به مرور بر اثر خشكسالي و عوامل طبيعي ديگر از بين رفته است آبهاي روان و جاري در كوهستان آبشارهاي زيبايي را تشكيل داده اند مانند گلم يا آبشار دختركش دلفارد، آبشار رود فرق كه متجاوز از 170 متر ارتفاع دارد همچنين آبشار سرندكوه درين با 177 متر ارتفاع بلندترين آبشار ايران ميباشد بطور كلي ميتوان جيرفت را سرزمين عجايب ناميد واميد است مردم در آينده شاهد پيشرفت و صدور محصولات كشاورزي باشند و مانند گذشته هنداونه جيرفت بازار كشورهاي خليج فارس را قبضه كند با اينحال آثار تاريخي جيرفت هميشه مورد توجه بوده اند آثاري چون قلعه گبرها، قلعه سليماني، قلعه كويز، قلعه سادني، قلعه اسنفدقه، تنب كنار صندل، تيب گزآباد، و آثار شهر دقيانوس و خرابه‌هاي معروف به كلنگ
    حوضه آبريز هليل رود
    در حوضه آبخيز هليل رود سكونت و الگوهاي آن تحت تاثير عوامل اقليمي و بوم جغرافيايي، محيط پيرامون، منابع آب، شيوه توليد مهارت در بكارگيري عوامل توليد يعني آب و خاك و بالاخره مناسبات و روابط اجتماعي شكل گرفته است از اين ديدگاه چهار الگوي سكونتي در منطقه ديده مي‌شود كه عبارتند از الگوهاي سكونتي در كوهستانهاي سرد، دشتهاي سردسير و مرتفع، كوهپايه‌هاي معتدل و گرم، نواحي ميانكوهي و دامنه‌ها و جلگه و دشتهاي گرمسيري
    شكل گيري دهات در اين مناطق علاوه بر تاثير عوامل توپوگرافي، اكولوژي و منابع اب تحت تاثير ارتباطات و شيوه توليد مي‌باشد. در قلمرو كوهستان بهرآسمان كه قلمرو سردسيري ايلات مهني مي‌باشد سكونت بطور كلي در زير پلاسهاي سياه چادر بوده و عشاير كوچ رو حدود 5 ماه از سال را در قملرو سكونتي خود در مراتع و آبادي‌هاي عشايري در لابلاي درختان، باغات و يا در كنار آن در سياه چادرها به سر مي‌برند گرچه احداث خانه‌هاي سنگي گلي به ندرت در چند ده كم ارتفاع و جنوبي تر آن در سالهاي اخير همراه با توسعه باغ بيش و كم متداول شده با اينحال در سراسر زمستان و نيمه بهار هيچكس در آبادي‌هاي بهر آسمان، ساردوئيه و جبالبارز سكونت نمي كند منابع آب اينگونه آبادي‌ها چشمه و رودخانه مي‌باشد.
    اسكان اجباري عشاير در فواصل سالهاي 1310 تا 1316 شمسي در روند آبادي نشيني در اين مناطق تاثير چنداني نداشت بدنبال اصلاحات ارضي دهه 40 همزمان با تغيير تدريجي شيوه توليد و دست بردن عشاير به زراعت و تعديل مراتع به زمينهاي زراعي و توسعه درخت كاري روند اسكان و يكجانشيني در اين نواحي تشديد شد آبادي‌هاي بيدكردوئيه، كهك اسفيح، قنات ملك و لنگري بافت نمونه اين آبادي‌ها هستند در اين اقليم به آبادي‌هاي بزرگ و جا افتاده دهقاني به عنوان قصبه هر بلوك بر مي‌خوريم كه هنزا، رابر، سيه بنوئيه، اسكر، بزنجان، اميرآباد گوغر، كشكوئيه دشتاب، خبر، جميل آباد، جواران و بافت از آن جمله اند
    دهات ميانكوهي پراكنده و در درون دره‌ها كنار چشمه‌ها بدون بافت مشخص قرار دادند و عموماُ در كنار خانه‌ها پلاس نيز برپا شده است زراعت و باغداري دراين آبادي‌ها اندك است محدود و غالب بودن شيوه دامداري مشخصه اصل اين دهات مي‌باشد دهات كوهستانهاي مارز، رمشك، پشت كوه و عموم آبادي‌ها در مسير دره‌ها كنار رودخانه فصلي و آنجا كه سنگ كف بالا آمده است و زه آب رودخانه نمايان مي‌شود ايجاد شده اند در مناطق پشت كوه و بخشي از مارز اهالي در كپر و كتوك زندگي مي‌كنند در روستاهاي نواحي ميانكوهي و دامنه‌ها آبادي‌ها در امتداد دره‌ها و كنار قناتها و رودخانه‌ها و چشمه‌ها شكل گرفته است رمشك، گرم سالار رضا، لج آباد، سرمشك، ميجان، سرنراب، گيجوئيه دهسرد، موردان كلاشكرد، اسفندقه و آبادي‌هاي ميان منوجان و قلعه گنج از آن جمله اند سكونت در ساير دهات در درون خانه‌هاي خشتي با سرپوش چوبي با طاق چوبي و كاوار مي‌باشد.
    در دشتها و جلگه‌هاي گرمسيري عمده ترين مناطق سكونتي و توليدي منطقه و اقامتگاه زمستاني ايلات و عشاير منطقه را تشكيل مي‌دهند عبارتند از دشت جيرفت و فارياب، دشت رودبار و جازموريان و دشت ارزوئيه بافت، جلگه‌هاي منوجان، نودژ، چلگه‌هاي كهنوج، سرخ قلعه، آهوگان، تاريك ماه، قلعه گنج و چاه رضا، كوه شهري و چاه ريگان، سيماي عمومي دهات اين مناطق متناسب با نظام بهر برداري از زمين شكل گرفته است
    در مناطق شمال و مغرب شهر جيرفت در دو سوي هليل رودآبادي‌ها عمدتاً قناتي و بيشتر زمين‌ها به پرورش مركبات و كشت محصولات نوبرانه اختصاص داده شده است آبادي‌هاي چاه مزنگان، ماران باغك، ماران قلعه و خاتون آباد آبادي‌هاي پراكنده و كم جمعيت هستند ولي در دهستانهاي اسماعيلي و گنج آباد با وجود برخورداري از آب قنات چاههاي نيمه ژرف آبادي مجدداًُ متراكم و نزديك به هم مي‌شوند در آبادي‌هاي رود آبي يعني آن دسته از دهاتي كه از هليل رود و رودشور مشروب مي‌شوند مانند جنگل آباد، چمن، بهجرد، پشت لر و سرجاز تعداد آبادي‌ها، تراكم كشت و تراكم جمعيت از ساير روستاهاي منطقه بيشتر است.
    سيماي ده بطور كلي در منطقه عبارتست از خانه‌هاي منفرد و مجزا با محوطه اين مشترك و چند درخت. در بيشتر دهكده‌ها پراكندگي واحدهاي مسكوني و شكل گيري آنها دهات را از داشتن نظمي طبيعي محروم كرده و در روستاهاي قديمي تر خانه‌هاي خشتي و گلي منفك از يكديگر با درختان كهور بازمانده از جنگل بزرگ منطقه و نخلستانها و باغات مركبات جوان يا بارور در مجاورت خانه‌ها سيماي عمومي دهات جلگه‌اي را مي‌سازند وضع قرار گيري اين مساكن در راسته جوي‌هاي آب و مظهر يا كوشك قنوات و چشمه‌ها هر كدام مي‌تواند محله‌اي از يك آبادي به شمار آيد. داروئيه و مرادآباد در دهستان اسماعيلي، گنج آباد، حاجي آباد كاوكان، دوساري و دولت آباد اسفندقه از آن جمله اند هر چه از دشت به طرف كوهستان و ارتفاعات پيش برويم از پراكندگي واحدهاي مسكوني در ده كاسته مي‌شود. هنزا، سيه بنوئيه، اسكر، دولت آباد اسفندقه، گوشك، كشكوئيه، اميرآباد گوغر، خبر، بزنجان، بنگان و مشكان از اين نمونه‌ها مي‌باشند آبادي هنزا نمونه يك آبادي پلكاني و آبادي‌هاي  بزنجان و بنگان نمونه يك آبادي اقطاعي مي‌باشد چون مجموعه سكونتگاه به دليل استقرار در كنار منابع به صورت پلكاني يا قطاعي آب شكل يك دست و يك پارچه و فشرده‌اي به خود مي‌گيرد.
    در گذشته خوانين در قلعه‌هاي منطقه اقامت داشتد قلعه هشون در چهار كهن بافت، قلعه سعيد خان در كهنوج، قلعه ضرغام در سرخ قلعه، قلعه منوجان، قلعه گلاشكرد، قلعه دليل آباد دشتاب، قلعه مطاع در دهستان اسماعيلي، قلعه سالار رضا در گاوكان، ماران قلعه در جيرفت، قلعه اسفندقه و قلعه كهن از آن جمله هستند در بسياري از جاها برجهايي نيزوجود داشته است برجهاي شرف آباد و نورآباد جيرفت، دولت آباد اسفندقه و محمدآباد ارزوئيه از آن جمله اند.
    منابع آب كشاورزي از ديرباز، عبارت بودند از آبهاي سطحي و زيرزميني شامل رودخانه ها، قناتها، چشمه ها، زه آبها و چاهها بهره برداري از جريان‌هاي سطحي در نواحي كوهستاني و دشتهاي محدود از طريق ايجاد نهرو بستن بند در سر دهنه‌ها و انتقال آب از طريق نيروي ثقلي به اراضي قابل زراعت انجام شده است جويهاي آبياري و انتقال آب از رودخانه‌ها در نواحي كوهستاني كوتاه و در دشتها مانند دشتهاي جيرفت و رودبار دراز بوده به گونه‌اي كه در محدوده دشت رودبار درازاي نهرها گاهي به حدود 40 كيلومتر مي‌رسد.
    آبادي‌هاي دشتهاي بافت، دشتاب، اسفندقه، نواحي پايكوهي جبال بارز، بلوك، دشت جيرفت و دشت رودبار از مهمترين نواحي گسترش كاريز و آبياري متكي بر آن بوده اند به عنوان مثال ناحيه ميان پل هليل رود در جيرفت به طرف بلوك شامل هوكرد، خاتون آباد، اسماعيلي و بلوك ناحيه‌اي است قديم آباد كه تماماً از طريق كاريزهاي بزرگ و پرآب و طولاني آبادان شده است آبياري در نواحي كوهستاني و دره‌ها و برخي آبادي‌هاي پايكوهي در نواحي بافت، جيرفت، رابر، ساردوئيه، دلفارد و جبال بارز از طريق رودخانه، قنات و چشمه تامين مي‌گردد معروف ترين چشمه آن چشمه ده ديوان دو ساري است استفاده از آب چاههاي دستي براي آبياري در نواحي مختلف دشت رودبار متداول است اين چاهها به نام چاه دولاب در قلمرو گروههاي دامداران حفره شد و آب آن توسط دولابها براي آبشخور دامها و زراعت مختصر و كم و سفت در قطعات و كرت‌هاي كوچك با الگوي كشتي محدود بكار مي‌رود عمق اين چاهها به دليل بالا بودن سطح آب زيرزميني و عناي آبخانه كم و ميان 2 تا 9 متر بود اين چاهها تماماً به نام ايجاد كنندگان يا بهره برداران عمده آن معروف هستند مانند چاه رضا، چاه دادخدا، چاه اسحاق، چاه حسينعلي و...
    نهرهاي قديمي دشت رودبار منشعب از هليل رود كه در محل پل بهادرآباد آبگيري مي‌كنند عبارتند از نهر مختارآباد، آبسردوئيه، بيژن آباد، مظفرآباد، الله آباد، كهور مشكك، حيدرآباد و نهررضا
    نهرهاي قديمي منشعب از هليل رودعبارتند از نهر سيدآباد، جليل آباد، مقيت آباد، كنار صندل، آب برده، درياچه، چمن و ساغري.  درازترين نهرآبياري در دشت جيرفت نهر كنار صندل به طول 14 كيلومتر مي‌باشد و درازترين نهر در دشت رودبار نهر شاه آباد به طول 60 كيلومتر است كوتاهترين نهر در رودبار نهر مختارآباد به طول 12 كيلومتر است از دست راست هليل رود جدولي بزرگ به طول 40 كيلومتر از محل چل پايي منشعب شده و پس از عبور از تمبت به، عباس آبادو ريگ متي به خرگوشكي مي‌رسيده است اين نهر يا جدول سالها متروكه و باير شده بود در سالها اخير بالايروبي آن توسط جهاد كشاورزي مجدداً داير شده است نهر مذكور احتماً در روزگار قاجاريه توسط خوانين مالكي ايجاد شده است نهر مذكور تنها انشعاب دست راست از هليل رود در دشت رودبار قلعه گنج مي‌باشد.
    نخستن نهر از محل پل بهادرآباد از هليل جدا شده با عبور از رضا آباد، علي آباد، مختارآباد تا اراضي ميش پدام را آبياري مي‌كند طول اين نهر حدود 40 كيلومتر است و به علت گذراندن ان بر روي خطوط تراز و تنظيم شيب مناسب براي آن مسيري بسيار پيچ در پيچ دارد.
    آبادي‌هاي بزرگ دشت رودبار عبارتند از شاه آباد با 150 گاوبند زراعت، بيژن آباد سعيدخان، جدول و ميش پدام هركدام با 100 گاوبند زراعت و حيدر آباد و سولويه كه هركدام 40 گاوبند زراعت داشتند آبادي ميش پدام دو جدول داشت
    بلوك رودبار به مركزيت كهنوج درگذشته خالصه و درتصرف قوانين مهني بود و زراعت ديم درآن انجام ميشد و پس از اتمام نهر بزرگ درمنطقه شاه آباد رابه 150 گاوبند تقسيم و نسق كردند رعيت را نيز از آباديهاي نرماشير آورده و در ده نشاندند درنواحي كهنوج و دشت جيرفت از مهرماه شروع به گندم كاري مي‌نمايند و خرما و ليموترش را مي‌چينند و درآبان ماه به گندم و جوكاري ادامه داده و در آذر و دي ماه به تهيه بستر كشت محصولات نوبرانه زير پلاستيك مي‌پردازند بهمن و اسفند كشت وزراعت جاليز ومحصولات زودرس را آغاز مي‌كنند از 14 فروردين ماه درو جو را آغاز و درختان خرما را بو مي‌دهند يعني گرده افشاني و تلقيح درختان بارده و ماده خرما را آغاز مي‌كنند مركبات درخت خرما را در ايام سده مي‌كارند و در اسفند درخت را هرس مي‌كنند خرماي عالي مهتري را در ايام سده و بقيه را پس از نوروز ايوار مي‌كنند خرما دوگونه است خرماهاي الوان مانند مضافتي و كليته، ربي و هليله و خرماي زردان مانند گرديال، عالي مهتري، نباتي، نگار، محمدي، كوچ، مورداسنگ و شاهاني.
    روستاي سلطاني در 20 كيلومتري بافت قراردارد آب آبياري اراضي ده به وسيله نهري منشعب از رودخانه سلطاني از شاخه‌هاي هليل رود تامين ميشود ششدانگ اراضي ده به 96 ناحيه تقسيم ميشود و مدارگردش آب 6 شبانه روز ميباشد هردانگ يك شبانه روز آب دارد هرشبانه روز به 4 طاق تقسيم ميشود و هر طاق معادل 6 ساعت آب است هرحبه يك ربع طاق معادل 5/1 ساعت آب دارد.
    آبادي ساغري در6 كيلومتري جنوب جيرفت قراردارد و 96 حبه بوده و به 40 گاوبند زمين تقسيم ميشود مالكيت سه دانگ ده متعلق به املاك پهلوي و سه دانگ ديگر متعلق به دو مالك محلي است هرگاوبند از 3 تن شريك تشكيل ميشود يك نفر كشاورز به نام سرزعيم يا سرزوار و دو نفر دم بنه با كتل و عمله، هرگاوبند 6 من زمين يا 60 پيمانه كاشت ميشود هرپيمانه معادل 4 چارك و برابر سه كيلوگرم بذر است هرگاوبند 50 من جو و 100 من گندم را شامل ميشود. در راس سازمان توليد ده مالك قراردارد كه امور ده و زراعت و بهره برداري را به وسيله نمايندگان خويش اداره مي‌نمايد اين نمايندگان عبارتند از كدخدا، سركار، پاكار، سركار بر برداشت و جمع آوري محصول و مهركردن خرمن نظارت داشت، پاكار هماهنگي ميان كشاورزان بر‌اي لايروبي جويها جمع كردن محصول و و جارزدن را عهده دار بوده و ده درصد محصول از ميان خرمن را به عنوان حق خود ميبرد سرزعيم يك گاو با گاوآهن داشت نيمه زعيم نيز يك  گاو داشت كتل يا عمله تنها يك بيل داشت. تاقبل از سال 1344 تمامي شخم با ورزا يا گاو كار بود و آن سال آقاي درگوش شريفي نخستين تراكتور را خريد و به ساغري وارد كرد  
    نخسيتن باغ مركبات در ساغري توسط آقايان دادي خواجويي وعبدالوهاب صفوي و ابراهيم شريفي ايجاد شد چند سال است كه مجدداً كاشت برنج در ساغري متداول شده است بذر خزر آمل مي‌كارند
    آبادي گرم سالار رضادر 40 كيلومتري جنوب شرقي جيرفت در دامنه كوه جبالبارز قرار دارد سالار رضا پسر سالار پيرزاد در دوره شاه عباس مي‌زيست او در سال 1011 هجري قمري فوت كرده و قبر او در آبادي است او با احداث قلعه، حفر قنات و حفر نهر از رودخانه رود فرق و آوردن مغ و پاجوش نخل ار ناحيه بشاگرد به ايجاد آباداني در محل اقدام و به نسق‌بندي اراضي و جذب و جلب جمعيت پرداخت اراضي زراعي آبادي جمعاً 60 هكتار مي‌باشد 45 هكتار آن متعلق به 5 خانوار مالك و در اختيار 5 گاوبند كشاورز است هرگاوبند مركب از 3 نفر 120 من يا سي هكتار زمين زراعتي را مي‌كارد و 15 هكتار بقيه زمين‌هاي ده در اختيار حدود 100 خرده مالك خورد كارنده مي‌باشد شش دانگ ده 96 حبه تقسيم مي‌گردد آب اراضي زراعتي از رودخانه رود فرق است كه 5 شبانه روز از 10 شبانه روز آن سهم آبادي گرم مي‌باشد آب هفت رشته قنات ده در مدار 7 تا 9 شبانه روز صرف آبياري باغات مي‌شود 3 دهنه چشمه نيز در آبادي وجود دارد كه آب انها در موارد 7 تا 12 شبانه روز صرف آبياري باغات مي‌شود.
    درحوزه جازموريان رودبار آب موتور چاهها به 12 بيل تقسيم مي‌شود هر بيل 12 ساعت آب است معمولاً شركاي اوليه چاه تلمبه‌ها شش نفر بود و مدار گردش آب به تعداد 6 خانوار صاحب موتور 6 شبانه روز است ده پوركي يك رشته قنات دارد و و در اين ده  همانند ديگر روستاهاي هليل رود شبانه روز 2 هنگام است هر هنگام 12 ساعت و برابر يك بيل، ده پوركي 6 گاوبند زمين است هر گاويند 80 من زمين بذر ريز دارد قنات پوركي با مدار 12 شبانه‌روز  24 هنگام است 2 هنگام در شب جمعه و روز جمع وقف زيارت 5 تن است.
    ده مهناباد 7 گاوبند زمين است در گذشته هر گاوبندي 3 نفر زارع داشت هر گاوبند 100 من بذر كاري مي‌كرد علاوه بر اين هر نفر از كتل‌ها پنج با ديه معادل 15 من زمين كردي كاري مي‌كردند و سرزوار 10 من كردي كار مي‌كرد محصول اراضي كردي كاري تماماً به 7 سهم تقسيم مي‌شود مالك از محصول زمين‌هاي كردي كاري سهمي نمي برد
    منطقه عمومي بلوك بيش از 30 پارچه آبادي را شامل مي‌شود و قناتهاي اسماعيلي، مهدآباد سر رشته داري، حسين آباد، سلطان آباد، گلناباد، بلوك، رستم آباد، مراد آباد و چاه نارنج از همه مهمتر هستند جمعاً بيش از 20 رشته قنات در منطقه وجود دارد قنات مراد آباد از همه پر آب تر است اين قنات دو كيلومتر طول دارد عمق مادر چاه آن 20 متر است قنات بلوك خشك شده است مدارگردش آب درمنطقه مراد آباد، كهن و اكبرآباد 7 يك و در بقيه مناطق 6 يك است يك نوبت روز و يك نوبت شب  آبياري صورت مي‌گيرد و نظام آبياري بر اساس دمن مي‌باشد در منطقه عمومي بلوك در رضا آباد استخر وجود داشته و وظيفه تقسيم آب به عهده كدخداي منطقه مي‌باشد سركار بر تقسيم آب كشت و درو نظارت مي‌كند وپاكار و وظيفه جمع آوري محصولات و نحوه مصرف آب را بعهده داشته و كشاورزان خود آبران و آبيار مي‌باشند كانال آب بلوك با 20 كيلومتر طول آب را از بلوك به جفتن مي‌برده است از مقني‌ها ي مشهور منطقه مرحوم محمد لشكري فرض ا... دم گرگ وموسي و عباس سبزي بلوچ و مريد پور رحيمي بوده اند مراد خرميان، سيف‌ا... و حسين توانايي جهانگير و محمد دم گرگ هم اكنون كار مقني گري را ادامه مي‌دهند.
     به طور كلي رود هليل با مساحت حوزه آبريزي حدود 8 هزار و 400 كيلومتر از كوههاي بافت، هزار، لاله زار وبهر‌آسمان سرچشمه مي‌گيرد و پس از مشروب نمودن قسمتي از اراضي جيرفت و رودبار و  طي 400كيلومتر به باطلاق جازموريان مي‌ريزد و نويسندگان عرب اين رود را ديو رود يا ديوانه رود نوشته اند چون بر اثر شيب نسبتاً زياد جرياني تند دارد.
    ساردوييه
    نام ساردوييه به نظر برخي محققين از سارد باستان گرفته شده و عقيده دارند گروهي از تمدن سارد در ارتباط با تمدن دقيانوس و شهر سوخته زابل در اين منطقه ساكن شده اند عده‌اي ديگر معتقدند آب و هواي سرد لفظ سردوييه را بوجود آورده كه به مرور زمان به ساردوييه تغيير نام يافته است ساردوييه يك از آخرين مكانهايي بوده كه توسط اعراب فتح شد و بيش از دويست سال كانون اجتماعي زردشتيان مهاجر و اهالي آن سامان گرديد سرانجام يعقوب ليث و برادرش عمر در سال 254 هجري اين ناحيه را فتح كردند از شگردهاي تبليغاتي عليه ساكنين متمرد منطقه كاربرد لغت سرده به معني گروه ميخوارگان بوده كه لفظ سرده به سردوييه و سرانجام به ساردوييه مبدل شد مركز ساردو درب مزار است (زيارتگاهي مربوط به مقبره سلطان سيداحمد صغير از اعقاب امام موسي كاظم ع دارد) و روستاهاي مهم ان گور، اسفندقه، دلفارد و سربيژن ميباشد و دامپروران طبق رسم ديرين در زمستان قشلاق مينمايند و كشاورزان نيز با گرم شدن هوا به ساردوييه ميروند ارتفاعات مهم ساردوييه از غرب به شرق كشيده شده اند مرز كوههاي ساردوييه از كوههاي بافت،  هزار و لاله زار شروع و به گردنه دهبكري و قسمتي از رشته كوهها و گردنه حدفاصل سربيژن و دلفارد ختم ميشود مهمترين قله‌هاي ساردوييه هزار، بهر آسمان و رمان است در منطقه ساردوييه باغهاي كوهستاني پوشيده از قيسي، زردآلو، گردو، هلو، انگور و انجير وجود دارد.
    درفارد كه تبديل به دلفارد شده دو معني از آن استنباط ميشود يكي به معني دره فرد و ديگري از دو واژه در و فارد كه مخفف دره فارد است فارد به معني مورد است كه در اين دره بسيار مي‌روييده است (مورد درختي هميشه سبز است با دانه‌هاي ريز سياه و استفاده دارويي دارد) كوه معدن نقره يا جبل فضه در شمال غربي دلفارد و جنوب شرقي كوههاي رمان قرار دارد آثار ذوب فلزات در بالاي كوه مشاهده ميشود  
    سرپرسي سايكس نام اسفندقه را، از نام اسكندر ميداند كه اشتباه است اسفندقه گرفته شده از نام بوته اسفند است كه به فراواني در آنجا ميرويد دق هم به معني زمين صاف و هموار است در مجموع اسفندقه يعني جايگاه اسفند.
    در منطقه عمومي ساردوييه قناتهاي زيادي وجود دارد قنات اسلام آباد (محمدشاه)، پير زارچ قنات دادخدا، قنات احمد، قنات زنگل، قنات شهاب، قنات دره، صاحب آباد، (سربيژن) باب گرگ و باب بيدان (سربيژن)، قنات زهرا، كندر پير (دلفارد)، آب انار (دلفارد)، پشموكي (دلفارد)، نراب (بهر آسمان)، رودخوش (بهرآسمان). سرزه و كهن زته، قنات ميري، قنات فرخ، قنات سامان، قناد و...
    قديمي ترين قنات سرزه ميباشد كه جنبه تقدس دارد مدار گردش آب در قناتهاي اسلام آباد و پير زارچ شش يك و  در سرزه هشت يك ميباشد نظام آبياري براساس دمن و هر دمن 24 ساعت است.
    آسيابهاي سنگ سفيد و محمدشاه و دايلي (ده علي) در منطقه وجود داشته كه اكنون ديگر تافيه شده‌اند بيشتر قناتهاي موقوفه امامزاده هستند كه جمعاً در 9 روستا شامل: جهادآباد (كلوت)، دروده، سيف‌آباد، گلوگاه، سوراخ بلبل، خاك نرم و درب بهشت اهميت بيشتري دارد خريد و فروش زمين در منطقه عمومي ساردوييه با هم صورت ميگيرد و واحد زمين قصب است ميرآباد و آبرانان در منطقه نقش ندارند و در جلو مظهر قناتها در سالهاي خشكسالي استخر وجود داشته كه استخرهاي قطروييه و جم قلي از همه مهمترند.
    در دولت آباد اسفندقه شش دانگ 345 هكتار زمين زير كشت و آيش و باغ دارد اين شش دانگ به 96 حبه تقسيم شده هردانگ 16 حبه است آب قناتهاي دولت آباد و باقر آباد به 100 حبه تقسيم ميشود 32 حبه اختصاص به باغات مالكين دارد مدار آب در دولت آباد 8 شبانه روز ميباشد بعدها 4 حبه براي خرده مالكين بر مدار افزوده شده ومدار آب 9 شبانه روز و 100 حبه شد يعني جمعاً 216 ساعت است. توزيع 9 شبانه روز آب شامل 2 شبانه روز سهم دهقانان بابت 2 دانگ در شبانه روز حقابه به باغات و خانواده و مالكين يا اربابها (خانواده ابوسعيدي)، 4 شبانه روز حقابه اراضي زراعتي مالكين و يك شبانه روز حقابه خرده مالكين ميباشد. بنابراين 48 ساعت آب سهم زارعين و 168 ساعت آب سهم مالكين و خرده مالكين ميباشد جمع مساحت باغات در اسفندقه 40 هكتار و جمع مساحت باغات كشاورزان 5 هكتار ميباشد.
    از مشخصات مهم آباديهاي منطقه عمومي ساردوييه تاثير قشربندي اجتماعي در كالبد ده و تفكيك سكونتگاهها و تاثير خويشاوندي در استقرار خانه‌ها مي‌باشد در اين آباديها خانه‌هاي مالكين در كنار چشمه‌ها و مظهر قنوات بالادست رودخانه و در اطراف باغها قرار دارد و سپس خانه‌هاي زعيمها و كشاورزان و دورتر از آن خانه‌هاي خوش نشينان و كارگران و سكونتگاههاي دامداران قرار دادند.
    در ساردوييه مهمترين و معروفترين ايل مهني است و قشلاق آنها رودبار و اطراف كهنوج ميباشد فاصله ساردوييه تا جيرفت 80 كيلومتر و تا بافت 75 كيلومتر است. ساردوييه مهد علم و ادب و فرهنگ است ساردوييه مهد تمدن كهن ايران است از منطقه عمومي ساردوييه شخصيتهاي برجسته‌اي به فرهنگ اين مرز و بوم خدمت كرده اند ساردوييه رابط تمدنهاي باستاني جهان است.
    جبالبارز
    بطور كلي بارز از ريشه براز و برز به معني بلندي و ارتفاع گرفته شده است و جبالبارز به معني كوههاي مرتفع و سر به فلك كشيده و از دور نمايان است. اعراب پس از تسلط بر جبالبارز اين ناحيه را كوهستان ابوغانم ناميدند يعني كوهستان پدران بز يا بزداران و بعدها به منطقه شرق جبالبارز يعني كوهستان كنوني كه در شمال رودبار و جنوب شرقي جبالبارز قرار داردكوهستان ابوغانم اطلاق شد جبالبارز از سه دهستان مسكون، امگز (يا امجز) و گاوكان تشكيل شده است مسكون از دو واژه مس يعني بالا و كون يا كهن به معني قنات و در مجموع قنات بالا معني دارد دهستان امجز به معني محل توليد صمغ يا شيره گياه است و كتيرا يكي از اقلام مهم صادراتي محسوب ميشده است گاوكان در اصل گودكان يا گود كهن يعني قنات پائين است گاوكان در جبالبارز بيشترين رشته قناتها و زمينهاي حاصليخيز را در دامنه كوه دارد و از نظر كشاورزي نسبت به ديگر نواحي جبالبارز اهميت زيادتري دارد جبالبارز يا كوههاي بارز از آغاز تاريخ پيدايش ايران هميشه مورد بحث بوده است كريستن سن مورخ بزرگ دانماركي مينويسد” پس از آنكه كسري انوشيروان قوم كوهستاني موسوم به بارز را كه ساكن كرمان بودند به اطاعت در آورد بازماندگان آنها را به قسمتهاي مختلف كشور انتقال داد و به آنها مسكن عطا كرد و مجبور به خدمت سربازي نمود “ نلدكه مورخ ديگر از قول طبري مينويسد “ بارزنام قوم راهزن وسركشي در كرمان است كه در زمان عباسيان قبول اسلام كردند؛ اصطخري مينويسد “ كوهستان بارز ساكنان آن داراي كوههاي آباد و حاصلخيز هستند و درختان سردسيري پر برف دارند و كسي نميتواند به آنها صدمه بزند و تازمان بني امبه زردشتي بودند و تا دوران بني عباس منكر اسلام مانده بودند و بالاخره يعقوب ليث رؤسا و پادشاهانشان را اسير كرد “ ابن حوقل در حدودالعالم مينويسد” كفتر و دهك دو شهرك اند بر كوه بارجان و هرچه از كوه بارجان افتد بدين دوشهرك افتد شهر” دهج يا دهك كه ابن حوقل نامه برده بايد مردهك امروزي باشد قفيز نيز احتمالاً كويز است شبكه‌هاي آبرساني منظمي در دامنه جنوبي كوههاي بارز مخصوص رود فرق و دهنه گمركان و دهنه بيد مشاهده ميشود كه آب را به كمك سنگ ساروج از دره رودخانه تا ارتفاع تقريباً 50 متري از ميان صخره‌ها و دره‌ها عبود داده و به زمينهاي دور دست دامنه كوه رسانده‌اند. طوايف جبالبارز در سه دهستان مسكون امگزو گاوكان زندگي ميكنند و قشلاق آنها شرق رودخانه هليل تا رودبار است. مهمترين طوايف مسكون عبارتند از عارفي، طياري، سنجري، صفوي، افتخاري، اميري، سعيدي، شهابي، كريمي، بهره مند، ميجاني، دانشي، عبدالهي و رشيدي. طوايف امگز عبارتند از: امجزي، صفا، توكلي، سالار احمدي، ملايي، جهانشاهي، سرحدي، درودي، مشايخي و... يك تيره از ايل توكل امگز حدود 200 سال قبل به بافت مهاجرت كرده اند و اكنون به منظري توكلي و جبالبارزي شهرت دارند. معروفترين طوايف گاوكان عبارتند از ناصري، سالاري، پهلوان خسروي، اسيابر عليمرادي، رييسي و ميرشكاري، مركز بخش جبالبارز محمدآباد مسكون است كه در سمت غربي كوهستان قراردارد مركز دهستان امگز روستاي امگز است كه در چهارصد پانصد سال گذشته مركز حكومت ييلاقي خوانين جبالبارز محسوب ميشده در اين روستا آثار قلعه، مسجد و يورتهاي خوانين وجود دارد مركز دهستان گاوكان روستاي مردهك است از حمله اعراب به ايران زرتشتيان كرمان اول به نواحي كوهستاني بارز و اطراف اين ناحيه كوچ كرده و سپس راهي سرزمينهاي دور دست شده اند در نواحي يادشده به بقاياي آسيابهاي آبي زيادي بر ميخوريم كه تعداد اين آسيابهاي آبي فقط در دهنه گمركان به بيش از 50 دهنه ميرسد چون در دامنه كوهها در تمام فصول سال آب رودخانه‌ها جاري و آسيابها در حال چرخش و كار بوده اند. خوانين جبالبارزي از خوانين مهاجر فارس بودند كه مدتي بر جيرفت و جبالبارز حكومت كردند خوانين جبالبارزي خويشاوندي و مواصلت با خوانين رودبار داشتند درحال حاضر از خوانين جبالبارز فاميلهاي اميري، شگرف، نخعي و ناصري باقي مانده و عده‌اي هم فاميلهاي ديگر انتخاب كرده‌اند. محدوده جبالبارز شمالي و جنوبي از ده‌بكري شروع و به پل بهادر آباد ختم ميشود و محدوده شرق آن به دلفارد ميرسد در جبالبارز شمالي قناتهاي مونه گلان، سرزه، رشيتن، طياري، گاو تنور، گسار، سقدر، بن گودو، مسكون، ترشوييه، رود گلها، زيپا، سرتومي و دردوغوييه از اهميت بيشتري برخوردارند آسيابها سربند، زيپا و آسياب گرزمان در مسير قناتها قرار داشته‌‌اند كه آسياب گر زمان هم اكنون سالم و داير است در منطقه جبالبارز شمالي چشمه‌هاي زيادي وجود دارد كه چشمه‌هاي گود گلها، گاو دراز، رشيتن، ناويله و آهنگران از همه مهمتر هستند در كنار قنات سر‌تومي زيارت سر تومي قرار دارد و جنبه تقدس دارد از مقني‌هاي مشهور منطقه الله يارسيدي و گروه كاري او هستند و ميرابهاي تقسيم آب نظارت ميكنند مدار گردش آب هفته‌اي يك بار يكنوبت روز يك نوبت شب است نظام آبياري براساس دمن و هر دمن سه ساعت است واحد زمين من و هر من 10 قصب است نسق محصولات كشاورزي سه يك است. مركز جبالبارز جنوبي مردهك در جبالبارز جنوبي قناتهاي زيادي وجود دارد كه شامل حسن آباد كغاركي، جوزجانان، آبسردوييه، شوجو، برديار، سگدندان، مشيران، پده و حجت آبادي ميباشد. چشمه‌هاي ديگو جوپايين، كغاركي، حنا، تل سمند، ده مرده، باغ فردوس نيز در منطقه جاري هستند رودخانه حنا بسياري از دهات را مشروب ميسازد و قنات كغاركي قدمت چندساله دارد قنات نرگسان هم قنات بزرگي بوده كه تافيه شده است رود فرق نيز در منطقه جاري است كه آبشار بزرگ آن مشهور است و قلعه سموران در كنار آن قرار دارد آسيابهاي رود فرق هنوز داير هستند در جبالبارز جنوبي مدار گردش آب براساس شش يك ميباشد كه يكنوبت روز و يك نوبت شب را شامل ميشود و نظام آبياري براساس دمن است هر دمن 5/1 ساعت هر 4 دمن 6 ساعت و هر 6 ساعت يك‌چهارم شبانه روز را شامل ميشود....

    عنبرآباد
    عنبرآباد در دامنه كوه خرپشت و 25 كيلومتري شرق جيرفت واقع شده است، طول شهر عنبرآباد از شرق به غرب و شمال به جنوب حدود 6 كيلومتر است عنبرآباد تا اوايل انقلاب روستاي بزرگي بود اما در حال حاضر به علت مهاجرت روستاييان و موقعيت مساعد تبديل به مركز شهرستان شده است. قدمت عنبرآباد از لحاظ تاريخي همراه تمدت جيرفت و كهنوج بوده است وجود تنب پهن در مختارآباد كه تخريب شده است بيانگر قدمت عنبرآباد است وجه تسميه عنبرآباد تركيبي از عنبر يعني بوي خوش و آبادي كه واژه‌اي ايده اليستي براي صاحب ملك بوده است عنبرآباد يكي از املاك مختارالملك حاكم كرمان در زمان ناصرالدين شاه قاجار بوده است كه اين املاك مختارالملكي شامل خضرآباد، حسين آباد، سوسن آباد، حيدرآباد، خيرآباد، مهتابي وعنبرآباد بوده است (سوسن آباد تافيه شده است) روستاهاي عنبرآباد بر نوع آب مورد استفاده به دو دسته كهن آب و رودآب تقسيم ميشود كهن آب به روستاهايي گفته ميشود كه آبشان از قنات تامين ميشود و آب مورد نياز روستاهاي رودابي از رودخانه‌هاي هليل و شعبات آن يعني شور و ملنتي تامين ميگرديده است و شامل روستاهاي رودبار نيز ميشود ولي منطقه دوساري جزو اين گروه نبوده است در منطقه عمومي عنبرآباد روستاهاي كهن آبي زياد بوده است و بعضي از قناتها پرآب بوده كه با نسق بندي آن 70 تا 100 گاوبند را بصورت كرت و غرقابي آبياري ميكرده اند. در ابتدا محمد قصري متصدي وناظر قناتهاي املاك مختارالملك بوده كه قناتهاي عنبرآباد، خضرآباد، حسين آباد، سوسن آباد و خيرآباد را گل كشي ميكرده يا پيش كار قنات را جلو ميبرده است در محمدآباد بي بي شهري لطف الله محمد و حسين و حسن و مهدي دادعلي كارهاي قنات را انجام ميداده اند در توكل آباد اسدالله، مختار و مراد سوغاني كارهاي مربوط به قنوات توكل‌آباد، دهنو و الله اباد شگرف به آنها پيشنهاد ميشده است در روستاهاي رودابي يكنفر بنام امير آب وجود دارد كه آب را به نسبت ميزان زراعت و برحسب اينكه هركس چند گاوبند نسق دارد تقسيم ميكند و حقوق خود را به هنگام برداشت محصول دريافت ميكرد ميرآب موظف است علاوه بر تقسيم آب مواظب آبدان باشد كه دچار سيل زدگي نشود. يا اشكالي در جريان آب بوجود نيايد اگر آبدان را سيل ميبرد يا جدول آبكش كه مشترك بين كشاورزان بود باز و علف هرز ميگرفت. اهالي را خبر ميكرد به كشاورزان كه در ترميم كانال اصلاح آبدان و حفر كانال جديد كمك ميكردند بيلدار ميگفتند در روستاهاي كهن آبي پاكار كه بوسيله كدخدا انتخاب ميشده كار ميراب را انجام ميداد پاكار موظف بود در هنگام بارندگي مسير قنات را بررسي كند تا براثر جريان سيلاب به داخل چاهها نرود و قنات را نخواباند اگر احساس خطر ميكرد فوراً بيلداران را خبر ميكرد و جلو خطر را قبل از وقوع ميگرفت. هر روستا برحسب اهميت تعداد يك يا دو ميراب و پا كارداشت هر پاكار حق داشت كه تعداد يك من گندم به هريك از كشاورزان بدهد كه برايش بكارند و آبياري كنند كه كردي يا كرتي پاكار ناميده ميشد كرتي پاكار تماماً مال خودش است. در منطقه عمومي عنبرآباد مدار گردش آب بين كشاورزان صاحب نسق براساس شبانه روز بوده كه هنگام ان از طلوع تا غروب آفتاب محاسبه ميشده هر تيره يك شبانه روز و هرگاوبند نصف شبانه روز يك گهر ميگفتند هر تيره شامل دو گاوبند بود هر گاوبند را يك گاوكار و يك نفر كشاورز زراعت ميكرده هر تيره را دو راس گاو نر و 4 كشاورز ميكاشتند كشاورزان داراي مراتبي بودند كه به ترتيب عبارتند از سرزعيم و عمله يا كتل.  سرزعيم كسي بود كه داراي گاوكار بود و معمولاً از احترام بيشتري برخوردار بود و زعيم‌ها بيشتر به كارهاي مزرعه مثل كاشت، آبياري، وجين و غيره ميپرداختند و كتل داران معمولاً بيگاري ارباب و كدخدا را انجام ميداده اند مثلاً بر حسب نوبتي كه پاكار تعيين ميكرد هر چند روزي يك روز نوبت فلان تيره ميشد كه هيزم يا علف براي منزل كدخدا ببرد كار هيزم و علف رساني و كارهاي دست پايي و نامه رساني هر تيره يا گاوبند به عهده عمله يا كتل بود تا سال 1341 آبمشروب مردم از قنات بوده و آخر شب آب قنات براي آشاميدن منظور ميشد در سال 1351 آقاي حسين رفعتي مورخ و محقق و دبير دبيرستانهاي عنبرآباد لوله كشي آب در منزل را شروع كرد و پس از آن آب لوله كشي وارد خيابانها و كوچه‌ها شد و مردم از شيرهاي عمومي آب ميبردند در سال 1356 طرح لوله كشي آب عنبرآباد تكميل و آب لوله كشي وارد خانه‌ها شد و در سال 1360 شهرداري عنبرآباد تاسيس و بر موضوع آبرساني شهري نظارت كرد.
    در منطقه بلوك نيز قناتهاي زيادي وجود دارد كه قنات مراد آباد از همه قناتهاي منطقه پرآب تر است. وجه تسميه بلوك از تقسيم بندي زمينيهاي منطقه به قطعه‌هاي مساوي جهت استفاده دولتمردان مشتق ميشود و قدمت اسماعيلي به زمان حضور داعيان اسماعيلي و پيروان حسن صباح در منطقه ميباشد آن زمان كه داعيان اسماعيلي در قلعه سموران مسكن گزيدند و به آباداني منطقه پرداختند و مبارزه خود را بر عليه حكومت سلجوقيان و عوامل خواجه نظام الملك و خلفاي بغداد ادامه دادند ميگويند قدمت قناتهاي كهن، و سيد مسافر نيز به همان زمان ميرسد قنات سيد مسافر در اصل چشمه بوده و بعدها با ادامه لايروبي و حفر دو كوره عمودي براي آن به قنات تبديل شده است قط دهانه اين قنات 3 متر و طول آن 50 متر است ميزان آبدهي قنات سيد مسافر باتوجه به سالهاي ترسالي و خشكسالي از 150 تا
    30 ليتر در ثانيه در نوسان است در صورتيكه از دهانه قنات گذشته و به داخل آن برويم به فضايي بر ميخوريم كه در وسط آب و فضاي موجود زيارتگاهي قرار داده شده است و مردم در حالي كه تا زانو در آب قرار گرفته‌اند به زيارت ميروند و نذر و نياز ميكنند. و دخيل ميبندند دامادها براي تبرك جهت استحمام به اين قنات مي‌آيند،  آب قنات سيد مسافر به روستاي داروييه  ميرود و تقسيم آب آن شش يك است در منطقه عمومي بلوك مدار گردش آب براي نخيلات 12 روز، مركبات 3 روز و صيفي‌جات 6 روز است و نظام آبياري براساس دمن ميباشد هر دمن 24 ساعت و هر نيم دمن يك گهر تا ساعت 12 ظهر ميباشد ملاك ظهر در امتداد هم قرار گرفتن چوب شاخص و سايه آن است در مسير قناتهاي مراد آباد كهن آسيابهاي قديمي وجود داشته كه ويرانه‌هاي آن باقي است علاوه در مسير قناتهاي طرج، محمودآباد، حسين آباد هرندي و بلوك آسيابهاي با قدمت بيش از 400 سال وجود داشته است بطور كلي در منطقه عمومي بلوك بيش از 70 رشته قنات وجود داشته است مقني‌هاي مشهور منطقه بلوك محمد دام گرگ، جهانگير دام‌گرگ، سيف الله توانايي. دادمحمد نرماشيري و مراد خرميان ميباشند.

    قلعه سموران
    قلعه‌اي است در فاصله 3 كيلومتري شمال غربي روستاي رود فرق و 60 كيلومتري شهر جيرفت، برفراز كوهي از سنگهاي مرمر متمايل به قرمز ساخته شده است. بيشتر ديواره بالاي كوه كه حدود هزار متر ارتفاع دارد صخره‌ها و پرتگاههاي طبيعي ميشود در مناطقي كه امكان نفوذ دشمن وجود داشته ديواري به عرض دو متر و ارتفاع سه تا چهارمتر از سنگ و ملاط و آهك ساخته شده است و داراي دو دروازه بود، يكي در ضلع جنوبي با دوازده برج ديده باني طول بالاي قلعه تقريباً يك كيلومتر و عرض متوسط آن 150 متر ميباشد، آثار بجا مانده و استحكام و موقعيت طبيعي قلعه به طوركلي هر بيننده را تحت تاثير قرار ميدهد، چاه نسبتاً عميق روي قلعه با گذشت صدها يا هزاران سال ( ريزش دهانه و بي مبالاتي چوپانان و بازديد كنندگان كه هركدام براي پي بردن به عمق چاه سنگهايي در داخل آن انداخته اند ) هنوز پابرجاست دهانه چاه در بريدگي طبيعي سنگهاي مرمر كه از هم فاصله گرفته اند قراردارد و تا عمق پانزده متري سنگ چين شده و عمق پايين تر را در دل سنگهاي مرمر بريده اند در عمق تقريباً 5 متري دو تونل به طرف شمال و جنوب به اندازه قد انساني بلند قامت در سنگ بريده و پيش رفته اند بطوري كه  كاملاً تاريك است، حفاري صخره سنگي را به طرف پايين به طرز ماهرانه‌اي ادامه داده اند اين چاه آبي بوده كه از رودخانه پايين كوه آب را بالا مي‌كشيدند با توجه به اينكه ساكنين قلعه احتياج به چنين آبي نداشتند چون آب موردنياز را از دو راه تامين ميكردند يكي بستن بند وسد در پايين قلعه كه به سد سموران يا گوربند يا گبربند معروف است و بر روي رودخانه كوچك فصلي پشت قلعه بنا شده است و ديگري ساختن دو حوض انبار بزرگ روي قلعه كه آب باران به علت شيب بالاي قلعه وارد حوضها مي‌شده اين حوضها داراي 20 متر طول و 8 متر عرض و سه متر عمق هستند و چهارستون سنگي داخل حوضها بوده كه روي آنها را براي رفع آلودگي مي‌پوشاندند ديواره آجري حوض با روكش ظريفي از ماسه آهك ساخته شده حوض كوچكتر هم در فاصله نزديك چاه و بالاتر از حوض اصلي است و شايد اول آب وارد حوض كوچك ميشده تا ته نشين شود بعد به حوض اصلي منتقل ميكرده اند.
     چاه قلعه سموران هم مي‌توانست جهت تهيه و تامين آب باشد و هم راهي اضطراري و مخفي به بيرون قلعه و هم سياهچال و دو مجموع كاركردي چندجانبه داشته است.
    ساختمانهاي خشتي فروريخته، برجهاي ديده باني، آب انبار، حوضچه‌ها، اصطبل و آخور اسبها و... سموران را در شمال قلاع مستحكم و غير قابل نفود و آباد ايران زمين مي‌آورد.
    سموران در قرون اوليه اسلامي بازسازي شده است و در حكومت سلجوقيان قلعه‌اي مشهور و آباد بوده است آثار گورهاي دسته جمعي متفاوت نشان از دوره‌ها و بينش‌هاي متفاوت دارد و سموران همچنان در غباري از ابهام بدست فراموشي سپرده شده است.
    رود فرق سرزميني است حاصلخيز و سرسبز و با وجود تنوع آب و هوايي و گياهي و بلندترين آبشار خاورميانه و قلعه سموران كه هنوز در خروش آبهاي رودقرق ميتوان شيهه اسبان را بر دامنه سموران شنيد و صداي آدمهاي گمنامي كه براي نسلهاي بعد روايت نشده اند آدمهايي كه ترس و اضطراب، غصه و شادي، آرامش و دعا وحيرتي ديگر را در برجهاي سموران كه همچنان پابرجاست زيسته اند چنانكه خود سموران برگذرگاه تاريخ. قلعه سموران نشان از فعاليت، كوشش و پشتكار پيشنيان سخت كوش ما دارد كه قرنها با افتخار زيسته اند و هنوز هم ميتوان اين افتخار را با احياي قلعه سموران درك كرد ولي انگار رود فرق محتضرانه نفس ميكشد و مي‌خواهد از گذشته‌اي دور جهاني از تاريخ را روايت كند.

    دوساري
    دوساري در دامنه كوهي به همين نام قرار دارد و داراي آب نسبتاً زيادي است مركز زمستاني حكومت دوساري بوده است كه در گذشته   خدوند يا فدوند ناميده ميشده است.
    مرحوم وزيري در كتاب جغرافياي كرمان مي‌نويسد « قريه دوساري از ساير قراء آنجا آبادانيش بيشتر وبه قدر پنج سنگ آب از شكاف كوهي بيرون مي‌آيد اينجا ملك خوانين جبالبارزي است تقريباً پنج هزار نخل در آن قريه ميباشد خرماي نيكوست » صاحب عقدالعلي نوشته « فدوند ناحيه‌اي از جيرفت است كه خاك آن آميخته به زر است » در مراه البلدان آمده است « حوالي دوساري چشمه آبي است در زيرسنگ سفيد تقريباً شش سنگ آب از آن چشمه جاري ميشود اين چشمه را چشمه سليمان نامند و گويند قدمگاه حضرت سليمان است جريان آب از مشرق به مغرب است و به عقيده اهالي چهل قدمگاه در آنجا هست و سكنه به زيارت محل ميروند نذر و قرباني مي‌نمايند و خون قرباني را در آب مي‌ريزند اگر مارها و ماهيهاي آب از آن خوردند نذر و قرباني قبول ميشود و الا خير بالاي يكي از اين زيارتگاهها كه مشهور به سيدمحمد است بر سنگ صورت انسان وحيوان رسم و حجاري شده وظاهراً يكي از پرستشگاههاي قديم است.»
    اهالي دوساري معتقدند اگر كسي بر اثر سكته صورتش فلج شود پارچه قرمزي را روي خود بيندازد و چند ساعتي در زيارتگاه حضرت سليمان استراحت كند تا به خواب رود شفا مي‌يابد. بيشتر ساكنين و كشاورزان كنوني دوساري سياه پوستاني هستند كه قرنها پيش به جيرفت آورده شده اند و در املاك خالصه به كار مشغول گرديده اند به همين خاطر بيشتر فاميلي خالصي دارند پس از فروش املاك فوق ( اصلاحات اراضي ) به صورت خرده مالكان دوساري درآمده اند.
    اعتقاد اهالي بر اين است كه آب دوساري و روستاي حنا به هم ارتباط دارند هروقت آب يكي از دو روستا كم شود جواني از ده كم آب خود را پنهاني به روستاي ديگر رسانده و مقداري  آب از مظهر چشمه دزديده و در مشكي مي‌ريزد و موقع بازگشت با صداي بلند بردن آب را اعلام ميكند و مي‌گويد عروس خودمان را برديم، جوانان روستابه تعقيب اومي پردازند معتقدند اگر برنده اب به چنگ نيافتد آب روستاي كم آب بيشتر ميشود.
    منطقه دوساري در فاصله 30  كيلومتري عنبرآباد قراردارد وجه تسميه آن از ديواره طبيعي كوهستاني شمال و ديوار دست ساز جنوب گرفته شده كه مجموعاً دو حصار طبيعي و مصنوعي راشامل ميشده است به همين مناسبت نام منطقه به دوحصاري و به مرور زمان به دوساري مشهور شده است.
    چشمه قناتهاي دوساري شامل كوش قاضي، بهرجان، باغان، حاج موسايي، برخوردار،‌بندر و پاكلان مي‌باشند كه آب كوش قاضي و بندر ازهمه بيشتر است اين چشمه قناتها در مسير منحني شكل يكسان در مجاورت يكديگر قرار دارند و در طول مسير اين چشمه قناتها  44 قدمگاه وجود دارد در مجموع تمامي چشمه قناتها جنبه تقدس دارند چشمه قنات بندر در كنار زيارتگاه حضرت سليمان قرار گرفته در بالاي كوه بندر سنگ فرهاد قرار دارد كه مورد احترام اهالي است در بالاي اين كوه همچنين درختي روييده كه مي‌گويند سليمان نبي در اين مكان بر عصاي خود تكيه داده و اين درخت در نتيجه افتادن عصاي پيامبر سبز شده و هركس كه به اين درخت آسيبي برساند دچار خشم و غضب الهي ميشود و ديوان حضرت سليمان از اين منطقه هميشه محافظت مي‌كنند به همين دليل به ده ديوان مشهور است ولي وجه تسميه ده ديوان به املاك خالصه ديواني برمي گردد كه زمينهاي حكومتي بنام ديوان بيشتر در اين منطقه قرار داشته اند.
    تازه دامادها بايد براي تبرك به اين چشمه بيايند، آب تني كنند و لباسهاي نو بپوشند و روز سوم به اتفاق عروس مجدداً به اين منطقه آمده و براي خوشبختي و پيروزي خود دعا كنند در كنار زيارتگاه حضرت سليمان سنگ صخره‌اي بزرگي وجود دارد كه قرباني را روي آن سر ميبرند و در هنگام خشكسالي و كم آبي مردم گاوي را روي همين سنگ قرباني مي‌كنند.
    درگذشته‌اي نه چندان دور هفت دهنه آسياب در مسير چشمه بندر وجود داشته است كه اكنون تنها بقاياي يكي ز آنها وجود دارد چشمه بندر مساحتي معادل 15 كيلومتر را آبياري ميكند و ميرابها و آبرانان بر كار تقسيم آب نظارت مي‌كنند مدار گردش آب 14 روز است و نظام آبياري بر اساس دمن و ساعت است قبل از ساعت از سايه چوبي كه در كنار مقسم چشمه قرار داشت ميزان آب هركس مشخص ميشد.
    چشمه كوش قاضي هر روز يك گاوبند يا زمين را مشروب مي‌نمايد گاوبند مقدار زميني است كه يك جفت گاو در طول روز از طلوع تا غروب آفتاب شخم مي‌زده است چشمه‌هاي منطقه دوساري در روزهاي تعطيل مخصوص 13 نوروز از استقبال ويژه‌اي برخوردار است.
    كهنوج
    تمدن كهنوج و رودبار از اولين تمدنهاي بشري است و همزمان با تمدنهاي بين النهرين و جيرفت بوجود آمده است آثار اين تمدن را به خوبي مي‌توان در سراسر دو طرف كناره هليل رود از پل بهادر آباد تا جازموريان مشاهده كرد مخصوصاً در ساحل شرقي رودخانه آثار نهر بزرگي به طول 60 كيلومتر از محل روستاي آب سردوئيه و قلعه محزوبه فرق كه آغاز انشعاب نهراز هليل رود بوده و تا جازموريان ادامه داشته است را هنوز هم با گذشت صدها سال مي‌توان مشاهده نمود شهرستان كهنوج بزرگترين شهرستان استان كرمان است و شهري است جديدالاحداث كه تا اوايل انقلاب تقريباً روستاي بزرگي بود. كهنوج از دو واژه كهن و نوبه معني قنات نو تشكيل شده است عده‌اي معتقدند كه اسم اوليه كهنوج كهنان بوده كه مجموع قنوات است و به مرور زمان به كهنون و كهنوج تبديل شده است و نام كهنوج از سال 1315 رواج يافته است كهنوج تا حدود صد سال قبل دهها رشته قنات پرآب داشته كه جلو اكثر آنها آسيابهاي آبي مشغول بكار بوده است و در غرب هليل هم نهرهاي متعدد كوچكتري جهت آبياري مزارع جدا مي‌شده و در فاصله‌اي دورتر به واسطه فراواني آب زيرزمين هر كجا اندكي شيب وجود داشته قناتي احداث شده است در مناطق مسطح كه بيرون آوردن آب به صورت قنات ممكن نبوده مبادرت به حفر چاههاي دستي و چاههاي كه آب به وسيله گاو يا شتر بيرون آورده مي‌شد كرده اند اين چاهها به نام صاحبانشان مشهورند مانند چاه حسن، چاه حيدر، چاه دادخدا، چاه اسحاق و غيره. تمام كساني كه قبلاً در بيابانها چاه حفر كرده‌اند دامدار بوده‌اند. آب و هواي شهرستان كهنوج فوق العاده گرم و نيمه مرطوب است و شبها نسيم خنكي دارد اين نسيم خنك به شب باد كهنو معروف است شهرستان كهنوج داراي 4 بخش نسبتاً بزرگ است بخش مركزي، بخش رودبار، بخش قلعه گنج و بخش فارياب. فارياب از نظر تاريخي اهميت فوق العاده‌اي دارد زيرا شهرهاي قديمي سالموس (گلاشكرد و مغون كه در كتب تاريخي نام برده شده اند در همين ناحيه بوده اند) خرابه‌هاي فارياب  و مسير رودخانه دزدي معروف به رودخانه دژ و گلاشكرد و سعيد آباد آثار بجا مانده از تمدنهاي باستاني اين سرزمينند بر طبق افسانه‌ها شهر فارياب بر اثر توفان و طغيان رودخانه نابود شده است. كهنوج و رودبار ارتباط مستقيم با تاريخ جيرفت دارند در تمام دورانها رودبار و مردمش دوش به دوش مردم جيرفت گذشت زمان را پشت سر گذاشته اند اوج ترقي و پيشرفت دو ناحيه و نابودي و محوشان نيز با هم صورت گرفته است در بعضي نواحي رودبار مانند رمشك و مارز و شرق رودبار به علت دوري راه و عدم ارتباط با بيگانگان ترك و عرب و غز و غيره شايد بتوان اصيل ترين گويش فارسي باستان را از زبان سكنه بومي آنجاشنيد.
    ناحيه شمالي و شرقي كهنوج به صورت جلگه است رودخانه هليل رود پس از آبياري قسمتي از دشتهاي رودبار و قلعه گنج به باتلاق جازموريان مي‌ريزد در شهرستان كهنوج جمعاً 140 رشته قنات، 160 دهنه چشمه، 2200 حلقه چاه عميق و 16500 حلقه چاه نيمه عميق وجود دارد.
    مهمترين قناتهاي منطقه عمومي كهنوج شاداب، ناصرآباد، سررس، گياهان صفرآباد، بند جلال بهارك، هوشا، هور، درزه، تايكون (رمشك) حسين آباد، قلعه گنج، احمدآباد، چاه لخ (قلعه گنج) شه باباد، گرگ انداز،دندسكي، برجك، حاجي آباد، مهن آباد، توكل آباد، سرجنگل، نظميه، خاتون آباد(منطقه عمومي كهنوج) قناتهاي زه كلوت، قناتهاي اسلام آباد و قناتهاي فارياب مي‌باشند.
    از مقني‌هاي مشهور منطقه كهنوج مي‌توان از حاج علي محمدخاني(مقدر) سيدشمس (مقدر)علي رستم حسين چاوش و چاهخوزاده‌هاي حيدرآباد نام برد.
    در منطقه فارياب 27 نفر مقني وجود دارد كه حسين شكوهي، ذبيح الله شكوهي، قاسم شكوهي، اكبرمرادي، مهدي تاجيك و درويش حسين غلامي از همه مشهورترند.
    مقني‌هاي معروف قلعه گنج هاشم بازگير، عليرضابازگير،پنجشبه بازگير و حيدرآبشيت مي‌باشند مقني‌هاي معروف رودبار علي پيرحسيني، نعمت الله ملايي، ابراهيم جلالي، مهران جلالي و گل محمدبامري هستند.
    مدار گردش آب در كهنوج، رودبار، فارياب قلعه گنج براي صيفي جات 6 شبانه روز خرما 10 روز و مركبات 4 روز است نظام آبياري بر اساس شبانه روز و  و هر شبانه روز به 4 قسمت 6 ساعتي تقسيم مي‌شود واحد زمين گاوبند است (مقدار زميني است كه يك كشاورز با يك جفت گاو در يك روز مي‌كاشته است) در مسير قناتها آسيابهاي آبي زيادي وجود داشته كه آسياب بر جك زه كلوت، مسوط آباد، تاج آباد، بهادر آباد، حاجي آباد كوهستان و مرادآباد از همه مشهورترند درمنطقه فارياب مدار گردش آب در تابستان 6 روز در زمستان 12 روز است مقدسي در مورد فارياب مي‌نويسد” در پنجاه ميل جنوب باختري جيرفت شهر گلاشكرد واقع شده كه اين شهر دژي داردو قهندژ كه آن را كوشه مي‌نامند آب شهر از قنات است و باغستاني دارد مغون نيز شهري است داراي باغهاي بسيار و نارنج و نيل فراوان در يك منزل شمال و لاشگرد به سمت جيرفت واقع است و دور نيست خرابه‌هاي آن شهر همان باشد كه امروز فرياب يا پرياب مي‌نامند”.
    شهرداري كهنوج در سال 1354 تاسيس شد آب آشاميدني ابتدا با استفاده از چاه عميق ولوله كشي بر سر كوچه‌ها وخيابانها تامين شد وپس از انقلاب كار لوله كشي و تامين آب شهر تكميل گرديد.
    در مسير هليل به سمت كهنوج نهرهاي زيادي منشعب شده است نخستين نهر ازمحل پل بهادرآباد جدا مي‌شود و با عبور از رضاآباد، علي آباد، مختارآباد، الله آباد، تم ميري، آبسردوئيه، بيژن آباد، سيدآباد، حسين آباد مراد و اراضي ميش پدام را آبياري مي‌كند طول اين نهر درحدود 40 كيلومتر است و به علت گذراندن آن بر روي خطوط تراز وتنظيم شيب مناسب براي آن مسيري بسيار پيچ واپيچ دارد فيروز  ميرزا فرمانفر در سفر خود از بمپور و دلگان به جيرفت درباره آبادي بيژن آباد در سال 1297 هجري قمري مي‌نويسد «در اين بيژن آباد اول آبادي آب جاري است آبش منحصر است به يك نهر كه از عهد قديم از رودخانه هليل رود جيرفت بريده آورده اند و در اينجا زراعت مي‌نمايند در خشكسالي اين نهر خشك مي‌شود آب خوراك اهالي بيژن آباد از چاه كشيده مي‌شود اين آب نهر با اينكه از اين راه دور مي‌آيد گل آلود است يك روز كه در يك جا مي‌ماند صاف مي‌شود ولي خيلي گوارا است» احمدعلي خان وزيري دركتاب جغرافياي كرمان كه در سال 1293 هجري قمري نگاشته است احداث سد و بند بيژن آباد و آباداني اين ده را به سعيدخان رودباري نسبت مي‌دهد و مينويسد«نظم آباد و بيژن آباد مرحوم سعيدخان از رودخانه هليل بند بسته و آن را آبادان كرده». دومين نهر منشعب از هليل رود نهر بزرگ شاه آباد رودبار است كه به طول 60 كيلومتر از پل بهادرآباد تا شاه آباد كشيده شده است شاه آباد كه امروزه نهضت آباد ناميده مي‌شود ازاملاك خالصه به شمار مي‌رفت اين نهر از دهكده‌هاي جدول نو و عزيزآباد مي‌گذشته وتا شاه آباد امتداد مي‌يافته است براي هدايت آب رودخانه به نهرهاي مذكور همه سال در آغاز آبياري در سر دهنه آنها با بستن بندهاي معروف به چوب گزي آب را به داخل نهرها كه قبلاً كشاورزان از طريق ايلجا  و لايروبي نموده بودند هدايت مي‌كردند بيشتر اوقات در اثر سيل بندها خراب مي‌شد و زراعت چند روزي تا بستن مجدد نهرها از آب مي‌افتاد پس از رواج چاه تلمبه در دشت رودبار نهرهاي منشعب از ساحل راست و چپ هليل رود ديگر لايروبي نشده و بندها نيز ويران و رها شده اند در سالهاي پس از انقلاب (1360_ 1361) نهرهاي بزرگ توسط جهاد كشاورزي از ساحل چپ هليل رود درناحيه پاياب هليل به طول حدود 40 كيلومتر جدا گرديده و با ايجادحدود 10 مشاع بزرگ به واگذاري اراضي در محل اشكند جازموريان به كشاورزان بدون زمين اقدام نمودند كه به علت شوري زياد اراضي طرح ادامه نيافت و متوقف شد. آبادي هايي كه از نهرهاي ساحل چپ هليل رودآبگيري مي‌كنند عبارتند از رضا آباد، اميرآباد، اشكن كلي، كم سرخ، تم ميري، الله آباد، عالي آباد، كهورمشكك، عبدل آباد، حيدرآباد، سولوئيه، ميش پدام، مظفرآباد، بيژن آباد، سردار، بيژن‌آبادسعيدخان، سعيدآباد، جدول نو، عزيزآباد، شاه آباد و بحرين، آبادي‌هاي كوچك رودخانه آبخورعبارتند از: كلاكنتك، آب سردوئيه، مختارآباد، طراده، جمال آباد، تاج آباد، محمدآباد دوزيارتي، عباس آبادملارضا، حسين آبادمراد، دهنوياراحمدخان، ميري بالا و پائين، ريگ آباد،سورك آباد، حسين آباد، باراحمدي، گرگان، سورن بالا وپائين، سعيدآباد، ده بيش وتوكل آباد.‌آبادي‌هاي بزرگ دشت رودبار شامل شاه آبادبا 150 گاو بند زراعت، بيژن آباد سعيد خان جدول نو و ميش پدام هر كدام با 100 گاوبند زراعت و حيدرآباد و  لوئيه كه هر كدام 40 گاوبند زراعت داشتند آبادي ميش پدام دو جدول داشت بلوك رودبار به مركزيت كهنوج در گذشته خالصه در تصرف خوانين مهني بود و زراعت ديم نيز در آنجا انجام مي‌شد پس از استقرار خوائين مالكي درناحيه رودبار از طرف دولت به آنان واگذار مي‌شود پس از احداث جدول وشاه جوب بيژن آباد توسط امير سعيد خان رودباري كه در روزگار محمدشاه قاجار در ساحل چپ هليل رود و ايجادآبادي هايي در محدوده آبخور نهر بيژن آباد در روز ناصرالدين شاه و زمان والي گري عبدالحميدميرزاناصرالدوله فرمانفرما، بركرمان و بلوچستان در فاصله سالهاي 1310_ 1299 هجري قمري رئيس نعمت الله جد خاندان فتحي رودبار از طرف فرنانفرما مامور ايجاد جدول و احداث يك آبادي خالصه در رودبارگرديد وي با تجهيز نيروي انساني بسيار به حفركانال معروف به جدول شاه آباد از ساحل دست چپ هليل رود از محل پل بهادرآباد به طول 12 فرسنگ اقدام نمود و آب را به اراضي دهكده بزرگي كه پس از احداث شاه آباد نام گذاري شد رسانيد به علت اينكه انشعاب اين نهر يا آبدون آن درمحل پل بهادرآباد در بالا دست ساير جدولها گرفته شده بود ميرابها بطور مرتب مي‌توانسته اند به وسيله سدوبندهاي معروف به چوبگزي در آغاز بهار و موسوم آبياري از هليل آبگيري نمايند پس از اتمام نهر بزرگ اراضي شاه آباد را به 150 گاوبند تقسيم و نسق كردند رعيت را نيز از آبادي‌هاي نرماشير آورده و در ده نشاندند به همين دليل اصليت مردم و اهالي شاه آباد كه پس از انقلاب نهضت آباد نامگذاري شده رودباري نمي باشند. به رئيس نعمت الله نيز تعداد 300 من بذرافكن زمين از طرف ديوان دستگاه حكومتي واگذار كردند آبادي شاه آباد خالصه در هنگام تقسيم و واگذاري املاك خالصه در سالهاي دهه 1340 شمسي به زارعين صاحب نسق واگذار شد.
    در حوزه هليل رود در منطقه عمومي كهنوج آبياري اراضي زراعتي و باغي با روش كرتي، غرقابي و طشتكي انجام مي‌گيرد و شيو ه‌هاي مورن آبياري مانند قطره‌هاي و تحت فشار و سيفوني از اوايل دهه 50 در مزارع بزرگ ومكانيزه توسط كشت و صنعت‌ها و شركت‌هاي سهامي زراعي و موسسات بزرگ كشاورزي خصوصي به تدريج رايج شده است علاوه بر اين روشها در نواحي سولان و چاه رضا و قلعه گنج كه با رژيم سيلابي رودخانه‌هاي كم سفيد و كنگرو به ويژه در ماههاي بهمن و اسفند روبرو هستند كشاورزان با هدايت سيلابها به مزارع از طريق ايجاد گوره بندها اقدام به زراعت مي‌نمودند و پس از قطع سيلاب زراعتهايي كه احتياج به آب داشت به وسيله آب چاههاي دستي آبياري مي‌شد اين شيوه امروز نيز در اين ديار و محدوده‌ها رواج دارد و پس از قطع سيلاب كشاورزان زراعتها و باغات خود را با آب چاه موتور‌ها آبياري مي‌كنند. درازترين نهر در دشت رودبار نهرشاه آباد به طول 60 كيلومتر و كوتاهترين آن نهر مختارآباد به طول 12 كيلومتر است از دست راست هليل جدولي بزرگ به طول 40 كيلومتر از محل چل پايي منشعب شده و پس از عبور از تمبت، عباس آباد و ريگ متي به خرگوشكي مي‌رسيده است اين نهر سالها باير شده بود و اخيراً توسط جهاد كشاورزي لايروبي شده است اين نهر احتمالاً در روزگار قاجار توسط خوانين مالكي ايجاد شده است نهر مذكور تنها انشعاب دست راست هليل از هليل رود در دشت رودبار قلعه گنج و سرخ قلعه مي‌باشد آثار تاريخي منطقه رودبار و كهنوج بيانگر عظمت تاريخي منطقه است از جمله قلعه داستوگان، قلعه سعيدخان، تنب سعيدآباد، تنب دهلي، تنب گورغريب و تنب نمرد...
    بطور كلي حدود 70% بارندگي‌هاي منطقه عمومي شهرستان كهنوج در بين ماههاي آذر تا فروردين و بقيه در ديگر ماهها صورت ميگيرد و متوسط بارندگي ساليانه در شهر كهنوج 180 ميلي متر است سيستم هيدرولوژي منطقه از يك درياچه فصلي و يك رودخانه دائمي و چندين رودخانه فصلي و تعدادي زيادي آبراهه و مسيل كه فقط در مواقع باراني آبدار بوده و سيلاب حاصل ازنزولات جوي را بطرف دشت هدايت مي‌كنند تشكيل يافته است سالانه مقدار متنابهي از آبهاي سطحي از طريق رودخانه‌ها ومسيلها به دشت جازموريان و مقاديري از طريق رودخانه كلاشكرد و رودخانه شيرين و رودخانه منوجان به دشت وارد مي‌شود.

    قلعه گنج
    بخش قلعه گنج در 75 كيلومتري جنوب شهرستان كهنوج قرار گرفته و داراي 414 روستا و پنج دهستان با وسعتي معادل 1420 كيلومتر مربع مي‌باشد دهستانهاي آن عبارتند از دهستان مركزي چاه دادخدا، رمشك، مارز و سرخ قلعه وجه تسميه قلعه گنج بدين معني است كه نادر شاه در لشكر كشي به هندوستان پس از گذراز كوير و مناطق خشك بي آب و علف به اين منطقه رسيد، وي بر روي قلعه‌اي اسكان مي‌گزيند و از بالاي تپه همه روستاها و آباديهاي مشرف را سرسبز و سرشار از نخيلات و مركبات مشاهده مي‌نمايد و اين منطقه كلات گنج ناميده مي‌شود كه بعدها كلات به قلعه تبديل و به قلعه گنج امروز معروف مي‌شود.
    از قناتهاي مشهور منطقه قلعه گنج مي‌توان از قناتهاي گنجان پائين، حسين آباد، جومهري، سورگاه، زيارت، چاه صفر، كهن ستم، دميتون و احمد آباد نام برد عمق متوسط چاههاي قنوات 40 متر و عمق مادر چاه 50 متر است تعداد متوسط چاههاي قنوات 35 حلقه مي‌باشد در منطقه قلعه گنج اثري از آسياب آبي وجود ندارد و در مسير پيچك از قنوات آسياب تعبيه نشده است مدار گردش آب در منطقه 7 روز و قناتها به هفت دانگ تقسيم شده است و هر دانك 24 ساعت آب را بخود اختصاص مي‌دهد آب و زمين با هم خريد و فروش مي‌شوند و واحد تقسيم زمين گاوبند و بذر افشان است هر گاوبن 5/4 تا 5 هكتار و هر بذر افشان 70 من گندم و 20 من جو مي‌باشد.
    مسير رودخانه هليل كانالهاي زيادي براي آبياري مزارع گندم و علوفه حفر شده كه قبل از احداث سد جيرفت يكي از منابع مهم تامين آب بوده اند هر يك از اين كانالها حداقل 70 نفر را مشغول مي‌داشته قدمت اين كانالها به سال پيش مي‌رسد در اين كانالها صنفهاي آهنگر، دروگر، كشاورز و نجار كار مي‌كرده اند بر كار اين كانالها، كدخداها، پاكارها و آبراهها نظارت داشته اند كشاورزان زمستانها به حاشيه رودخانه مي‌رفتند و خردادماه بر مي‌گشتند وطول سال به 4 قسمت جوآ فصل برداشت گندم خومين فصل تابستان مهرجان فصل پائيز و بهار چران بهمن ماه و جشن سده تقسيم شده است بسياري از اين كانالها با بيل مكانيكي آبادتر شده اند از مهمترين كانالها مي‌توان از كانال حاج بختيار احمدي، برجك حسن، كنارك حسن، عباس آباد، ريگ متين، برجك سيف الله، مسندان ميرحاجي، دهنو، كمودراز، تمبك، چهل مني، گجك و شاه باغ نام برد طول اين كانالها با توجه به دوري و نزديكي به رودخانه هليل حداقل 6 و حداكثر 40 كيلومتر است كه بخش عظيمي از منطقه اسلام آباد و قلعه گنج را مشروب ساخته اند رودخانه هليل مرز بخش اسلام آباد و قلعه گنج بشمار مي‌رود در مجموع در منطقه قلعه گنج 74 رشته قنات وجود دارد كه بيشتر قناتها بر اثر خشكساليهاي متوالي به تاريخ پيوسته اند در مناطق كوهستاني قلعه گنج 54 دهنه چشمه وجود دارد كه با افت آب شديد مواجه هستند قلعه گنج ديار تاريخ فراموشي حاشيه كوير است و قناتها يكي پس از ديگري به فراموشي تاريخي دچار مي‌شوند. قلعه گنج را در يابيم.
    بشاگرد
    كوههاي بشاگرد دنباله كوههاي زاگرس و از ارتفاعات دوران سوم زمين شناسي است و چاله جزموريان در كنار آنها قرار گرفته است در هيچيك از منابع تحقيقاتي و جغرافيايي قديم وجديدكشور چيزي درباره بشاگرد وجود ندارد چون منطقه وسيع و كوهستاني و بدون راه ارتباطي است و صب العبور بودن راهها و مخاطرات خاص آن امكان تردد و شناسايي كامل منطقه را نفي كرده است.
    منطقه بشاگرد منطقه‌اي است در شرق استان هرمزگان وجنوب ترين منطقه استان كرمان وسعت منطقه در حدود 7000 كيلومترمربع است از لحاظ ناهمواري منطقه‌اي است با كوههاي بسيار فشرده و ارتفاعات تيغه‌اي شكل كه بلندترين ارتفاع آن نزديك 2600 متر است دره‌هاي اين كوهها بسيار تنگ است و بستر رودخانه‌هاي سيلابي منطقه وسيعترين دره‌هاي آن را تشكيل داده است بارندگي آن بيشتر تابستانه است و قسمتي از آن نيز در اواخر زمستان بارندگي دارد كه ريزشهاي آن عمدتاً باران مي‌باشد حداكثر مطلق درجه حرارت آن حدود 42 درجه سانتيگراد و حداقل مطلق آن چند درجه بالاي صفر است مردم بشاگرد اكثراً  شيعه اثني‌عشري هستند كه در نتيجه حملات اقدام مهاجم از مناطق سيستان و خوزستان به اين ارتفاعات پناه آورده در اين منطقه ادامه حيات داده اند زبان مردم، زبان خاصي است كه نه فارسي امروزي است نه بلوچي، نه اردو و نه زبانهاي مردم مناطق مجاور بلكه تركيب خاصي از زبان فارسي و گويشهاي مجاور است كه خود مستلزم بررسي خاص زبان شناسي است و كلاً به زبان بشاگردي معروف است هرم قدرت در بشاگرد شش طبقه داشته است كه هر طبقه بالايي هرم خان و رئيس قرار دارند طبقات بعدي بلوچ كاره يعني صاحبان آب و زمين، نقيب غلامان آزاد شده، چوپان يعني كساني كه گوسفندان سه طبقه فوق را مي‌چراند و غلام به مفهوم برده مي‌باشد به غير از خان و بلوچكاره هيچيك از طبقات اجتماعي حقي بر تملك بر عوامل زراعتي در منطقه را نداشته اند و امروز هم كم و بيش در همين وضع بسر مي‌برند نقيب‌ها چوپانان و غلامان هيچ گونه مالكيت يا وجهي از اعتبار نداشته‌اند و بابت خدماتي كه انجام مي‌دهند حد وحشتناك فقر و تحقير را تحمل ‌كرده‌اند و عمدتاً فعاليتهاي مربوط به كشاورزي و كاشت و بارور كردن درختان خرما و ساير امور كشاورزي را انجام مي‌دهند و به نسبت نوع محصول سهمي معادل يك چهارم تا يك هفتم محصول به آنها تعلق مي‌گيرد ولي حقي بر تملك بر عوامل زراعتي در منطقه را ندارند تملك در بشاگرد فقط براي خان، رئيس و بلوچ كاره مجاز است بشاگرديها مردمي خاص اند با خصايص خاص مربوط به خودشان.
    در سر شاخه رودخانه‌هاي بشاگرد معمولاً آب جاري دائمي وجود دارد كه در جابجاي منطقه چندين بار محو شده مجدداً در بستر رودخانه ظاهر مي‌شوند و بدون استفاده در پرتو آفتاب گرم منطقه تبخير مي‌شوند آبهاي بظاهر صاف جاري در رودخانه‌ها به مدت يك تا دو ماه وجود دارد مردم با احداث سدهاي خشكه چيني در محل دره‌ها خاك و شدت جريان آب را مهار مي‌نمايند و بخشي از آن را در خاك پشت سد ذخيره نموده آرام آرام به صورت چشمه آب مورد نياز زراعتهاي آبي خود را تامين مي‌كنند نخلستانها عموماً بدون آبياري هستند و تنها بارندگي سالانه آنها را مشروب مي‌سازد در پايين دست هر نخلستان چشمه‌اي ضعيف وجود دارد كه در آبياري ساير محصولات بكار مي‌رود در منطقه عمومي بشاگرد تراسهاي ايجاد شده بوسيله كشاورزان در كناره رودخانه‌ها به وفور مشاهده مي‌شود كه روزگاري عرصه كشت و كار فراواني بود اما با فرو نشستن بستر رودخانه اين تراسها از آب افتاده و تنها درختان محل ديم باقي مي‌ماند بشاگرديها سنگ را بدون ملات بر روي هم مي‌چينند و به اين وسيله به مبارزه سيلابهاي تند منطقه مي‌روند ودر ايجاد و مهار تراس رودخانه، در استخر سازي براي آبياري، در ساختمان جويها و در حصار كشي باغات از اين سنگ چين استفاده مي‌شود  سيلابهاي مهيب اكثر اين سنگ چيني‌ها را سالي چند بار تخريب مي‌كند در اتفاعات منطقه 143 دهنه چشمه در تشكيلات مختلف زمين شناسي وجود دارد بيشتر چشمه‌ها آبدهي كمتر از 10 ليتر در ثانيه و تعدادي بين 10 تا 20 ليتر در ثانيه وچندتايي در حد بين 50 تا 30 ليتر آبدهي دارند مدار گردش آب در منطقه بشاگرد بعضاً شش روز و نظام آبياري آن روز است روز از طلوع تا غروب خورشيد محاسبه مي‌شود ولي اين مدار گردش آب در هنگام خشكسالي و كم بود آب رعايت نمي شود،  باغات در دامنه چشمه‌ها قرار دارند و عموماً باغ‌ها متعلق به يك نفر است.
    در كتاب تحقيقات جغرافيايي راجع به ايران نوشته الفونس گابريل آمده است. «بوركوند نام تحريف شده بشاگرد است و آن نقطه‌اي است كوهستاني و بدون راه و بعدهاي براي هرگونه مسافرت سد بزرگي محسوب شده است» اما محققان غربي هيچيك نتوانسته اند سرزمين بشاگرد را به تمامي مورد مطالعه قرار هند و تنها به حواشي آن دست يافته اند.
    سرپرسي سايكس  بعد از اسكندر پوتينگررا اولين كاشف اروپايي بلوچستان و بشاگرد ناميده است گرانت نيز در سال 1809 براي كشف امكان برقراري خطوط ارتباطي بين ايران و هند به بلوچستان اعزام شده وبه اين منطقه سفر نموده است گرانت تصور مي‌كرد كه رودخانه‌هايي كه به سمت شمال جريان دارند درخليج فارس مي‌ريزند گرانت شكافهايي را كه توسط آ ب در اين سرزمين احداث شده به تفصيل شرح داده و مي‌گويد در تابستان خشك ولي در زمستان به جويبارهاي دلفريبي تبديل مي‌شوند او درضمن سفر به دره‌هاي بي آب و علف و هم حاصلخيز برخورد كرده و كمتر با بي آبي مواجه شده است تانيمه دوم قرن نوزدهم گزارش گرانت و پوتينگر تقريباً تنها منابع اطلاعات راجع به اين منطقه محسوب مي‌شد در دفتر خاطرات گرانت در مورد رمشك نوشته شده است و نام اين منطقه از زمان گرانت در نقشه جغرافيايي وارد شده است دره پهن آخرين آبادي بشاگرد بوده است.
    در سالهاي 1893 و 1894 يوسف شريف خان بهادر هندي با معاون خود جمال‌الدين، جاسك را مبدا قرار داده و با وجود مخالفتها و مقاومت منتفدين محلي از قسمت بزرگي از بشاگرد نقشه برداري كردند.
    در رمشك با كمي قبل از جنگ جهاني دوم عبدالحسين آخرين شاهزاده منحصر به فرد و كاملاً مستقل بلوچستان ايران بسر مي‌برد او در موقع تسخير اين سرزمين از طرف دولت ايران سر تسليم فرود نياورده بود هر موقع قواي جنگي به منطقه اعزام مي‌شدند فوراً به دره‌هاي غيرقابل عبور مارز عقب نشيني مي‌كرد رمشك كه سايكس به عنوان اولين و آخرين اروپايي تا حال وارد آن شده است در دامنه شمالي كوه بشاگرد بين دو رودخانه كه هر دو در بهار آب داشتند واقع بود تاكنون نامي از هيچ اروپايي ديده نشده كه در منطقه جريان علياي رود جغين گابريك و سادايج پيشروي كرده باشد سرچشمه رود جعين در مارز است كه پاي هيچ بيگانه‌اي به آن نرسيده است ولي سايكس زماني كه از طريق رمشك از حاشيه حوضچه جزموريان عبور مي‌كرده كوه مارز را از سمت  جنوب مشاهده نمود سايكس تنها اروپايي است كه تا حال با رمشك تماس حاصل نموده هاريسون كه بالاخص دور تا دور حوضچه جزموريان را مورد تحقيق قرار مي‌داده فقط از قسمت غربي حاشيه جنوبي عبور كرده و جزئيات قسمت كوهستاني مارز واقع در شمال بشاگرد را كه كوهستان گوهران ناميده مي‌شود فقط از روي آنچه كه شنيده بود در نقشه وارد كرد وي مي‌گويد در اينجا كوهها و دره‌هاي ناشناس و آباديها و مردم مجهول وجود دارند

    مـنـوجان
    منوجان در 430 كيلومتري جنوب غربي استان كرمان در دشتي گرم و مرطوب و نسبتاً وسيع واقع شده است. منوجان از ديرباز تا امروز دياري آباد بوده است و سابقه‌اي بس طولاني دارد و قدمت آن به زمان ساسانيان مي‌رسد. از منوجان در متون و اسناد تاريخي نام برده شده و آنرا به نامهايي چون منوجان، مينوجان، منوقان، منوگان، منوجيان و منونجان ثبت و ضبط كرده اند و همه اين نامها مشق از يك مصدر و خانواده هستند كه آن مينوي جهان است و اين منطقه به جهت اينكه در بعضي از مامهاي سال داراي آب و هواي خشك و مطبوع است به بهشت مينوي جهان مشهور است. مينوي جهان كه امروزه منوجان ناميده مي‌شود، 342 متر از سطح دريا ارتفاع دارد اطراف اين منطقه را كوههاي زندان در جنوب و جنوب شرقي، مولادر شرق و اسپيد كازرون در جنوب غربي فرا گرفته اند.
    منوجان از شمال به بخش مركزي شهرستان كهنوج از جنوب به دهستان جغين از توابع استان هرمزگان، از شرق به دهستان     مارز از توابع بخش قلعه گنج و از غرب به شهرستان رودان وصل مي‌باشد مساحت اين شهرستان 7500 كيلومتر مربع است كه داراي دو بخش، بخش مركزي و بخش آسمينون و شامل 6 دهستان به ترتيب قلعه، نودژ، بجگان، دهكهان كشميران و چاه شاهي مي‌باشد.
    قلعه منوجان كه اكنون رو به ويراني مي‌رود يادگاري است از عهد ساسانيان و به پندار ساكنين منطقه معمار قلعه‌هاي بم كهنوج و منوجان يك نفر بوده است و هر روز سه هزار نفر كارگر از محل كوره آجر پزي كه اكنون آثار آن در حدود سه كيلومتر قلعه پيدا است مي‌ايستادند و آجرها را دست بدست مي‌كردند تا پاي قلعه مي‌رسيده است و بدين سان قلعه و بارويي مستحكم و استوار كه در دورانهاي گذشته جان پناه و ماواي مهم و معتبري براي اهل اين منطقه بوده ساخته شده است قلعه منوجان در قرون گذشته مورد تهاجم و تجاوز اقوام و طوايف زيادي قرار گرفته و با اين همه تا سده اخير آباد و مورد استفاده بوده است سرپرسي سايكس ژنرال و سياح انگليسي كه در دهه اول قرن بيستم از قلعه بازديد كرده در سفرنامه اش مي‌نويسد قلعه منوجان با وجود آنكه دراين ايام رو به ويراني نهاده باز از قلاغ مستحكم به شمار مي‌رود چون اين قلعه در سرحد بشاگرد واقع شده خرابه‌هاي آن شاهد اتفاقات مهمي بوده است.
    عبدالله ابن احمد مقدسي جهانگرد عرب در كتاب احسن التقاسيم في معرفت الاقاليم در سده چهارم هجري منوجان را دياري آباد معرفي كرده كه مردمان شهرهاي ديگر براي ديدنش بدانجا روي مي‌آورده اند وي همچنين به اوضاع خوب بازرگاني و تجاري آنجا اشاره كرده و مي‌نويسد منوجان بصره كرمان آذوقه خراسان
    مهمترين قناتهاي منطقه عمومي منوجان در بخش مركزي قرار دارند قناتهاي كهن داوودي، دهنه ناييز، سرراس، آباد بي بي (روضه ارم) سهوي(تم زردان) سرزه (كوه شهري) كهنگ، دوركان و جم در بخش مركزي و قنات دهنه نودژ و گرماهي(‌كندر) در بخش آسمينون قرار دارند قناتهاي سرراس و دهنه ناييز از همه قناتها قديمي تر و طولاني تر مي‌باشند مدار گردش آب در منطقه بر مبناي 6 روز و نظام آبياري بر اساس ساعت است قبل از رواج ساعت گاوبند متداول بوده است هر گاوبند يك روز كامل از طلوع تا غروب آفتاب را شامل مي‌شده است.
    در دهستان كشميران 10 رودخانه فصلي و بالغ بر 12 دهنه چشمه، در دهستان نور آباد يا چاه شاهي 165 حلقه چاه نيمه عميق، 9 دهنه چشمه و 5 رودخانه فصلي، در دهستان نودژ 5 رودخانه فصلي و 632 حلقه چاه عميق و نيمه عميق، در دهستان بجگان 280 حلقه چاه، 19 رشته قنات و ده رودخانه فصلي، و در دهستان دهكهان 320 حلقه چاه و سه رشته قنات و سه رودخانه فصلي وجود دارد رودخانه ها، قنوات و چشمه‌هاي دهستانهاي قلعه و نودژ خشكيده است و نياز به لايروبي قنوات مي‌باشد.
    بطور كلي در شهرستان منوجان آب و هوا گرم و مرطوب  است باغات و نخلستانهاي خرما و مركبات بطور يكپارچه سراسر آن را پوشانده و علاوه بر آن محصولات ديگري مانند گندم، جو، جاليز، حنا، كنجد، سيب زميني و ساير محصولات در آن كشت مي‌شود 98% مردم به شكل كشاورزي و دامداري مشغولند وداراي 3872 حلقه چاه عميق و نيمه عميق، 20 رشته قنات، 21 دهنه چشمه و دهها رودخانه فصلي مي‌باشد سطح زير كشت محصولات باغي 7500 هكتار و زراعي 6550 هكتار مي‌باشد.
    رفسنجان
    رفسنجان در جنوب شرقي ايران بين دو شهر باستاني كرمان و يزد در حاشيه كوير قرار دارد خشك و كم باران و وسعت آن حدود 12000 كيلومتر مربع مي‌باشد و پيشينيان تنها به دنبال تلاش براي معاش از راه كشاورزي دراين منطقه سكونت اختيار كرده اند و سابقه سكونت در اين منطقه به بعد از اختراع قنات محدود مي‌شود از آنجا كه آب با زحمت بسيار بدست مي‌آمده هدف كشاورزان اين بوده كه محصولات خود را طوري انتخاب كنند تا حداكثر استفاده از آب در تمام فصول شده باشد غلات، روناس و پنبه محصولات اصلي بوده است بطور متوسط در منطقه عمومي رفسنجان 1500 نفر در امر نگهداري قنوات مشغول بكار بوده اند و 30% جمعيت فعال را شامل مي‌شده است توليد پسته در ايران قدمت زيادي دارد و در مناطق مختلف مثل قزوين و دامغان سابقه چند صد ساله دارد و رفسنجان از مناطق پسته خيز قديمي ايران نيست بنا به روايت از حدود 400 سال قبل در تاج آباد كهنه پسته توليد مي‌شده است در رفسنجان از زماني كه سرمايه اوليه لازم بر اثر ترقي زياد قيمت پنبه فراهم شد امكان توسعه توليد پسته بوجود آمد پس از سالهاي 1240 شمسي به علت رونق تجارت خارجي و به ويژه ترقي قيمت پنبه اقتصاد منطقه رونق گرفت مبادلات پولي گسترش يافت، تمركز سرمايه انجام شد و بدنبال آن بعد از سال 1270 هجري شمسي جهشي در امر پسته كاري صورت گرفت از سالهاي 1310 به بعد تحولي در توليد پسته صورت گرفت كه مهمترين آن كاهش زمان باروري از 15 سال به 8 سال بود همچنين از سالهاي 1300 به بعد پسته كه تا آن زمان عمدتاً به هندوستان و روسيه صادر مي‌شد راهي بازارهاي اروپا و آمريكا گرديد اولين بار در منطقه در سال 1326 با استفاده از موتور آبكش به استخراج آب پرداختند از سالهاي 1340 به بعد تعداد چاهها به اندازه‌اي رسيد كه در سال 1353 منطقه دچار كم آبي و افت آب گرديد و استفاده از موتورهاي جديد ممنوع شد.
    در خصوص وجه تسميه رفسنجان نظرات مختلفي وجود دارد به موجب يك نظر واژه رفسنجان معرب واژه رفسنكان است در اين تعبير رفسن به معني مس وكان به معني معدن آمده است يعني محلي كه معدن مس در آنجا وجود دارد و رفسنگان به مورد زمان به رفسنجان تبديل شده است.
    نظريه ديگري وجوددارد مبني بر اينكه اقوام سابق ساكن در رفسنجان در گرفتن شيره گياهان مخصوصاً هوم مهارت داشته اند و رفسنگان به معني افشانيدن و عصار گرفتن است و رفسنگان بوده است و بالاخره تعبير عاميه اين است كه نام اين محل ابتدا سنجان بوده و بر اثر سيل تخريب شده و به آن رفت سنجان و به تدريج رفسنجان گفته اند.
    رفسنجان منطقه‌اي است خشك و كم باران ميزان بارندگي حدود 100 ميلي متر در سال است در كوهپايه هاي آن چشمه سارهاي كوچك وجود دارد در پاره‌اي از نقاط واقع در كوهپايه‌ها رودخانه هاي دائمي جريان دارد كه از اين ميان رودخانه هاي كبوترخان، گيودري، شور و انار دائمي بوده و رودخانه هاي قلندري، پاري كوه، سينه و دشت بياض فصلي مي‌باشند تعداد قناتهاي رفسنجان در طول تاريخ ثابت نبوده اما هيچگاه بيش از 160 تا 180 رشته نبوده اند اگر متوسط طول هر قنات را 15 كيلومتر فاصله هر چاه را با چاه بعدي 75 متر و عمق چاه پيشكار را 120 متر در نظر بگيريم براي احداث 160رشته قنات حدوداً 32000 حلقه چاه به عمق متوسط 60 متر و براي ارتباط بين چاهها و جريان آب 2400 كيلومتر كانال در اعماق زمين حفر شده است شكي نيست كه اين تعداد قنات يك باره احداث نشده است احداث قنات با وسايل ابتدايي آن روزگار در اعماق زمين درآوردن خاك از اعماق  به سطح زمين كار ساده‌اي نبوده است در فاصله 60 تا 40 سال گذشته به گفته مقني هاي قديمي در دشت مركزي رفسنجان فقط 5 قنات حفر شده است هر قناتي مادر دهي بوده و هر دهي دانه‌اي از رشته آباداني و تمدن. از منطقه عمومي رفسنجان عموماً يك چهارم محصول سهم زارع بوده كاه و يونجه به نسبت مساوي ميان مالك و زارع تقسيم مي‌شده است مزد دروگرو كولك چين از كل محصول قبل از تقسيم برداشت مي‌شده است تهيه چهار پا به عهده زارع و مخارج قنات به عهده مالك بوده است از نظر تقسيم كار هر ده به شش دانگ تقسيم مي‌شده در راس هر دانگ يك نفر زعيم قرار داشته و تعداد زارعيني كه در هر دانگ كار مي‌كرده اند بسته به ميزان آبدهي قنات در دهات مختلف متغير بوده است براي تهيه آب لازم بوده كه چاهخويان يا مقني‌ها بطور دايم مشغول به كار باشند واحد نيروي كار در قنات دستگاه بست چرخ است براي هر بست چرخ معمولاً 4 نفر كار مي‌كنند استاد مقني علاوه بر تخصصي كه در امر مهندسي قنات داشته صاحب ابزار كار مقني گري يعني چرخ، دلو، ريسمان، تراز، چراغ و.... بوده است تخصصي كه مقني‌ها داشته اند سينه به سينه نقل مي‌شده با اينهمه براي انتقال از قشري به قشري ديگر منع عرضي وجود نداشته است.
    در منطقه عمومي رفسنجان قناتهاي زيادي وجود دارد در سالهاي اخير تعدادي از آنها خشك و باير گرديده است قنات ابراهيم آباد حاجي، بهرمان، بياض، جنت آباد، حجت‌آباد، حسن آباد، حسين آباد انار، داوران، سعادت آباد، شهرآباد، عباس آباد حاجي، علي آباد نوق، فخرآباد، فردوسيه،كاظم آباد، كريم آباد، كشكوئيه، كوثرريز، كورگه، لاهيجان، محمدآباد، نوق مي‌باشند.
    طول قنات سعادت آباد 15 كيلومتر عمق مادر چاه 160متر فاصله هر چاه 160 متر است
    طول قنات علي آباد عليا 20 كيلومتر عمق مادر چاه 190 متر و فاصله هر چاه 180 متر است
    طول قنات كورگه 18 كيلومتر عمق مادر چاه 180 متر و فاصله هر چاه 320 متر است

    طول قنات جنت آباد،15 كيلومتر عمق مادر چاه 221 متر و فاصله پسته 190 متر است
    قنات كاظم آباد به طول 12 كيلومتر عمق مادر چاه 140 متر و فاصله پسته 160 متر است
    قنات حسن آباد به طول 14 كيلومتر عمق مادر چاه 180 متر و فاصله پسته 175 متر است
    قنات شهرآبادبه طول 13كيلومتر عمق مادر چاه 130 متر و پسته آن 160 متر است
    قنات محمدآباد ميثم به طول 20 كيلومتر عمق مادر چاه 130 متر و پسته آن 175 متر است
    قنات كريم آب محقق17كيلومتر عمق مادر چاه 130 متر و پسته آن 200 متر است
    قنات ده شيخ 20 كيلومتر عمق مادر چاه 200 متر و پسته آن 160 متر است
    قنات مخزآباد20 كيلومتر طول عمق مادر چاه 150 متر و پسته آن 175 متر است
    طول قنات نصيرآباد 150 كيلومتر عمق مادر چاه آن 140 متر و پسته آن 175 متر است.
    قناتهاي لاهيجان، شاهرخ آباد، كمال آباد، دولت آباد، جنت آباد، همت آباد،عبدل آباد، بنگه، عرب آباد، احمديه، حسين آباد، شاجن آباد و حيدرآباد در دهه اخير خشك شده اند مدار گردش آب در منطقه عمومي رفسنجان براي گندم 12 تا 15 روز پسته از 36 تا 90 روز و پنبه 17 روز است نظام آبياري سابقاً بر اساس تشته بوده كه  12 دقيقه بوده است ولي اكنون بر اساس دانگ است و هر دانگ سهم خود را دارد در بعضي نقاط مدار گردش آب بر اساس حبه وهر حبه 24 ساعت و 96 حبه برابر 96 روز براي پسته است.
    قنات بياض وقف بيمارستان نوريه كرمان است و قنات يدالله خان ابراهيمي نيز بخشي از سهم آن به اين بيمارستان تعلق دارد قنات بياض پرآبترين قنات منطقه است و از هرنج قنات تا محل كشت محصول 16 كيلومتر است طول قنات تا مظهر آن 10 كيلومتر و عمق ماده چاه آن 60 متر است.
    در منطقه عمومي رفسنجان به محل تقسيم آب در كهن گويند اربابها مباشرين و زعيم‌ها عوامل اصلي تقسيم آب بوده اند و ميرآب نقش نداشته است نسق محصولات كشاورزي از هر صدمن 65 من سهم ارباب و 35 من سهم زعيم بوده است نسق پسته بر اساس توافق است درمنطقه عمومي رفسنجان هيچيك از قناتها استخر نداشته اند و معيار تقسيم زمين قصب است قصب چي ضمن تعيين مساحت زمين قباله آن را نيز مي‌نويسد و خريد و فروش آب و زمين با هر صورت ميگيرد در مسير قناتها آسيابهاي زيادي وجود داشته كه مهمترين آنها عبارت بودند از آسياب كمال آباد، فيض آباد، حيدرآباد و شاجن آباد كه اكنون ويرانه شده اند مقدرهاي در خصوص حفر قنات كار اساسي را انجام مي‌داده اند و كار تحويل و تحول قناتها و مظهر قنات و طول قنات را به عهده داشته است ولي اكنون در رفسنجان چنانچه براي جبران افت آب چاره‌اي انديشيده نشود فاجعه‌اي در راه خواهد بود ياد مقني هاي رفسنجان چون علي ميرزايي، حسين يزدان، احد ظفري، علي حسيني، عباس ميرزايي، محمد عسكري، اسماعيل حسن شاهي، رضا بالاور، حسن محمدي و عباس ملكي پيوسته بر تارك تاريخ آبياري سنتي خواهد درخشيد.

    خنــامــان
    خنامان محل عبور كاروانها بوده و در اواخر حكومت صفويه بر اثر هجوم افغانها ويران و نابود شده و مردم كم كم به سرخان ومان خود آمدند و به همين دليل به خنامان (مخفف خان و مان) مشهور شده است در تاريخ مفصل كرمان آمده است كه محمود افغان در حمله خود از اين منطقه نيز گذر كرده و باعث خرابي‌ها و خسارت زيادي شده است در مورد وجه تسميه خنامان علاوه بر موضوع فوق روايت ديگري وجود داردكه مي‌گويند به علت اينكه منطقه داراي دره هاي كوهستاني بسيار بوده و مردم در دره جوز، دره در بالا، دره در پائين و دره‌ رنج زندگي مي‌كرده اند و دسترسي به محل زندگي آنها آسان نبوده به محل زندگي آنها كنام مي‌گفته‌اند كه به كنامان و بر اثر كثرت استعمال به خنامان مشهور شده است.
    بيشتر آباديهاي منطقه عمومي خنامان املاك سلطنتي و ديواني بوده است روستاهاي آب ترش، آب زردوئيه، ارجاس، استخروئيه، اكبرآباد، باب كهكين، باداموئيه، باقرآباد، بي بي حيات، حاجي آباد. جريسكان، چاروك، چاه بيدوئيه، چاه كهنوئيه، چناروئيه، داوران، خنامان، رودكرد، گلوسالار، رئيس آباد، كاخ، خالق آباد، چاه گز، ظهر كوه و.... در اين منطقه قرار دارند قدمت قنات خنامان به زمان ساسانيان مي‌رسد اين قنات 300 حلقه چاه دارد و عمق، مادرچاه آن بيش از يكصد متر است قناتهاي كريم آباد، رئيس آباد، خالق آباد و كاخ نزديك 100 حلقه چاه دارند قناتهاي نورآباد، حسين آباد، ولي آباد، گلوسالار، ارجاس، چاه گز، چاروك، مهدي آباد ورضا آباد در درجه اهميت بعدي قرار دارند بيشتر زمين‌هاي منطقه توسط قناتهاي كاخ، خنامان و رئيس آباد مشروب مي‌شوند و اين قناتها هر سال لايروبي و ناي گذاري مي‌شوند زين العابدين خواجه پور، سليمان خواجه پور، اكبر خواجه پور، داود خواجه پور، يعقوبعلي قرباني رمضان و محمدعلي پور يادشان هميشه همراه قناتها جاري است و همت و تلاش حسن محمدي خناماني و گروه كاري او متشكل از آقايان حسين محمد علي پور، مهدي محمدعلي پور، عباس ملكي، عباس حسن زاده و غلامحسين حسن زاده كه هم اكنون به مرمت قناتها مي‌پردازند ستودني است.
    هيچكدام از قناتهاي منطقه عمومي خنامان مقسم ندارند و تنها قنات كريم آباد ميراب داشته كه علي ملكي هنوز هم ميراب است در بقيه جاها ميراب نداشته است در قناتهاي منطقه خنامان سنت وقف رايج است يك دانگ قنات خنامان وقف استان قدس رضوي است 3 دانگ قنات كريم آباد 5/1 دانگ قنات خالق آباد و 2 دانگ قنات گلوسالار وقف عزاداري امام حسين است 4 حبه از قنات علي آباد وقف علم امام حسين است زيارتگاههاي شاه چهل تن، دوازده امام خنامان، خواجه، بي بي حيات، بي بي زينب و دوازده امام گلوسالار نيز سهم آبي دارند.
    در مسير رودخانه گيف و قناتهاي خنامان و كريم آباد آسيابهاي آبي وجود داشته كه به آسيابهاي بالايي و پائيني مشهور بوده اند علي كامراني، حسين كامراني و ابراهيم كامراني، از آسيابانهاي مشهور بوده اند و آب اين قنوات باغهاي زيادي را مشروب مي‌كرده باغ سليمان خان، باغ فيض الله خان، باغ كاخ و باغ رئيس‌آباد هنوز خاطره سرسبزي و نشاط خنامان را در يادها زنده نگهداشته است خريد و فروش زمين و آب با هم صورت مي‌گيرد و   قصب چي بر مساحي زمين نظارت دارد نشق محصولات كشاورزي (گندم وجو) و محصولات صيفي ده سه و درختان ميوه ده دومي باشد و در سالهاي خشكسالي آب قناتها وارد استخري مي‌شود كه قنات خنامان فاقد استخر مي‌باشد از سال 1357 آب لوله كشي وارد خانه‌هاي مردم شده است مدار گردش آب در منطقه عمومي خنامان براي گندم و جو 12 روز براي يونجه و سبزي 6 روز براي محصولات باغي 24 روز و براي پسته 32 روز است نظام آبياري سابقاًَ بر اساس تشته بوده است هر تشته در گلوسالار 10 دقيقه و در رئيس آباد 12 دقيقه در خالق آباد 15 دقيقه محاسبه مي‌شده است ولي اكنون از ساعت استفاده مي‌كنند.
    خنامان از سرزمينهايي است كه با وجود استعدادي سرشار و توانايي هاي بسيار چندان شناخته شده نيست اين منطقه نه تنها از نظر كشاورزي بلكه از نظر جغرافيايي نيز موقعيت ممتازي دارد خنامان نياز به توجه دارد و خنامان زيبا، سرسبز است.

    انار
    قدمت انار به دوره قبل از اسلام ميرسد نام اول اين شهر آبان بوده كه توسط آبان دخت دختر خسرو پرويز ساساني بنا شده است و اكثر جغرافيدانان قرون سوم و چهارم هجري دركتابهاي خود اين نام را ذكر نموده‌اند لسترنج در كتابهاي سرزمينهاي خلافت شرقي مي‌نويسد « در 75 مايلي شهرستان يزد نيمه راه يزد شهربابك شهر انار قرار گرفته كه در جهت خاوري 60 مايل تا بهرام‌آباد (رفسنجان امروزي) فاصله دارد اكنون انار و بهرام آباد از توابع ايالت كرمان هستند ولي اين ولايت در قرون وسطي از توابع فارس بوده است و آن را ولايت روذان مي‌ناميدند سه شهر مهم اين ولايت عبارتند از: آبان (انارامروزي) اذكان (محل آن نامشخص است) و اناس كه حوالي رفسنجان فعلي مي‌باشد،  نام انار بيشتر از عهد صفويه رايج شد و در مورد چگونگي تبديل ابان به انار در كتب تاريخي مطلبي وجود ندارد عده‌اي ديگر معتقدند كه چون قدمت هرمزآباد به زمان ساسانيان ميرسده و اين محل در مسير جاده كرمان يزد قرار داشته باتوجه به كمبود آب در كوير مظهر اين قنات محل استراحت كاروانها بوده است كه در كنار آن كاروانسرايي وجود داشته كه درختان انار زيادي جلو آن را پوشانيده بوده است به همين خاطر اين محل به انار مشهور شده است روايت ديگري وجود دارد مبني بر اينكه پس از حمله اعراب به ايران آتشكده زرتشتيان تا مدتها در اين منطقه فعال بوده و اين مكان به انار يعني محل آتشكده يا محل روشنايي آتش مشهور شده است انار از شهرهاي خشك و كم باران استان محسوب ميشود و ميانگين متوسط بارش ان 90 ميليمتر است از لحاظ شكل استقرار به علت واقع شدن شهر در يك دشت پهناور شكل شهر مدور ميباشد كه متشكل از دو بافت قديم و جديد و هفت محله و چند شهرك ميباشد محلات مشهور آن عبارتند از: محله عليا، محله سفلي، محله كنزي، محله عين‌‌آباد، محله صدرآباد، محله بهاءآباد  و محله پشت قلعه اناركه در مركز شهر بر روي تپه‌اي سنگي بنا شده و مربوط به دوره ساساني است شهرداري انار در سال 1335 تاسيس شده است.
    قناتهاي مشهور انار عبارتند از: علي آباد مجيب، بهاء آباد، خيرآباد، راس التحت (سرزير)، تراب آباد، دهنو، هرمزآباد (منطقه مركزي انار)، صدرآباد، بشرآباد، شريف آباد، قربان آباد، ده رييس، فدك و... بيشتر قناتهاي منطقه تافيه شده و برااثر خشكسالي از بين رفته است و تنها قناتهاي حسين آباد امين و ايزدآباد داراي آب قابل ملاحظه‌اي ميباشند علي كربلايي، محمد چاهخويي، علي حسن زينلي، محمد حسين غلامرضا، حسين چاهخويي، حسين غلامرضايي حسين، عباس و حسن باقري، جواد عزيزا... محمد حسين از مقني‌هاي مشهور منطقه و ميرزا حسين ميرزايي، غلامرضا لشكري‌پور، حسن جعفري، باقر باقري و محمد سليماني از ميرآبان بنام انار بوده اند.
    رودخانه‌هاي اسحاق آباد و بهاء آباد بصورت فصلي در دشت انار جاري هستند و آسيابهاي آبي اسحاق آباد مشهور بوده اند انار يكي از محدود نقاطي است كه آسيابهاي گاوي در آن وجود داشته است مشهورترين آسيابهاي گاوي در محله‌هاي پاييني و بالايي بوده‌اند نيروي گرداننده سنگ آسياب بجاي آب از طريق گاو تامين مي‌شده است با وجود منسوخ شدن كار آسيابهاي آبي و گاوي هنوز نام محمد جلالي، محمدباقر جلالي، محمد رحيمي و تقي قادري به عنوان آسيابان بر سر زبانهاست در منطقه عمومي انار آب انبار زيادي وجود داشته كه اكنون اثري از آنها نيست آب انبار محمود بيگ در محله بالا (از طريق آب قنات هرمزآباد پر ميشده) آب انبار علي اكبري در محله بالا، آب انبار حاج محمدحسين، آب انبار محله پايين، آب انبار امامزاده محمد صالح و آب انبار حسين آباد در منطقه مشهور بوده اند با وجود اينكه آب انبار حسين آباد هنوز پس از گذشت يك قرن نياز اهالي را برطرف ميكند در گلشن آب انبار جديدي با همان سبك و سياق قديمي ساخته شه و آقاي جليلي سازنده آن هدف از اين كار را انبار كردن آب شيرين و استفاده عمومي از آب عنوان ميكند آقاي زماني نيز آب انبار جديدي در قربان آباد به منظور استفاده مردم از آب شيرين ساخته است.
    يخدان انار كه رو به نابودي است در گذشته دور نقش مهمي در تامين يخ مورد نياز اهالي داشته است و از سال 1340 كه آب لوله‌كشي وارد خانه‌ها شده است نقش يخدان كم اهميت جلوه كرده و براثر بي توجهي آخرين دوران حيات را سپري مي‌سازد.
    در گذشته‌اي نه چندان دور در مسير قناتهاي انار باغات مشهوري وجود داشته كه باغهاي خواجه شريفي، حاج‌محمد حسيني و گبري از همه مشهورتر بوده اند.
    قنات بياض هنوز هم جاري و موقوفه بيمارستان نوريه كرمان ميباشد وجه تسميه بياض به معني سپيدي وزمين حومه ميباشد كه يك رشته جوي آب مربوط به همان قنات تنها نقطه سفيد كوير بوده است. قنات شاهم‌آباد هنوز جاري است و قنات حسين آباد وقف امام حسين ع است.
    وقف نامه‌ها بيشتر از همه جا در انار شهرت و اهميت داشته اند كه بيشتر آن مربوط به عزاداري، ابن السبيل و عيد غدير بوده است و آب قنات براساس 7 دانگ محاسبه ميشده است كه يك دانگ به مسائل فوق اختصاصي داشته است در بعضي از قنوات سهمي هم بنام بابا شجاع‌الدين در نظر گرفته شده كه مي‌گويند همان فيروز ابولولوء است كه اقدام به قتل عمر نموده است وقف اولاد نيز رواج داشته است كه مانع خريد و فروش آب و ملك ميشده است وقف اولاد از سال 1341 به بعد اهميت خود را ازدست داده است به عنوان مثال موقوفه حاج محمد حسين شامل مسجد، تكيه، آب انبار ميباشد و بخشي از آن نيز وقف اولاد است.
    از حمامهاي قديمي انار ميتوان از حمام ابوالحسن خاني، حمام حاج محمد حسيني، حمام تكيه محله پايين و حمام امام‌زاده نام برد. كه اكنون هيچكدام وجود ندارند و در انار حمام عمومي وجود ندارد در منطقه عمومي انار آب و زمين با هم خريد و فروش ميشوند و واحد فروش زمين قصب است مدار گردش آب براي محصولات شتوي 12 روز،  محصولات صيفي 6  روز محصولات باغي (پسته) 48 روز و محصولات باغي بياباني 36 روز ميباشد نظام آبياري قبلاً براساس تشته 12 دقيقه‌اي بوده است و هر حبه سه ساعت آب داشته (به جز ده رئيس و محمد آباد خواجه كه هر حبه 2 ساعت آب داشته است) هر تاق 12 ساعت و هردانگ 2 شبانه روز محاسبه ميشود. در انار هيچگونه اثري از استخر وجود ندارد.
    با اينهمه هنوز در انار، حسين آباد، بياض، لطف‌آباد، گلشن، احمدآباد، قربان آباد و شاهم آباد زندگي جاري است و تاريخ در گذر است انار شهري تاريخي است.


    يخدان انار
    يخدان انار در دل بافت قديم قرار گرفته البته اكنون فقط قسمتي از بافت قديم باقي مانده است اين بنا به موازات خيابان امام واقع در كوچه بوستان هفت و پشت پارك ملت در يك محوطه باز قرار گرفته است اطراف بنا را خانه هاي مسكوني احاطه كرده اند بطوري كه در پشت يخدان محوطه خالي وجود ندارد چون خانه هاي مسكوني چسبيده به ديوار يخدان ساخته شده است اما در جبهه شمالي فضاي نسبا مناسبي خالي مانده است كه به حفظ حريم بنا كمك مي‌كند
    پلان يخدان مانند ساير يخدانها يك ديوار به ضخامت تقريبا 5/1 متر و ارتفاع 6 متر پشت بندها مخزن مخروطي شكلي يخدان به همراه برج الحاقي متصل به مخزن و همچنين پشت بندهاي ديوار كه در طرفين (هر طرف هفت پشت بند وجود داشته) قرار دارند البته در حال حاضر از مجموع 12 پشت بند فقط 4تاي انها تقريبا باقي مانده ضخامت ديوار مخزن 40/1 تا 50/1 متر مي‌باشد داراي 4 در ورودي است كه ورودي شمالي و غربي باز و ورودي جنوبي بسته مي‌باشد كف يخدان خاك برداري شده است و همين امر باعث خالي شدن پايه ديوار مخزن شده است
    در حال حاضر هيچگونه بهره برداري از اين بناي تاريخي نمي شود بهمين دليل هر روزبر فرسودگي آن افزوده مي‌شود در اين بنا تزئينات به هيچ شكل ديده نمي شود بنظر مي‌رسد كه كار ساخت يخدان از ابتداي ساخت به طور كامل صورت نگرفته و اگر انجام گرفته باشد در اثر بارندگي و عوامل فرسايش ديگر برروي آن هيچگونه اقدامي جهت مرمت بنا انجام نشده است ويژگي خاص اين بنا كوتاه بودن ديواره يخدان است چون در بقيه يخدانها طوري است كه بر روي مخزن سايه‌اي مي‌اندازد و اما در اين مورد ديواره كوتاه است كه مي‌تواند دليل نيمه ساخت رها كردن بنا يا فرسودگي بيش از حد كه باعث تخريب قسمتي از ديوار شده است يخدان انار نياز به تعمير و بازسازي ومراقبت دارد.

    يخدان عباس اباد رفسنجان
    اين يخدان اوايل دوره قاجاريه ساخته شده است و اب مورد نياز جهت تهيه يخ از قنات قاسم اباد تامين مي‌شده است آب ابتدا وارد حوضچه هاي كه در محوطه يخدان قرار داشته مي‌شده است و پس از يخ بستن به درون چاله منتقل مي‌شده است (از اين حوضها اكنون اثري نيست) اين اب انبار وقف حاج اقا علي بوده و يخ آن بطور رايگان به مردم داده مي‌شده است اهالي معتقدند كه آخرين باري كه از اين يخدان استفاده شده زماني بوده كه تصميم گرفته شد يخ آن به فروش برسد از همين جا بوده كه ديگر يخ كافي تامين نشده است و قداست يخدان از بين رفته است روستاهاي متعددي از جمله عباس آباد اميرآباد، مهدي آباد، قاسم آباد، شفيع آباد، ابراهيم آباد، و ناصريه از يخ موجود در اين يخچال استفاده مي‌نموده اند.
    ديوار سايه انداز اين يخدان شرقي غربي است و به طول 100 متر و ارتفاع 10 متر كشيده شده است در طول اين ديوار 25 طاق هلالي شكل تعبيه شده است عمق مخزن يخچال15 متر است كه در هنگام انتقال يخ به درون آن كف چاله هاي آن را از چوب و شاخه هاي درخت گز انباشته مي‌كرده اند تا فشار لايه هاي يخ بر روي هم كمتر شده و يخ مورد نياز در دسترس باشد قطر مخزن نيز 10 متر مي‌باشد در دو طرف مخزن دو در ورودي براي برداشت يخ ساخته شده است در جوار آن در دو طرف دو اتاقك براي استفاده كارگران ساخته شده است گنبد مخزن 15 متر ارتفاع دارد و داراي 14 پلكان مي‌باشد ديوار سايه انداز يخدان توسط 10 عدد پشت بند محافظت مي‌شده است اين يخدان از آثار گرانبهاي تاريخي منطقه مي‌باشد كه نياز به مراقبت و شناسايي بيشتر دارد در اذهان عمومي منطقه جنبه تقديس يخدان بيش از هر چيزي نمايان است.
    آب انبار كشكوئيه رفسنجان
    در دل يك مركز محله قديمي و در جوار يك سري از بناهاي تاريخي آب انبار خشكيده‌اي وجود دارد كه زماني وجود آن براي مردم منطقه اهميت حياتي داشته است كه همان اب انبار كشكوئيه ميباشد به روايت اهالي محل قدمت بنا حدود يكصد سال مي‌باشد كه مربوط به دوره قاجاريه است
    آب انبار مذكور  از نوع چهار بادگيري است و شامل محوطه باز اطراف، سردر ورودي، پلكان، مخزن اصلي ذخيره آب، بادگيرهاي چهار گانه و پلكان دسترسي كه با طي و حدود 31 عدد پله به عمق 6 متري زمين محل برداشت آب مي‌رسيم ارتفاع مخزن ذخيره آب از تيزه گنبد تا كف مخزن  4 متر است در محوطه باز اب انبار ساخت و سازهايي عموما به صورت اتاق هاي زندگي صورت گرفته است كه در حال حاضر مورد استفاده و سكونت قرارميگيرد تمامي سر در پلكان از آجر و يك قوس جناقي ورودي پلكان را بوجود مي‌اورد به طور كلي مصالح بكار رفته در ساختمان بناي اب انبار عموما آجر و ساروج (در بدنه مخزن ) و خشت مي‌باشد كه خشت در پشت نماهاي اجري آب انبار پنهان شده است از چهار بادگير آب انبار يكي تخريب شده و سه عدد باقي مانده اند در حال حاضر اب انبار تبديل به سطل آشغال بزرگي براي اهالي است و هيچگونه استفاده‌اي از ان نمي شود
    در ساختمان آب انبار تزئينات خاصي ملاحظه نمي شود اكثرا نماها از آجر است و تنها بر روي ديوارهاي بادگير نقشهايي از اجر چيني وجود دارد اين اب انبار جز بناهاي عام المنفعه ومالكيت ان مشخص نيست
    سرچشمه
    وجه تسميه سرچشمه به وجود چشمه هاي متعدد، پرآب و فراوان منطقه مربوط ميشود چشمه علي آقا ( سرچشمه ) از همه چشمه‌ها بالاتربوده و يك رديف چشمه بنامهاي سريدون، موراسبان، ارچندر و النگ در يك راستا قرار داشته اند. منطقه عمومي سرچشمه 2600 متر و بلندترين نقطه آن قله پران 3280 متر از سطح دريا ارتفاع دارد و ميزان بارندگي آن بين 200 تا 500 ميليمتر ميباشد.
    علاوه برچشمه هاي يادشده چشمه نقره آب خنك و گوارايي به زلالي نقره داشته است چشمه گودعلي ولي و چشمه رازان نيز درمنطقه مشهور بوده اند  از قناتهاي معروف منطقه عمومي سرچشمه ميتوان از قنات خرپلنگ، كهره كن،‌ ارچنو، قياسي، حسين آباد، ارديز، حسن آباد ريحان، رضا آباد، حيران آباد، اسد آباد، مورپهن، جودانه، ماني، سوراخ موش، خمرود، ده امداد، گرگينك، خرتله، گاوتله، كاديج بالا و پايين و سپيداري نام برد. قناتهاي رازان، ترشاب، جليلي و كنتوييه از همه مشهورتر و قناتهاي خرپلنگ، كهره كهن و رضا آباد از همه طولاني تر بوده اند عمده قناتهاي منطقه عمومي سرچشمه كوهستاني هستند.
    قنات رازان در روستاي رازان قرار دارد كه منابع تاريخي نام اين روستا را به گونه رازن و راهزن هر دو نوشته اند گروهي ديگر نام آن را بدليل وجود روستاي ماني در اين حوالي به فرقه مانويت ارتباط داده آن را رازن دانسته اند قنات رازن به علت همجواري با زيارتگاه اميرالمؤمنين همواره از اعتبار خاصي برخوردار بوده است در نزديكي قنات رازن چشمه آب معدني وجود دارد كه بنظر ميرسد درحال مدفون شدن در زير ضايعات معدني ميباشد قنات ترشاب داراي آب ترش مزه‌اي بوده و كارخانه هاي ذوب و پالايشگاه، جنگل اقاقيا در آن حوالي قراردارند چشمه هاي گواراي ارچندر ( ارچن دره ) محل احداث كارخانه لچينگ شده اند چشمه هاي پران – ( پيران )، در مجاورت ذخيره باطله كارخانه قرارگرفته اند چشمه هاي دالدون با دره زيباي آن كه روزگاري محل بلندپروازي دالها و عقابهاي سياه بوده است هم اكنون پذيراي دفاتر امورمعدن و محل ذخيره اكسيد باطله ميباشد.
    رودخانه زيباي سرچشمه كه از ارتفاعات سرچشمه مي‌گيرد در روزگاري نه چندان دور داراي آبي فراوان و بستري زيبا بود، زيرا املاح مس موجود در آب هنگام گذر برسنگ و ريگهاي كف رودخانه رسوب كرده و آب را به رنگ لاجوردي بسيار زيبايي در مي‌آورد اين رودخانه پس از مشروب نمودن زمينهاي كشاورزي روستاهاي ارچندر، ترشاب، سيخور و رازان به روستاهاي قلعه شاه مير و پل كمون سرازير ميشده و سرانجام سراز كازه ( با دشت لم يزرع ) رفسنجان در مي‌آورده است.
    قناتهاي رازان، ترشاب، سرچشمه، موراسبان، دهنه رضا قلي، النگ بزرگ، سريدون، دالدون، پيران، غارغارو  و ده گرگو توسط معدن خريداري شده و آب بعضي از آنها زهكشي شده و بقيه از بين رفته اند قناتهاي كاديج، رضا آباد، گردوييه، سفيداري، خرتله، گاوتله، اسدآباد و ده قليچ وارد شهرك شده اند و آب آنها مورد استفاده قرار مي‌گيردعموم قناتهاي منطقه عمومي سرچشمه استخر داشته اند وآسيابهاي آبي رازان، بالا سياه، قلعه شاه مير كار آردكردن گندم را درمنطقه انجام مي‌داده اند آب آسيابها از محل عمومي جدا بوده و هميشه تامين ميشده است.
    نظام آبياري در منطقه عمومي سرچشمه بر اساس حبه و هرحبه سه ساعت و 5/1  ساعت بوده است و هر 6 روز براي محصولات صيفي هر 15 تا 20 روز براي محصولات باغي و هر 12 روز يكبار براي گندم و جو آب لازم بوده است درجلو قناتها تشته مي‌گذاشتند. هر تشته  5/1 ساعت بوده و چندنفري با هم يك مشاع حبه‌اي را تشكيل مي‌داده اند و با يك تشته 5/1 ساعتي يا 2 تشته 3 ساعتي آب را مي‌برده اند در بعضي موارد از روي سايه شاخص آب مي‌گرفتند سنگي تيز و بلند را در كنار آب مي‌گذاشته و براساس سايه و گردش سايه آن و نمودار خط كشي شده روي زمين آب هركس مشخص مي‌شده است ازمقني هاي مشهور منطقه مي‌توان از حسن و حسين يزدي، ماشاء الله مهدي پور، نوروز علي و علي بمانادي و علي بيگ زاده را نام برد قناتهاي ترشاب و جليلي داراي مقسم بوده اند و بيشتر زمينهاي سرچشمه از مقسم هاي شمالي و جنوبي قنات ترشاب مشروب ميشده است.
    سرچشمه باغهاي بزرگ و زيبايي داشته است باغهاي موراسبان، رازان، النگ بزرگ، سريدون و كنتوييه از همه مشهورتر بوده اند باغ كنتوييه يكي از باغهاي بي نظير در سطح ايران است كه درسال 1353 توسط شركت سرمايه گذاري مس سرچشمه احداث گرديده است رديف درختهاي سر به فلك كشيده و باغ در باغهاي زيباي آن هر دلي را به سوي طبيعت زيباي آن مي‌كشاند درختان ميوه متعدد چون سيب، گلابي، زردآلو، هلو، انگور و ساير ميوه‌ها ابهت باغ را دو چندان نموده است آقاي مهندس داعي از بنيانگذاران و متخصصان احداث باغ كنتوييه است كه با آب قنات كنتوييه و سيستم آبياري بسيار زيبايي مشروب ميشود و علي بيگ زاده و درويش ميمندي عمري را در اين باغ زحمت كشيده اند تا رزستانهاي زيبايي در اين مكان جان گرفته است. آب آشاميدني منطقه عمومي سرچشمه هم اكنون از دشت خاتون آباد تامين ميشود و شهرداري سرچشمه از سال 1374 تاكنون كارهاي زيادي در زمينه جنگل كاري و ايجاد فضاي سبز انجام داده است سرچشمه يادگار زحمت پيشينيان و قناتهاي گم شده‌اي است كه فقط نام آنها در پهنه تاريخ مي‌ماند سرچشمه ديار چشمه هاست، سرچشمه سرزمين باغهاي زيبايي چون باغ كنتوييه است سرچشمه زيباست در اين منطقه اقوام و طوايف بسياري زندگي مي‌كردند كه غالب آنها به دليل وجود آب فراوان و هواي مطبوع و خاك مستعد براي كشت گياهان و غلات و حبوبات به شغل كشاورزي و دامداري اشتغال داشته اند اقوام و طوايف مختلف ساكن در منطقه شامل طايفه مرتضايي، طايفه سرچشمه پور، طايفه مهديان، طايفه باقري و... بوده است.
    سرانجام با ورود هيئت هاي اكتشافي معدن و حوادث بعدي كه منجر به تاسيس شركت ملي صنايع مس ايران و احداث مجتمع مس سرچشمه در اين منطقه شد تغييرات وسيعي در ابعاد طبيعي شرايط اقليمي و آب وهوا و شرايط جمعيتي بوجود آمد و موجبات پراكندگي جمعيت و مهاجرت مردم به شهرهاي مجاور و همچنين تعطيل و مدفون شدن روستا و آبادي‌ها، قناتها و چشمه‌ها در زير خروارها خاك را فراهم آورد و سرنوشت اين منطقه توسط فن آوري مدرن به گونه‌اي متفاوت از گذشته رقم خورده است.

    سيرجان
    مورخين مي‌نويسند سيرجان به واسطه داشتن 12000 رشته قنات پا به قبله (به غير از قناتهاي كوهستاني) در قديم به سيرگان معروف بوده است و با تسلط اعراب به سيرجان تبديل شده است پيداست كه اين قناتها به يكباره يادر مدت دو يا سه قرن حفر نشده اند تا پايان حكومت آل مظفر همه شاهان و امر او سيرمايه داران نسبت به حفر قنات اقدام كرده اند ابوالقاسم جيهاني كه در نيمه دوم قرن چهارم هجري مي‌زيسته است مي‌نويسد “كه در سيرجان آبهاي ايشان از كاريز است و بزرگترين شهري در كرمان سيرجان است” در كتاب حدود العالم آمده است «سيرگان قصبه كرمان است و مستقر پادشاه است و شهري بزرگ جاي بازرگانان است و آبشان از كاريز است» اين فقيه همداني مي‌نويسد«گويند يكي از پادشاهان ايراني دسته‌اي از فيلسوفان را گرفت و فرمود در كرمان جايشان دهند، كرمان چنان بود كه از ژرفاي 50 گز آب نمي داد حكيمان استخراج آب را نقشه كشيدند تا آن را روي زمين برآوردند و سپس درختكاري كردند تا همه كرمان از درخت پوشيده شد مردم آن نقشه را از آنان آموختند» اغلب مورخين و جغرافي دانان قديم نوشته اند كه مردم سيرجان از آب قنات مي‌آشاميده اند ابن حوقل مي‌نويسد«سيرجان شهري است داراي قناتها آبهاي سيرجان و نيشابور از قنوات است» مقدسي مي‌نويسد «آب شهر از دو كاريز است كه عمر و طاهر پسران ليث كندند و در شهر ميگردد شهرهاي ميمند و بزروك از كاريز مي‌آشامند».
    امروز در جاي جاي سيرجان در هر نقطه از دشت و اراضي بقاياي كاريزهاي باير و خاكريز بجاي مانده از باغها و سفالهاي پراكنده شده‌اي كه حاكي از دوران درخشان آن است ديده مي‌شود اين قنوات كه با زحمت و رنج كهكين‌ها توسط پادشاهان، حاكمان و سرمايه داران حفر شده بيشتر اوقات توسط جباران و زورگويان براي به ستوه آوردن و تسليم مردم شهر ويران شده اند قنواتي كه اعراب، مغولان، سلاطين و امراي محلي، محمود افغان و آقا محمدخان قاجار ويران كردند كم نيستند.
    از سال 1334 در سيرجان حفر چاه و نصب موتور پمپ آغاز شد اولين چاه در اين سال توسط فريدون خان خنيده درمحمدآباد درويش كنار امامزاده محمد نصب ودومين چاه در همان سال توسط علي اكبر حسامي در فرخ آباد حفر گرديده قنات كهن شهر كه اسم اصلي آن بهشت آباد است احتمالاً قبل از ساسانيان حفر شده است حفر اين قنات در ژرفاي 100 تا 180 متري آنهم در جايي تنگ صورت گرفته است كهكين يك من يك من خاك را از بن پشته به سينه كشيده و با ريسمان از قعر چاه بالا آورده است.
    و هنوز پس از گذشت قريب 20 قرن آثار كلنگ بر ديوار، چاهها ديده مي‌شود صدها قنات در منطقه عمومي سيرجان حفر شده اند كه متوسط طول آنها 30 كيلومتر و متوسط عمق مادرچاه 120 متر است قناتهاي خليل آباد، خيرآباد، عمادآباد، حسن آباد، مباركه، فيروزه، حسن آباد بلوك، مهديه، عباس آباد، زردوئيه، كاظم آباد، جعفر آباد، دارآباد، خرم آباد،خرمه، امامزاده  احمد، باغ اميد، باسفرجان، كهن شهر، مهدي آباد، اكبر آباد، قطبيه، بهجت، اسطور، ابراهيم آباد، بلورد، علي آباد، كشكوئيه، زمزرج، حسين آباد، يحيي آباد، برگنوئيه، اسحاق آباد، مرغي، ده صراط، كهن توت، كران، كهو، پاريز، عبدل آباد، پسوجان، چناربرين، هنديس، ده شيرك، و نجف شهر هنوز هم سخاوتمندانه آب خود را به مصرف طراوت و سرسبزي باغات و مزارع مي‌رسانند.
    قنات خليل آباد قديمي ترين قنات منطقه با قدمت 1500 ساله مي‌باشد مالكيت قناتها قطبيه متعلق به داوود خان قطبي، قنات كران متعلق به ستوده، قناتهاي دولت آباد و سعادت آباد متعلق به حكيمي پور، دارآباد محمديه متعلق به صالحي و خليل آباد متعلق به فاطمي نسب بوده است.
    در مسير قناتهاي سيرجان آسيابهاي متعددي وجود داشته كه آسيابهاي محمديه، دولت آباد، اسحاق آباد، كران و زيدآباد (هر كدام دو دهنه) مشهورتر از همه بوده اند يخدانهاي محمودآباد، حيدرآباد و مهدي آباد تا چند دهه پيش فعال بوده اند استخرهاي قهستاني و استخر دولت آباد در سالهاي خشكسالي يار و ياور كشاورزان بوده اند و باغهاي شجاع پور، محمديه، عبدالكريم اصفهاني، عدالت و آقا حكيم از همين قناتها مشروب مي‌شده اند.
    آب انبار مركزي سيرجان و كورگه و زيدآباد آب آشاميدني را تامين ميكرده اند ساخت آب انبار زيد آباد در سال 1250 هجري قمري صورت گرفته است و داراي دو بادگير به فاصله 60 متر از يكديگر و خود آب انبار به صورت يك سالن سرپوشيده مي‌باشد و هوا بوسيله دو بادگير تهويه و با عث خنك شدن آب مي‌شده است اين بنا توسط حاج امان الله زيدآبادي با كار معمار يزدي شروع شده است و چندي بعد بادگير دوم آن را استادان زيدآبادي ساخته و تمام كرده اند تمام مصالح به كار رفته در آن آجر و ساروج مي‌باشد و براي تهيه آب آن دودانگ از شش دانگ آب محمديه وقف شده است.
    مدار گردش آب در منطقه عمومي سيرجان 6 روز بوده و هر دانگ 24 ساعت آب را به خود اختصاص داده است هر حبه 5/1 ساعت آب داردقبل از رواج ساعت از ساعت شني برابر 5/1 ساعت هر حبه استفاده مي‌شده است و در بعضي جاها نيز تشنه رواج داشته است هر تشته 10 دقيقه و هر 9 تشته يك حبه آب داشته است مالكيت آب از دانگ شروع و به ربعي يا ربع سهمي ختم مي‌شود و اكنون ساعت رواج دارد.
    سيرجان زادگاه تمدن و خاستگاه قناتها بوده است قناتها شاهرگهاي تمدن هستند و سيرجان آيينه تمدن

    پاريز
    پاريز شهري است در 180 كيلومتري جنوب غربي كرمان با ارتفاع 2250 متر از سطح دريا و ميزان بارندگي 100 الي 120 ميلي متر پاريزداري 185 قريه و مزرعه است كه 5 قريه آن در جلگه و 180 قريه ديگر كوهستاني و سردسير هستند پاريز تاريخي پرفراز و نشيب و كهن دارد دياري به قدمت هخامنشيان، در مورد وجه تسميه آن نظريات مختلفي وجود دارد برخي اهالي عقيده دارند كه در ابتداي سكونت پيشينيان در پاريز سالي برف سنگين آمده بطوري كه هر گونه عبور و مروري مختل شده است و پاهاي مردم بر اثر سرما يخ زده و گفته اند كه پاي مردم ريزش كرده و به پاريز مشهور شده برخي ديگر معتقدند اصل كلمه پاريز به معناي پردئز يا پاراديس بوده كه به مرور به پاريز تبديل شده است ارتوركريستين سن نويسنده دانماركي مي‌گويد “پاريز يكي از آبادي هايي بود كه در زمان هخامنشيان و به تشويق شاهان هخامنشي ساخته شده است” دكتر باستاني پاريزي معتقد است “در زماني كه اسكندر مقدوني به ايران حمله كرد و داريوش سوم در سال 330 قبل از ميلاد مجبور به فرار شد خود را به پاريز رسانده و قصد جنگ و پيكار با نيروهاي اسكندر را به ياري مردم پاريز داشته است” نام ديگر پاريز را بارز مي‌دانند و اين همان جايي است كه خسرو اول پادشاه ساساني مردمانش را براي خدمت نظام مجبور نموده است گروهي ديگر بر اين باورند كه پاريز همان پاديز يا پائيز مي‌باشد. در مركز شهر پاريز كاروانسرايي وجود دارد كه قدمت آن به صفويان مي‌رسد فلسفه وجودي اين كاروانسرا بسيار مهم بوده و نشان از رونق فراوان تجارت در ادوار گذشته اين ديار دارد يكي از مامورين ناصرالدين شاه در سفرنامه خود مي‌نويسد “در منزل پاريز ديده بودم كه چه جاي باصفا و ييلاق معتبر و خوبي است چشمه سارهاي بسيار هواي خوش كه چراغ در بيرون مي‌سوزد و اشك نمي كند و آدمي محتاج پوسيتن است” سرپرسي سايكس فرمانده نيروهاي انگليسي  هندي نيز شبي را در پاريز گذرانده  و از مهمان نوازي مردم سخن بسيار گفته است وجود چندين مسجد و حمام در كنار كاروانسرا و بازار نشان دهنده آن است كه فرهنگ و تمدن اين خطه بسيار غني است بازار پاريز شامل دكانهاي نمدمالي، كلاه دوزي، آهنگري،خبازي، نخودبريزي و انواع ديگر مي‌شده است.
    دهستان پاديز داراي آبادي هاي زيادي است كه مهمترين آنها راه زان، ده شيرك، گويين، دره زار، كهو، شور و سروستان، هنديج، پسوجان، هنديم، گستو و دوچاهي هستند قناتهاي زيادي در منطقه پاريز قرار دارند كه قدمتي بيش از هزار سال دارند قنات هاي پاريز و دهنو در مركز شهر پاريز قديمي تر از همه هستند قناتهاي گستو، بيدون، چنار، دراك، هاشم قلي، سبز، گلوگاه و گتيك نيز قرنهاست كه سخاوتمندانه آب خود را به مردم اين سامان هديه مي‌كنند علي نقي يزدي و پسرانش (حسن، نوروزعلي و قاسم علي) و رمضان پاريزي از مقينان مشهور منطقه بوده اند  مدار گردش آب در منطقه عمومي پاريز 6 يك بر اساس 96 حبه و 6 شبانه روز مي‌باشد هر حبه داراي 5/1 ساعت آب است كه يك نوبت شب و نوبتي روز را شامل مي‌شود نظام آبياري براي خرده مالك بر اساس تشته و هر تشته 30 دقيقه بوده و براي مالكين عمده بر اساس حبه و شبانه روز محاسبه مي‌شده و سايه چوب شاخص و گردش سايه ميزان آب مالكين عمده را مشخص مي‌نموده است در مسير قناتهاي پاريز آسيابهايي چون آسياب پاريزي، دراك و عبدل آباد قرار داشته اند كه غلامحسين باغباني و پسرانش (محمد و اصغر) غلامحسين پاريزي و هادي حسين پاريزي آسيابانان بنام بوده اند از استخرهاي مشهور پاريز استخرهاي پاريز، دراك، دهنو، توگيدان و قادر آباد بوده اند نسق محصولان كشاورزي 3 يك ومحصول باغي چهار يك مي‌باشد خريد و فروش آب و زمين با هم صورت مي‌گيرد و قصب چي بر خريد و فروش نظارت داشته است آب انبار پاريز قدمت ديرينه‌اي داشته كه اكنون خراب شده است آب بعضي از قنوات منطقه وقف است وقف اولاد، وقف عزاداري و روضه خواني و وقف ابن اسبيل وقف الزوار در منطقه رواج داشته است در وقف آب و زمين اولاد واقف در بيشتر مواقع به شرط ازدواج بطني وقف اولاد را اجرا مي‌كرده با اين اميد كه دختر عموها و پسرعموها يا دختردائي‌ها و پسرخانه‌ها و اقوام با هم ازدواج كنند كه از خرد شدن زمين در نسل بعد جلوگيري شود وقف حق الزوار طوري بود كه از محل درآمد وقف كساني كه امكانات مالي سفر به زيارت مشهد، كربلا و نجف را نداشته اند تحت حمايت قرار گرفته و به زيارت مي‌رفته اند ابن السبيل شامل كساني مي‌شده كه ورشكست شده و بواسطه عدم احترام قصد اقامت در ولايت و زادگاه خود را نداشته اند از محل ابن السبيل به اين افراد كمك مي‌شده است.
    مردم پاريز علاقه زيادي به كاشتن درخت مخصوصاً گردو داشته اند بسيار معروف است در پاريز افرادي بوده اند كه بيش از يكهزار درخت گردو كاشته و به ثمر رسانده اند اما بر اثر سيلابهاي ويرانگر سالهاي 1311 و 1335 اكثر اين درختان از بين رفتند از باغهاي مشهود پاريز مي‌توان از باغ پاريز، قنات چنار، كهو، پسوجان، فريدون و شاهپور نام برد باغ شاهپور در اوايل دهه سي توسط برادر محمدرضا شاه ساخته شد و تفريگاه شخصي او بوده است جالب است گفته شود كه قسمت اعظم از درختان باغ شاهزاده ماهان در زمان حكومت ناصرالدوله فرمانروا هنگام بناي اين باغ از پاديز آورده شده كه اين مر موجب ناراحتي و زحمت مردم بوده است چون بدستور حاكم درختان را بر الاغها بار كرده  و به ماهان مي‌بردند و مردم نيز از ترس از دست دادن الاغهاي خود آنها را در ميان خانه يا اتاق خواب خود پنهان مي‌كرده اند.
    در مواقع خشكسالي مردم يكشنبه اول هر ماه در مسجد جمع مي‌شوند ابتدا سوره انعام را مي‌خوانند و سپس 40 نفر زن و مردم دعاهاي قرآني را مي‌خوانند به حالت تضرع و گريه از خداوند مي‌خواهند كه باران ببارد گاو و گوسفند نيز قرباني كرده و گوشت آن را به فقرا مي‌دهند مي‌گويند موارد زيادي اتفاق افتاده كه اين دعا موثر شده و هنوز دعا كنندگان درمسجد بوده اند كه باران آمده است مردم خاطراتي از سالهاي پرباران (1306_ 1336و1366) و سالهاي خشكسالي (1320_ 1341) دارند.
    كوه شاه خيرالله و مقبره بالاي قله آن بر ابهت پاديز مي‌افزايد چنين به نظر مي‌رسد در زماني كه مردم پيرو دين ميترائيسم بوده اند همه ساله اول بهار براي خشنودي ميترا در پاي اين كوه جمع شده و آش شير مي‌پختند و معتقد بودند كه اين كار موجب خشنودي خدايان و رونق كشاورزي و دامداري مي‌شود هنوز هم مردم در دهم ارديبهشت به اين محل مي‌آيند و آش شير مي‌پزند كوه شاه خيرالله سمبل زيبايي منطقه است.
    پاريز سرزميني است كه دكتر باستاني پاريزي كاسه كوزه تمدن را بررسي كرده و مي‌گويد روزگار بر همه چيز گريه خواهد كرد جز اهرام مصر كه بر روزگار خواهند گريست باستاني مي‌گويد سبوي تمدن بشريت سنگ آن درخود بشريت تعبيه شده است اين تمدن شكننده را بايد حفظ كرد همانطور كه شما پاره شكسته هاي يك كوزه قديمي را با آب و تاب از خاك بر مي‌داريد و دوباره به هم پيوند مي‌زنيد باستاني مي‌گويد كوزه آب ديگر به موزه سپرده مي‌شود كه آب لوله كشي و پارچ پلاستيكي جاي آن را در يخچال و فريزر گرفته است.
    كس ز‎آغاز و زانجام جهان آگه نيست     اول و آخرين كهنه كتاب افتاده است.

    باغ سنگي
    معاني موجود در مواريث فرهنگي ما قابليت بس والا وارزنده‌اي را دارند كه رد بحر مكاشفت و هنر قابل تعمق و ضرايبي نهفته در خود به ارمغان دارند بسياري از اين آثار به صورت عرفاني مطرح مي‌گردند و ديده آشنا و خلوص نيت خاص مي‌خواهد تا با ان همدل و همنوا شد به قول خواجه شيراز
    تانگردي آشنا زين پرده رازي نشنوي           گوش نامحرم نباشد جاي پيغام سروش
    اين اصل رازهاي نهفته و حوادث كهن است كه به خوبي احساسش مي‌كنيم ولي هنوز آن را نشناخته ايم وحتي دنبال پيداكردن آن هم نبوده و تلاش نكرده ايم چيزي كه براي انسان و بدست انسان با فكر انسان شناخته شده و از شناسايي عميق آن عاجز مانده باشيم آثار از وحدت هماهنگي والايي برخوردارند رنگ و بوي دلپذير و مطبوعي دارند و به قدري آشنا و صميمي هستند كه ارتباط و پيوندي مستحكم با انسان برقرار مينمايند و براي وجود و روح انسان ساخته شده اند هم پذيراي جسم هستند و هم نوازشگر روح، با وجودي كه در عصر صنعت زندگي مي‌كنيم و هر روز بشر موفق به كشف تازه‌اي مي‌شود و امكانات رفاهي فراواني برايش در اقصا نقاط مهيا است تنها پذيراي جسم اوست در صورتي كه قدم زدن  در باغ سنگي تاثيري عميق و عرفاني و معنوي وصف نشدني حاصل مي‌گردد كه به رموز آن پي نبرده ايم
    ضرايب پويايي آن به تفكر و احساس پيوسته است و همراه افكار و تخيلات و احساسات دروني دگرگون مي‌شود و معاني و مفاهيم خود را مي‌يابد و بدين جهت است كه در فهم و بيان ضرايب مستور آن اشكال داراي معاني و مفاهيم خاصي است كه گوياي ادراك انسان از جهان مادي و معنوي است جايي احساس غرور مي‌كنيم و جايي احساس آرامش در نقطه‌اي به تفكر فرو مي‌رويم جايي ناخوداگاه به جهت عظمت و استادي و نو آوري لب به تحسين و تمجيد مي‌گشاييم و در جايي از ديدن  زيباييها و تزئينات رنگها و مهارت و استادي و خلاقيت از خود بي خود مي‌شويم و ساعتها در عالم خيال به دنيايي وصف ناپذير سفر مي‌كنيم چقدر زيبا و دوست داشتني و شايسته احترام و تقدير است كه هر گوشه از ان به رمز و رازي مستور و بسيار روح نواز است و دلفريب، باغ سنگي بلور نمايشي از تلاش و رنج انساني است كه در گذر زمان براي مقابله با جبر و جور تاريخ دست به خلاقيت زده و در گذر ساليان عمر اثري بجا گذاشته كه هر بيننده‌اي را به تفكر وا مي‌دارد. اين باغ توسط درويش خان كه چوپاني كر و لال است و تقويم عمرش 80 سال را نمايان مي‌سازد در سال 1341 سنگ بناي آن گذاشته شده است آن زمان كه به دنبال اجراي قانون اصلاحات ارضي زمينهاي او را در اختيار اغيار قرار دادند او صداي اعتراض خود را با ساختن باغ سنگي به گوش همه رساند چه شبها و روزهايي كه درويش خان با چوبدستي اش مانع ورود افراد به محوطه باغ خشكيده اش شده و از ان زمان دشت و دمن و رودخانه و كوهستان را بدنبال گوسفندانش زير پا گذاشته و سنگهاي مخصوص و سوراخ دار را پيدا كرده است چه بسا كه براي حمل سنگي به اين مكان روزها وقت صرف كرده و اين كار كماكان ادامه دارد.
    منبع اصلي درامد تامين كننده آب باغ درويش خان قنات مياندو آب است كه داراي سه رشته چاه (در مجموع 200 حلقه چاه ) مي‌باشد و عمق مادر چاههاي هر رشته متجاوز از 45 متر و طول قنات 18 كيلومتر مي‌باشد مدار گردش آب در باغ سنگي شش روز است كه يك نوبت روز و نوبتي ديگر شب را شامل مي‌شود در جلو باغ سنگي باغ اصلي درويش خان قرار دارد كه چناري قديمي با قدمت چند قرن مهمانان را به استراحت در هواي خنك تابستان دعوت مي‌نمايد درويش خان تا سال 1356 به ييلاق و قشلاق مي‌رفته و اكنون در سالهاي پيري سر پرستي باغ را به اتفاق نوه هايش به عهده دارد.
    باغ سنگي همواره مورد توجه بوده، پرويز كيمياوي فيلمساز معروف ايران فيلم باغ سنگي را با الهام از باغ سنگي درويش خان ساخت و به همين خاطر اين مجموعه به باغ سنگي مشهور شده است اين فيلم در اروپا نمايش داده شد و جايزه خرس طلايي را از ان خود كرد درويش خان و همسرش از طرف جشن و هنر شيراز در سال 55 دعوت شدند و مدتي مهمان بانيان جشنواره شيراز بودند گردشگران متعددي از باغ سنگي ديدن مي‌كنند و به ذوق و تلاش درويش خان و به اراده و پشتكار او درود مي‌فرستند.
    باغ سنگي برگ زريني است از اهميت آب و اينكه اگر آب نباشد اميد و باروري درختان سرابي بيش نيست باغ سنگي نقطه مقابل باغ شاهزاده ماهان و ساير باغهاي سرسبز است يعني فاصله آب و بي آبي به وضوح مشاهده مي‌شود اگر توانايي اين را از باب مكاشفت و اخلاص بدست آوريم و به راز و رمز نهفته در بطن ان فائق آئيم مي‌توانيم باغ سنگي را سرمشق و الگو قرار دهيم.
    براستي چه رمز و رازي در اين كار نهفته است كه براي هيچ كس غريبه نيست و عارف و عامي از ديدن آن لذت مي‌برند ولب به تحسين مي‌گشايند ولي ماشاهديم كه زمان همچنان بي وقفه مي‌رود بي انكه دانش معرفت تجربه وخمير مايع آثار گذشتگان خود را براي اعتلا و پيشرفت هنر خود به محك تجربه زده باشيم و از ان بهره مند شويم.
    باغ سنگي در حقيقت يادگار گلستاني است كه درويش خان اسفنديار پور روزگاري ان را از دست داده و به خيال خودش بوستاني از سنگ و چوب را به اين منظور ساخته است با اين انديشه كه ديگر ظالمي باغ سنگي او را نمي گيرد و با چنين اميدي روزگار خود را گذرانده است زندگي او عجيب وكارهايش حيرت اور است و چه زيبا با زبان بي زباني شكايت درون خود را متجلي ساخته است به نشانه تاثيرات روحي در بلندترين نقطه چنار باغش فانوس دستي مي‌آويخته و مردمي كه به ديدارش مي‌آمده اند به دور درخت طواف مي‌داده و با اشاره تقديس درخت را مي‌نمايانده و همزمان درخت خشك شده را با آويختن هر چه در دسترس داشته مي‌آراسته البته باچوب و سنگ و فلز و پارچه كهنه و قنديل و شاخ و سيم  و پوست گوسفندان درويش خان همچنان زنده است و دوران پيري و كهنسالي را تجربه مي‌كند
    يخدانهاي حاج رشيد سيرجان
    يخدانهاب حاج رشيد در قسمت غربي در محله باغ بميد در خيابان امامزاده احمد در خيابان فرعي ديگري به نام خيابان يخچال كه به دليل وجود همين يخدانها اين نام را بخود گرفته است قرار دارند اين يخدانها در واقع شامل دو چاله يخ  كه روي آنها گنبد عظيم خشتي قرار گرفته بعلاوه يك حصار طويل و مرتفع سايه انداز است.
    چاله هاي يخ در قسمت غربي حصار سايه انداز واقع شده اند و 50 متر از يكديگر فاصله دارند كه ديوار عظيم سايه انداز به قطر 40/2 و  ارتفاع 5/10 متر اين دو را بهم وصل نموده است مخازن يخ در عمق زمين با خاكبرداري زمين كنده و ايجاد شده و دورچيني شده اند چاله يخ در حال حاضر 5/6 متر عمق دارد البته عمق اوليه چاله بيشتر بوده است و به حدود عرضه دهنه مخزن مي‌رسيده است اما به مرور زمان و گذشت ايام كه يخچالها عملكرد گذشته خود را از دست داده اند با آورا و زباله انباشته شده اند قطر چاله هاي يخ متفاوت (70/9 و 60/8 ) است چاله هاي يخ هر كدام داراي دو دهنه ورودي و خروجي به عرض 130 سانتي متر است يخ حاصله از حوضچه هاي يخ در فصل زمستان با نيروي انساني خرد شده و به چاله هاي يخ منتقل مي‌شد و هنگامي كه مخزن به حد اشباع مي‌رسيد هر دو دهنه را مسدود مي‌نمودند تا به شروع فصل گرما به آب خنك يا يخ نياز داشتند مودر استفاده قرار دهند دسترسي به كف چاله يا مخزن يخ با پيمودن يك پلكان كه در ديواره دورچيني قرار داشت امكان پذير بود بر روي هر كدام از چاله هاي يخ يك گنبد عظيم مخروطي  قرا رگرفته كه مصالح خشت و خام به ابعاد 8*28*28 سانتي متر و ملات گل رس است و عايق بسيار خوبي در مقابل نور و گرماي خورشيد است گنبدهاي مخروطي كه اصطلاحا به آن رك مي‌گويند از سطح فعلي 5/12 متر ارتفاع دارند نماي خارجي گنبد هاي مخزن پلكاني است كه خاصيت اصلي ان دسترسي به راس گنبد و كم كردن بار طاق عظيم گنبد بوده است.
    ديوار سايه انداز طويل و مرتفعي كه سراسر جبهه شرقي دو مخزن را در بر مي‌گيرد بصورت منحني به عرض  40/2 در سطح و ارتفاع 5/10 متر را در راس به حالت صندوقي شكل تبديل شده است ديوار سايه انداز كه به صورت منحني اجرا شده است به خط مستقيم 100 متر طول دارد سراسر بر غربي ديوار سايه انداز به فاصله منظم سه متر يك پشتبند به ارتفاع 5/1 متر و عرض يك متر به منظور استحكام ديوار قرار گرفته است در بر غربي ديوار سايه انداز حوضچه هاي يخ قرار داشته است اين حوضچه معمولا بشكل چهار گوش با عمق كم بوده (20 تا 50 سانتي متر ) كه با بستن آب به حوضچه لايه نازكي از يخ تشكيل شده و با وارد نمودن مجدد اب به حوضچه در چند نوبت لايه قطوري از يخ تشكيل شده كه با نيروي انساني يخ موجود شكسته و خرد شده و به مخزن منتقل مي‌شده است حوضچه‌ها در طرفين و حد فاصل چاله‌ها يا مخازن قرار داشته اند ورودي مخازن به نحوي است كه دسترسي حوضچه‌ها به مخازن به راحتي صورت مي‌گرفته است آب مورد نياز يخدانها از قنات حسني كه رشته قنات آن در جبهه شمال شهر فعلي سيرجان قرار داشته تامين مي‌شده است.
    معتبر ترين تاريخي كه مي‌توان از ان به عنوان تاريخ احداث يخدانهاي سيرجان اشاره نموده تاريخ سند 1274 هجري قمري است كه با قطعات آجري در زمينه خشتي بر غربي حصار اجرا شده است همچنين گفته شده باني يخدانها حاج رشيد بوده كه توليت امامزاده آقا سيد ابراهيم را در دوران حكومت محمد علي شاه (حاكم سيرجان بوده) بعهده داشته است يخدانهاي حاج رشيد سيرجان وقف حضرت ابا عبدالله حسين است.

    بلورد
    در مورد وجه تسميه بلورد نظريات مختلفي وجود داشته است در گويش محلي بل به معناي جفت و همراه است و بل ورد يعني همراه گل سرخ برخي بر اين باورند كه احتمالاً بين بلورد و كلمه باورد و اپيورد و اپاورتيكان عهد هخامنشي ارتباطي موجود باشد دكتر ابراهيم باستاني پاريزي در كتاب پيغمبر دزدان مي‌نويسد “ايل بچاقچي از ايلات معروف كرمان است كه در كوهستان چهارگنبد و دهات بل ورد سكونت دارند اصل اين ايل ترك است و ظاهراً از آذربايجان در ايام صفويه به اين نواحي كوچانده شده باشند از مهمترين رؤساي اين ايل در دوره هاي اخير بايد از اسفنديار خان بچاقچي و حسين خان شجاع پور و پسرش نام برد”.
    در بلورد قناتهاي زيادي وجود دارد قنات زين آباد، نصر آباد، محمد آباد، علي آباد، كشكوييه، اميرآباد، خرمه، گوغين، بوجان، كهن كرم، مياندوآب، اسطور، زمزرج، فريان، حيدرآباد، عيش آباد، حسين آباد از همه مهمتر هستند آب بيشتر قناتها در سالهاي خشكسالي وارد استخر ميشود كه استخرهاي نصرآباد و زين آباد از همه مشهورتر هستند در مسير قناتهاي خرمه و زين آباد و كهن شهر آسيابهاي آبي وجود داشته كه اكنون تافيه     شده‌اند نام غلامرضا و نادعلي بلوردي و اكبر بردسيري به عنوان آسيابانهاي مشهور هنوز بر سر زبانهاست مرحوم شاهرخ مصطفي نژاد و پسرانش، اكبر بلوردي، يوسف بابا خان، محمداحمد و علي آبسال، محمدحسين سالاري و همت بلوردي از مقني هاي مشهور بلورد بوده اند مدار گردش آب در منطقه عمومي بلورد بر مدار 6 شبانه روز و در حيدرآباد هفت شبانه روز است نظام آبياري بر اساس دانگ هر دانگ 16 حبه و هر حبه 5/1 ساعت است و به همين روش قرنهاست كه ادامه دارد آب و زمين در بلورد با هم خريد و فروش ميشوند و حاج درويش اسماعيلي قصب چي مشهور منطقه بوده كه قباله‌ها را مي‌نوشته است،آب آشاميدني مردم بلورد ابتدا از قنات زين آباد تامين ميشده آب اين قنات براي اولين بار در سال 1339 به طرف درمانگاه لوله كشي شده و سپس در اواخر دهه 50 آب لوله كشي به سركوچه‌ها رسيد و درسال 1380 آب لوله كشي با حفر چاه وارد همه خانه‌ها شده است.
    قنات حسين آباد وقف عام است وقف عام يعني آب قنات و درآمد آن خرج خود قنات ميشود و اگر چيزي اضافه آمد به افراد بي بضاعت پرداخت ميشود قنات كهن شهر وقف اولاد است، قناتهاي اسطور و خرمه جنبه تقدس دارند و زيارتگاهي در كنار آنها باقي است هنوز هم ايل بچاقچي در منطقه بلورد رفت و آمد مي‌كنند و باغهاي مشهور درويش اسماعيلي، حاج علي اكبر شجاع پور و انوشيروان شجاع پور بيانگر نفوذ اين ايل در منطقه است بچاقچي‌ها به تيره هاي مختلف عباسلو، قره سعدلو، ثار سعدلو، پور خنجر، اسفنديارپور و شجاع پور تقسيم شده اند و بيشترشان كار عشايري را كنار گذاشته اند. بلورد اكنون اهميت سياسي گذشته خود را از دست داده و اكثر قناتهاي آن رو به ويراني است.

    بافت
    بافت در 162 كيلومتري جنوب غربي استان كرمان قراردارد شهر بافت مركز اقطاع است اين ناحيه را بدان جهت اقطاع خوانده اند كه هرقسمت از اين سرزمين بوسيله حصاري طبيعي ( گردنه‌اي ) از ناحيه ديگر جدا ميشود و سراسر اين ناحيه را به قطعه هايي تقسيم ميكند در زمان حكومت سلجوقيان و صدارت خواجه نظام الملك طوسي اراضي و محصول اين نواحي به اقطاع لشكريان وسربازان و سپاهيان درآمد و محصولات زمينها را به ازاي خدمات خود ضبط مي‌كردند بنابراين اقطاع هم به معني قطعات و هم‌به معني به‌تيول درآوردن و به تيول دادن اراضي‌ميباشد در مورد وجه تسميه و پيشينه تاريخي بافت نظريات مختلفي وجود دارد به‌گفته برخي از اهالي چون بافت عشايرنشين بوده و كار بافندگي قاليهاي افشاري رواج داشته به اين نام مشهور شده است، دركتب و منابع جغرافيايي بعد از اسلام بافت به صورتهاي بافت، بافد، بافته و... آمده است ابن فقيه همداني در البلدان در قرن سوم هجري كلمه بافد را مي‌آورد، نام بافت به صورت امروزي در كتاب حدود العالم من المشرق الي المغرب آمده است و عين عبارت اين است « بافت و خبر دو شهرك اند آبادان و با نعمت » روي سنگ نصب شده بر ديوار غربي امامزاده سيدعلي موسي عباراتي كه تاريخ تعميراين بناي تيموري را در دوره صفويه نشان ميدهد وجود دارد.
    درعصر حكومت صفويه و حضور افشارها نام بافت امروزي از اقطاع به اقطاع افشار تغيير كرد اساساً اقتصاد بافت بر پايه اقتصاد شباني و كشاورزي بوده است اگر بافت را شاهراه تاريخ بناميم گزاف نگفته ايم وجود تپه يحيي صوغان، تل كوشك رابر، قلعه كردعلي دشتاب، قلعه خبر، قلعه بزنجان، قلعه سنگ و ساير بناهاي تاريخي عظمت تاريخي بافت را به نمايش ميگذارد.
    بافت در ارتفاع 2250  متري از سطح دريا قرارگرفته و چهارمين شهر بلند ايران است، بيش از 80% مساحت اين شهرستان كوهستاني و 20% آن جلگه حاصلخيز ميباشد كه يكي از خوش آب وهواترين نقاط ايران محسوب ميشود شهرستان بافت در سال 1324 تابع شهرستان جديدالتاسيس سيرجان شد ولي درسال 1327 به شهرستاني مستقل تبديل گرديد برطبق آخرين تقسيمات كشوري اين شهرستان به سه بخش ارزوئيه، رابر و مركزي تقسيم شده است رابر دومين شهر ميباشد.
    شهربافت به محلاتي چون باقرآباد، منجنيق، كوچه مهدي، باغ خواجه، باغ درويش، كهن شهر، بالاباغ و پايين باغ تقسيم ميشده است.
    دربافت قناتهاي زيادي وجود دارد، قناتهاي گريغان، كهن سرخ، اميرآباد، جميل آباد،فتح آباد، پيروييه، كاظم آباد، گرگيشون، و باقرآباد هنوز عظمت و اهميت كار مقنياني چون استاد محمد كلانتري، استاد محمد بزنجاني، استاد شاهمراد آران، استاد خيرالله آران و استاد خدا خواسته برآوردي را به نمايش مي‌گذارند.
    قنات باقرآباد در محدوده مركزي شهر قرار دارد و داراي قدمتي 500 ساله ميباشد و قبل از احداث شهر فعلي حفر شده است پس از جابجايي شهر بافت از محلهاي قديمي به نام قلعه موسيه و قلعه كهنه كه در غرب شهر فعلي قرارداشته اند اراضي باير به باغ و كشتزار تبديل شده و قنات اهميت خود رابيش از پيش نشان داده است مردم شهر آب شرب و كشاورزي خود را از اين قنات تامين مي‌نموده اند و قرنهاست كه همچنان جاريست در طول قنات و در محل مظهر و هرنج آن درختان چندصدساله بيد و گردو و چنار گذشت زمان را به نمايش    مي‌گذارند طول قنات 6 كيلومتر و تعداد چاههاي آن بالغ بر 40 حلقه و عمق مادرچاه آن 50 متر است درحال حاضر بيشتر چاهها در داخل خانه هاي مسكوني و باغات واقع شده اند سطح زير كشت قنات قريب يكصدهكتار زمينهاي كشاورزي و باغات ميباشد كه باغهاي اصلي از قدمت ديرينه‌اي برخوردارند.
    نظام آبياري در شهرستان بافت بر مدار 6 شبانه روز و 144 ساعت تقسيم شده و اين روش سالهاست كه ادامه دارد در سالهاي نه چندان دور در فاصله دو كيلومتري مظهر قنات آسياب آبي بنام آسياب پايين وجود داشت كه از نوع آسياب تنوره‌اي بوده است آسياب جفته در مسير رودخانه بافت هنوز نامي آشنا براي مردم است كه يكي از آنها آسياب ناوي و ديگري آسياب چرخي بوده است كه آسياب ناوي مخصوص بلغور كردن بوده و آسياب چرخي آرد موردنياز مردم را تامين ميكرده است، آسياب انجرك نيز از شهرت ويژه‌اي برخوردار بوده است.
    شهرداري بافت در سال 1328 تاسيس گرديد آب بافت ابتدا از رودخانه آسياب جفته تامين ميشده است در اوايل دهه سي آب رودخانه وارد حوضچه هايي ميشد كه با پمپاژ به سطح شهر ميرسيد و در معابر تلمبه هايي كار گذاشته بودند كه آب مصرفي عموم تامين ميشد بيشتر اين تلمبه‌ها در محدوده خيابانهاي امام و طالقاني قرارداشتند در اوايل دهه چهل كار آبرساني به منازل مسكوني صورت گرفت و منبع آب بالاي بيمارستان ساخته شد و شبكه شهري گسترش يافت تا سال 1372 با تكميل پروژه آبرساني دشتاب به بافت نياز آب شرب شهر بطور كلي رفع شد.  سيستم فاضلاب در بافت جذبي است.
    بافت يكي از مراكز مهم تاريخ و تمدن در جنوب شرقي ايران است وشهري است كه بر بستر تاريخ آرميده است.
    خلدبرين نمونه جنت سراي بافت                      تنگ آمده فضاي جهان از فضاي بافت
    با آن لطافت آب و هواي بهشت عدن             كي همسري نموده به آب و هواي بافت
    سخن گفتن از بافت سخن گفتن از سرزمينهاي باغهاي سبز، دشتهاي گل، كوه لاله زار، جنگلهاي بادام خبر، زيبايي هاي گوغر، رابر و چشمه عروس، دهسرد و خبر، دامنه كوههاي بنگان و سخن گفتن از شقايق و عشاير و دلاور مردان است بافت شهري است كه در مسير تاريخ قرار دارد.

    رابر
    رابر در 180 كيلومتري جنوب غربي كرمان قرار دارد و ارتفاع آن از سطح دريا 2280 متر و منطقه‌اي كوهستاني با شيب جنوبي و شرقي است متوسط بارندگي 280 ميليمتر و درجه حرارت آن از 10_  درجه تا 31+ درجه در نوسان است آب و هواي رابر معتدل و مساحت تقريبي آن 1480 كيلومتر شامل 4 دهستان، 128 آبادي مسكوني دائمي، 146 آبادي مسكوني موسمي و 118 مزرعه مي‌باشد در منطقه عمومي رابر 405 چشمه، 122 رشته قنات، 4 رودخانه دائمي و 4 رودخانه فصلي وجوددارد عرض جغرافيايي رابر 28_ 6/29و طول جغرافيايي آن 6/65_ 1/57 محاسبه شده است.
    در مورد وجه تسميه رابر نظريات مختلفي وجود دارد به گفته اهالي محل در زمان حكومت شاه عباس صفوي ملك تاج الدين كه ابتدا آبادي تاج آباد را بنا نموده به دستور حكومت به منظور جلوگيري از هجوم افاغنه به منطقه از ميان جنگل انبوه آن زمان راهي باز مي‌كند (در واقع راهي بريده است) كه به حاكم راه بر مشهور مي‌شود و از آن زمان منطقه به راه بر و در طول زمان به رابر مشهور شده است ملك تاج الدين مبادرت به ساخت قلعه رابر و قنات قلعه به منظور حفاظت از شهر مي‌نمايد اين قلعه تا زمان لطفعلي خان زند آباد بوده و پس از فتح قلعه توسط فتحعلي شاه قاجار (به دستور آقا محمدخان قاجار به منظور جلوگيري از كمك مردم به خان زند) مردم از اطراف قلعه متفرق و قلعه فاقد سكنه مي‌شود و سنبل باجي  همسر سوگلي فتحعلي شاه قاجار از اهالي همين قلعه بوده است به دستور و وساطت سنبل باجي اسيران قلعه آزاد و متعهد مي‌شوند كه هرگز در قلعه سكونت نكند و بدينسان رسم قلعه گري منسوج مي‌شود.
    رابر امروزه باغ شهري است كوهستاني، رود رابر از كوه شاه، دره محمد حسن بيگ يا دره عشق آباد سرچشمه مي‌گيرد نخستين چشمه‌اي كه به اين رود مي‌پيوندد چشمه عسلي است زمينهاي آبادي هاي ننوك، عشق آباد و ننيز بالا را آبياري مي‌كند بر حسب عرف محلي آب روز متعلق به ننوك و عشق آباد و آب شب از آن آبادي ننيز بالا ست.
    رود رابر در مسير خود پس از گذشتن از آبادي هاي بالا از دهات سحرگاه و گود گلوئيه ميگذرد و در بالاي آبادي ديوران در محلي بنام جنگل بيد چشمه هاي بسيار به آن مي‌پيوندندكه چشمه جنگل بيدمشهورترين و پرآبترين آنهاست.
    يك شاخه فرعي ديگر رودخانه از براحمد سرچشمه ميگيرد و پس از گذشتن از اسكر در تذرج يا زه‌آب دو شاخه بالا با شاخه‌اي به نام، ده ديوان به هم مي‌پيوندند و از پيوستن آب اين سه شاخه (تنوك، اسكر و ده ديوان) رودرابر شكل مي‌گيرد رود رابر يكي از شاخه هاي اصلي هليل رود است.
    آب رود رابر ميان رابر و ديوران تقسيم مي‌شود و به اين ترتيب كه در مواقع كم آبي آب روز سهم ديوران است كه به اصطلاح محل از روز زدن تا روز كوه رو (از برآمدن خورشيد تا فرونشست آن) برداشت مي‌نمايند وآب شب حقابه رابر است توزيع و تقسيم آب رودخانه در مواقع پرآبي به طور حجمي مي‌باشد و زمان بندي روز و شب و نوبت بندي آن انجام نمي شود وهنگام كم آبي توزيع آب زماني انجام مي‌شود و آب به نوبت ميان بهره برداران توزيع مي‌گردد از روزگاران گذشته آب ديوران به دوگار تقسيم مي‌شود و هرگار شش ساعت آب است و دمن يا مدار آب رود رابر 13 شبانه روز است كه سهامداران با افزودن يك شبانه روز به مدار و مياندوري كردن آب مدار را به چهار ده شبانه روز افزايش داده و اين آب را براي فضاي سبز شهر و آبياري درختان خيابانها و گذرگاهها و توسعه درختكاري به شهرداري رابر واگذار كرده اند و شهرداري در عوض نهرهاي آبياري را از سنگ و گل و لاي پاك مي‌كند آب رود در هنگام پرآبي مستقيماً ميان حقابه بران تقسيم مي‌شود و درهنگام كم آبي در استخر بزرگ رابر ذخيره مي‌شود عمده آب رود متعلق به ورثه و اطرافيان ملك تاج‌الدين ميباشد به گفته محلي‌ها تقسيم آب در رابر در زمان صفويه توسط شيخ بهائي صورت گرفته و هنوز اجرا مي‌شود حقابه بران رود بر حسب نوبت طبق  طومار از اين قرارند.
    1_ دمن آب حاجي عبدالعلي كرماني2_ دمن آب طايفه ميرافضلي 3_ دمن آب ملك محمدي
    4_ دمن آب ملك حسين (كربلايي اسماعيل)5_ دمن آب خاني (صولت نظام)6_ دمن آب حاج آقا(سيدصادق) 7_ دمن آب ملك حسن (حسني) 8_ دمن آب كربلايي علي (كلانتر) 9_ دمن آب ميرعلي نقي10_ دمن‌آب‌طالبي‌(ورثه‌طالب سلطان)11_ دمن‌آب‌طايفه‌محمد‌علي‌(آب‌اميني‌ورثه‌امين‌از همراهان ملك تاج الدين) 12_ دمن آب صحراي باغ خواجه حسن(حسابدار ملك تاج الدين)    13_ دمن آب صحراي موردوئيه 14_ دمن آب شهرداري رابر
    هرشبانه روز آب رودخانه 4 سهم ميشود يك سهم آب موردوييه و 3 سهم آب رابر است آب رودخانه وارد كانال شده درمحل مقسم 8  قسمت ميشود 2  قسمت از سمت چپ جداشده و وارد جوي خاكي موردوييه ميشود  6  قسمت ديگر آب از مقسم وارد كانال بتني دست راست ميشود و در 300 متر پايين تر به استخر رابر ميرسد در مواقع كم آبي آب را استخر بندي كنند و درمواقع پر آبي آب را خود پا به اراضي ميبرند به هرحال آب جوب يا استخر دراين محل برحسب نوبت در7  جوب بنامهاي جوب باغ صحرايي، جوب اصلي، جوب باغ خواجه حسن، جوب قلعه، جوب محله شوربا، جوب دست درده و جوب جنگل بيد پخش ميگردد.
    آب رودخانه رابر به تمام زمينهاي زراعتي و باغهاي رابر سوار ميشود. در گذشته آب رودخانه رابر در مدار 13 شبانه روز توزيع ميشد و درهر شبانه روز 7  گاوبند به زمينهاي رابر و يك گاوبند به زمين صحراي باغ خواجه حسن اختصاص داشت رودخانه هنزا از پر آب ترين رودخانه هاي منطقه رابر ميباشد كه به هليل مي‌پيوندد در هنزا چشمه هاي زيادي وجود دارد چشمه سنگوئيه، باغ رابو، باغ زهرآباد، كندر گودكيل، باغ حسين و مرده شور ازهمه پرآبتر هستند آب رودخانه از بندر هنزا سرچشمه مي‌گيرد و دركانال آب رودخانه را به مزارع ميرسانند كانال سرتل 8  كيلومتر طول دارد و از زير بند هنزا به سرچيت ختم ميشود و درمسير خود زمينهاي سرچيت، باغ سفره‌اي، دانوييه، باغ شادي و سرتل را آبياري ميكند كانال عبدالرحماني 10 كيلومتر طول دارد و به موازات كانال سرتل از بند هنزا سرچشمه مي‌گيرد و به اورس قطاري ختم ميشود اين كانال زمينهاي عبدالرحمان، گودكيل، گودپسكوييه، پشته كلنگ، باغ مرادآباد، باغ ماماسكي، درب حوض، باغ بي بي گوهر و باغ بلال را مشروب ميسازد. كانالهاي سرتل و عبدالرحماني با سنگ و سيمان ساخته شده‌اند، رودخانه هنزا آبادي هاي سيدمرتضي، كنگري، خان رغان، باغوئيه، سرهنگر، بندر، برف انبار، پشت رود، سرمشك و بختين را مشروب ميسازد، آب چشمه‌ها كه از قله كوههاي قلعه سنگ، دندانه، باغ خيرالله و كوه هزارمردان سرچشمه مي‌گيرند در مواقع خشكسالي وارد استخر ميشوند استخرهاي سرخوييه، قلندران، مسجد كهكم، باغ پچين، باغ سفره‌اي، سرچيت و ششتوئيه از همه مهمتر هستند، در رابر مقني‌ها و ميرابان از اهميت خاصي برخوردارند ميرآبهاي مشهور رابر عبارت بودند از ميراصغر، حيدرخان سپهري، مرتضي عبدالحسين تاج الديني و مقنيان مشهور عبارتند از نمك علي عسكري، احمد مكي، حسن، اصغر، محمدعلي و حسن حمزه نژاد از مهمترين آسيابهاي آبي منطقه رابر ميتوان ازآسيابهاي ديوران، آسياب‌صفا و آسياب بيدو نام برد آسيابهاي مشهدي رحمت، درب‌حوض‌و فتح الدخان نيز درمنطقه هنزا فعال بوده اند اكنون هيچ اثري از اين آسيابها وجود ندارد.
    امروزه ميرابان فراموش شده اند وبهره برداران به نوبت و ترتيب آب را دست به دست مي‌كنند درمنطقه عمومي رابر قناتهاي زيادوجود دارد كه عبارتند از قنات قلعه رابر، قنات كهنوج، دختك، ابراهيم آباد، جواران، قنات ملك، چشمه عروس، سيه بنوئيه و اسكر.
    قنات قلعه رابر داراي 3 رشته است اولي به طرف باغ خواجه حسن مياني از وسط شهر رابر به طرف استخر و سومي به طرف ننيز بالا تا چنار باقروئيه كشيده شده اند و اين سه رشته اصلي پس از يكي شدن قنات كجو باغ را تشكيل ميدهد درمنطقه هنزا مدار گردش آب شش يك و براساس دمن است زمينهاي زراعتي به شش دانگ تقسيم شده و هردانگ يك دمن يعني 24  ساعت را به خود اختصاص داده است در اسكر بر مبناي 14  دانگ محاسبه و تقسيم ميشود هر دانگ برابر يك شبانه روز است كه عبارت است از 16  حبه هرشب آب يك گارو هر روز آب 2 كار محسوب ميشود.
    درمنطقه عمومي رابر 157  استخر وجود دارد كه اين استخرها در جلو قناتها، چشمه‌ها ومسير رودخانه هاي كوچك و فرعي احداث شده اند بزرگترين استخر، استخر رابر است كه مساحت اوليه آن  100× 150 متر و با عمق 5/2  متر بوده كه اكنون درمقياس كوچكتر  70 × 50  و عمق 5/1  متر وجود دارد.
    در رابر مالكيت آب سند ندارد و هردمن آب 5  قصب زمين را شامل ميشده است و زمينها بيشتر سند مالكيت دارند.
    سرسبزي و طراوت رابر چشمگير است رابر چالوس جنوب است.
    ارزوئيه و شاه ماران
    بنابه نوشته لغت نامه استاد دهخدا ارزوئيه ناحيه‌اي است دركرمان حدشمالي آن اقطاع وده سرد، حدجنوبي احمدي،حدشرقي جيرف ورودبار و درغربي محال هفتگانه فارس،قشلاق ايل افشار و ييلاق ايلات احمدي فارس آنجاست،هواي آن درزمستان معتدل وباران به حدكافي است  ولي درتابستان بادهاي مسموم مي‌وزد اراضي آن ازقنات مشروب ميشودمحصولات آن  مختلف ومخصوصاً برنج آن مشهور است بلوكات عمده ارزوئيه عبارتنداز سلطان آباد،قلعه نو، قادرآباد،وكيل آباد،دولت آباد و صوغان، به گفته افرادمحلي وجه تسميه ارزو از كلمه ارز به معني برنج گرفته شده است بعد از حمله اعراب به ايران به علت وفوربرنج وكشت آن دراين منطقه به ارزوئيه شهرت يافته است بعضي ديگر براين باورندكه كلمه ارزو درگويش محلي به شكل ارزو ادا ميشودوبه همين خاطر به ارزوئيه مشهورشده است ارزوئيه قدمت ديرينه‌اي داردواوج شكوفايي وآباداني آن درحكومت زنديه بوده است مركز ارزوييه شاهماران نيز وجه تسميه آن به علت وجودمارهاي بسيار درمنطقه بوده است درواقع مارهاي بزرگ دراين سرزمين زندگي مي‌كرده اندوشاهماران نيز ازهمين جا مشتق شده است.
    ازقناتهاي مشهور منطقه ارزوييه مي‌توان ازقناتهاي ارزوييه،شاهماران،آبگرم،قلعه نو،وكيل آباد،صوغان،قادرآباد، ابراهيم آباد،چاه سرخ،مازه،نراب وچاه بغل نام بردقنات ارزوييه مهمترين قنات منطقه باسه كيلومتر طول و100 حلقه چاه ميباشد. درمسيراين قنات 4 دهنه آسياب قرارداشته كه اكنون ويرانه هاي آن برجاست مدارگردش آب درشاهماران وصوغان 8 شبانه روز است ونظام آبياري براساس حبه محاسبه ميشود.هرحبه  هر 1 ساعت آب داردوقبل ازساعت تاق اجرا ميشده است كه طول روز يك تاق وطول شب تاق ديگري محسوب ميشود.قنات وكيل آبادقديمي ترين قنات منطقه بحساب مي‌آيدكه 250 حلقه چاه درطول 12 كيلومتري آن حفر شده است عمق مادرچاه 50 متر وشيب قنات ازشمال شرق به جنوب غربي ميباشدنوع قنات وكيل آباد رودخانه‌اي ونوع قنات ارزوييه قنات دشت است درمنطقه وكيل آباد  مدارگردش آب 12 شبانه روز است وميرابها تقسيم آب رابه عهده دارند قناتهاي قلعه نو، ابراهيم آباد وكيل آباد به موازات هم پيش ميروند درمسيرقنات وكيل آباد 2  دهنه آسياب كارميكرده كه به تاريخ پيوسته اندقناتهاي منطقه سالها توسط غنجعلي خان جهانشاهي،درويش درآگاهي ويزدگردمعينيان لايروبي وبغل كني شده است ازمقني هاي منطقه ارزوييه مي‌توان ازحمدالله خادمي، غنجعلي عليرضايي، مراد حاتمي ونوروز شرفي نام برد.باغهاي مهم منطقه ارزوييه شامل باغ جندقي،باغ شرقي وباغ ميرابراهيمي است  باغ جندقي تا مساحت 1000 هكتار شامل انواع مركبات وباغ ميرابراهيمي شامل انواع واقسام خرما ( جمعاً 12 نوع خرما) به مساحت 250 هكتار ميباشد.

    صــوغـان
    درمورد وجه تسميه صوغان نظريات مختلفي وجود دارد براساس اظهارات ساكنين منطقه نام اوليه صوغان چوگان بوده كه افراد و سواركاران طوايف مختلف در دشت سرسبز منطقه چوگان بازي ميكرده و مسابقات پرشوري داشته اند و كلمه چوگان بعدها به صوغان تبديل شده است بعضي ديگر مي گويند نام اصلي آن سوغان بوده كه به معناي دواندن و آماده كردن اسب براي شركت درمسابقه است نظريات ديگري وجود دارد مبني بر اينكه كلمه زوغ به معني رودخانه هميشه پرآب و زوغان به معني محلي است كه رودخانه پرآب دائمي دارد و زوغان به صوغان تبديل شده است و ازطرفي صوغ به معني محلي است كه آب درزمين فرو ميرود و صوغان نام مكاني آن ميباشد.
        صوغان تاريخ پرفرازو نشيبي دارد پروفسور گابريل در كتاب تحقيقات جغرافيايي مي نويسد اسكندر پس از گذشتن از گدروزيا خط سير خود را به سمت غرب درامتداد بزمان وهوديان و جنوب جبالبارز انتخاب نموده سپس از راه كلاشكرد و صوغان عازم بافت  و سيرجان شده است. پس از حمله اعراب مردم نواحي كوهستاني اين منطقه توانستند تا اواسط قرن سوم هجري مقاومت كنندو آيين زردشتي راحفظ نمايند بقاياي دخمه ها و مقبره هاي آنها درمنطقه به وفور ديده ميشود. خوارزمشاهيان در جريان فتح كرمان امراي سلغري را از رودبار جيرفت، اسفندقه و صوغان بيرون راندند و آنجا را تصرف كردند و بعد از حكومت سلاجقه تا تسلط امير تيمور بر ايران صوغان صحنه زد و خورد غزها، امراي شبانكاره، اتابكان( فارس و يزد ) و قراختاييان بوده است و به علت نزديكي به جيرفت غزها بارها و بارها به صوغان حمله كرده اند.
          صوغان در فاصله 170 كيلومتري جنوب شرقي بافت و در حوزه ارزوئيه قراردارد و داراي 24 پارچه آبادي ميباشد كه مهمترين آباديها، سرخان، علي آباد، گچين، آشتين، ابراهيم آباد، اميرآباد و دشت ده، گل بند و باغان ميباشند قناتهاي مهم صوغان شامل قنات سرخان به طول 8 كيلومتر، قنات علي آباد 7 كيلومتر ميباشند و از ميان همه قنوات قنات دهان قديمي تر است كه قدمت آن به زمان سكونت انسانها در تپه يحيي ميرسد قنات سرخان در هرنوبت ويراني خود عده اي از كساني را كه براي مرمت و بازسازي آن اقدام مي نموده اند به كام مرگ كشيده و به همين دليل به سرخان به معني سرخي خون يا سرخون مشهور شده است و استاد اصغر كاميابي يادگار تعمير و حفر قناتها ميباشد در مسير قنوات و رودخانه كيش شور صوغان آسيابهاي زيادي وجود داشته كه آسياب زارعين مشهورتر از همه بوده است اين آسياب در مظهر قنات دولت آباد قرار داشته است قنات دولت آباد درمنطقه صوغان حفر شده و به علت شيب تند مسير 30  كيلومتري آن تا دولت آباد كانال كشي شده است قنات دولت آباد قدمتي به پهناي تاريخ دارد گويا درعهد مغول جزو قناتهايي بوده كه ويران شده است اسياب دهانه كوه زيارت نيز با آب كوه زيارت مي چرخيده است مالكيت كليه قناتها عمومي است 4 دانگ و 4 تسبيح از قنات علي آباد و 2 دانگ از قنات سرخان وقف امام زمان است و سالها پيش افرادي بنام عبدالكريم و عبدالرحيم كه ازمالكين عمده منطقه بوده اند آن را وقف كرده اند.
      صوغان سرزمين چشمه سارهاست، چشمه زيارت شاهزاده زكريا مشهورتر از همه است وبه عقيده مردم منطقه نظركرده است درخت سرو بسيار بزرگي در كنار چشمه قراردارد كه مي گويند شاهزاده زكريا در هنگام فرار از دست دشمنان به اين درخت پناه آورده و در درون آن پنهان شده است قطر درخت 8  تا 10 متر و ارتفاع آن بالاي 50 متر است به گفته مردم منطقه تاكنون 50 خروار هيزم از آن پايين آورده اند و اين سرو محل دخيل بند كساني است كه مراد و آرزويي دارند و به زيارت ميروند.

    تپه يحيي صوغان
    بين هفت تا هشت هزار سال پيش مراكز روستانشين در چند نقطه از ايران، در منطقه تمدن جيرفت، تپه سيلك كاشان، شهرسوخته سيستان، تپه حصار دامغان، منطقه اوراتو آذربايجان، تپه گيان نهاوند، تپه يحيي صوغان و اطراف مرودشت وجود داشته است.
    تپيه يحيي يكي از قديمي ترين سكونتگاه هاي شناخته شده ايران است و به عنوان يكي از نخستين آثار يك دهكده مربوط به 7000 سال پيش از ميلاد مطرح است شهرنشيني به مفهوم اخص آن از اواخر هزاره چهارم پيش از ميلاد و خصوصاً هزاره سوم پيش از ميلاد در ايران موجوديت يافت تپه يحيي يكي از كهن ترين سكونت گاههاي شناخته شده است تپه يحيي از گذشته هاي دور داراي تمدن و فرهنگ بسيار شكوفا بوده است اين منطقه به لحاظ موقعيت خاص اقليمي، سياسي و فرهنگي مركز ارتباطات تمدن هاي بزرگ ماوراءالنهر، بين النهرين و هندوچين به شمار مي رفته است اندك شهرهاي باستاني شامل شوش، تپه مليان  موهنجو دارو تنها از لحاظ قدمت با تپه يحيي برابري دارند سند يا كتيبه اي كه نام واقعي و قديمي اين شهر را مشخص مي كند هنوز بدست نيامده و اين منطقه مركز بسياري از فعاليتهاي صنعتي و هنري بوده است تكنيك هاي بكار رفته در تپه يحيي با كارهاي مصريان باستان مشابهت دارد تاكنون درباره تپه يحيي كتابها و مقالاتي منتشر نشده است.در طول تاريخ مهاجرت هاي انساني و جابجائي انسانها در همواره به دليل دستيابي به شرايط بهتر داراي زندگي بوده است، در دوران باستان اين شرايط بهتر عبارت از آب فراوان و خاك حاصلخيز براي كشاورزي بوده است. ايران نخستين سرزميني است كه در آن مردم به استخراج و استعمال فلزات پي برده اند تعدادي از نخستين كوره هاي ذوب مس و در تل ابليس مربوط به هزاره پنجم قبل از ميلاد بدست آمده قديمي ترين فلزي كه مورد استفاده انسان قرار گرفته مس بوده است.
    در مورد وجه تسميه صوغان نظريات مختلفي وجود دارد بر اساس اظهارات ساكنين منطقه نام اوليه آن چوگان بوده است كه افراد و سواركاران در دشت هاي سبز چوگان بازي مي كردند كلمه چوگان به صوغان تبديل شده است بعضي معتقدند نام اصلي آن سوغان بوده كه به معناي دواندن و آماده كردن اسب براي شركت در مسابقه است نظريات ديگري نيز وجود دارد يعني كلمه زوغ به معني رودخانه هميشه پرآب و زوغان به معني محلي است كه رودخانه جريان دارد و به مرور زمان زوغان تبديل به صوغان شده است از طرفي صوغ به معني محلي است كه آب از زمين فرو مي رود و صوغان نام مكاني آن است.
    صوغان در فاصله 170 كيلومتري جنوب شرقي بافت و در حوزه ارزوئيه قرار دارد و داراي 24 پارچه آبادي است مهمترين آبادي هاي صوغان عبارتند از سرخان، علي آباد، گچين، آشين، ابراهيم آباد، اميرآباد، دشت ده، گل بند و باغان ….
    پروفسور گابريل در كتاب تحقيقات جغرافيايي مي نويسد: اسكندر پس از گذشتن از گدروز (جيرفت) خط سير خود را به سمت غرب در امتداد بزمان و هود يان و جنوب جبالبارز انتخاب نموده، سپس از راه گلاشگرد و صوغان عازم بافت و سيرجان شده است.
    پس از حمله اعراب مردم نواحي كوهستاني اين منطقه توانستند تا اواسط قرن سوم هجري مقاومت كرده و آيين زردشتي خود راحفظ نمايند بقاياي مقبره ها و دخمه هاي آنها در منطقه به وفور ديده مي شود. خوارزمشاهيان در جريان فتح كرمان امراي سلغري را از رودبار، جيرفت، اسفندقه و صوغان بيرون رانده و آنجا را تصرف كردند بعد از حكومت سلاجقه با تسلط امير تيمور بر ايران صوغان صحنه زد و خورد غزها، امراي شبانكاره، اتابكان (فارس و يزد) و قراختاييان بوده است و به علت نزديكي به جيرفت غزها بارها و بارها به صوغان حمله كرده اند.
    در منطقه عمومي صوغان قناتهاي زيادي وجود دارد قنات دولت آباد قدمتي به پهناي تاريخ دارد گويا در عهد مغول بارها ويران و در طول حيات خود بارها خشك و احيا شده است.
    تپه يحيي يكي از مراكز مهم تمدن كهن ايران زمين است ارتفاع اين تپه از سطح زمين 20 متر و قطر آن 178 متر است پيرامون اين تپه قطعات سفال پراكنده بسياري يافت مي شود و در فاصله نزديك و در دامنه اين تپه رودخانه كيش يا كيش شور قرار دارد و مهمترين عامل سكونت انسانها وجود همين رودخانه بوده است تپه يحيي به علت داشتن 7000 سال سكونت مستمر انسان از دوران نوسنگي تا چند قرن پس از ميلاد اهميت خاصي داشته است و زنجير ارتباط فرهنگي جنوب شرق ايران بوده و دره سند را با حوزه تمدن شهر سوخته زابل، تمدن هليل، تمدن فارس، تمدن شوش، تمدن بين النهرين و مصر پيوند مي دهد تپه يحيي بقاياي شش دوره استقرار را در بر مي گيرد كه قديمي ترين آنها به اواخر دوره نوسنگي و جديدترين آنها به دوره ساسانيان تعلق دارد و از معدود تمدنهاي رودخانه اي جهان است كه همزمان با تمدن هليل نمود عيني تمدن كهن و فراتر از تاريخ استان كرمان مي باشدقديمي ترين ساكنان تپه يحيي ديوار خانه هاي خود را كه از اتاقهاي كوچك تشكيل مي شده از خشت هاي خام دست ساز بنا كرده بودند آنها علاوه بر ادوات سنگي و استخواني از ظروف سفالي بسيار خشني نيز استفاده مي كردند كه به شكل ساغرهاي كوچك و نيز خمره هاي بزرگ براي ذخيره مواد بودند رنگ سفال اين دوره قرمز است و نقوشي از اشكال هندسي سياه رنگ دارد همزمان با دوره چهارم يعني 3600 سال قبل از ميلاد ايلاميان خط را اختراع كردندو خط همزمان در تپه پحيي رواج يافت در معماري اين دوره بناهاي بزرگتر و وسيع تري ساخته شده است داخل اتاقهاي اين دوره 6 لوح گلي و 24 مهر گلي و تعدادي نيز مهر استوانه اي، نوشته هايي به خط ايلامي مربوط به رسيدهاي اقتصادي بدست آمده است كشف اين مهرها نشان از بالا بودن اقتصاد ساكنان شهر دارد و بنظر مي رسد كه اقتصاد آنان در اختيار زنان بوده است از ميان آثار باقيمانده از دوره چهارم تعدادي ابزار و وسايل مفرغي نيز بدست آمده است كه شباهت زيادي به اشياي مشابه در موهنجو داروي هندوستان، دره سند شرق پاكستان تا بين النهرين و شهر سوخته زابل دارد اين منطقه يكي از بزرگترين كارگاههاي انسان شناسي خاورميانه است تپه يحيي مركز بسياري از فعاليتهاي صنعتي و هنري بوده است دوره چهارم در حدود 2200 سال قبل از ميلاد ادامه يافت اما ناگهان متوقف شد و در عصر آهن بار ديگر اقوام تازه اي به منطقه وارد شده و ساكن شدند پس از عصر آهن اين تپه بار ديگر در زمان هخامنشيان آباد شد و تا زمان اشكانيان و ساسانيان به حيات خود ادامه مي دهد اما پس از حمله اعراب به كلي متروك شد اما هنوز هيچكس نام اصلي و دليل از ميان رفتن اين شهر را نمي داند و باستان شناسان حدس مي زنند وقوع يك آتش سوزي مهيب يا خشكسالي و زلزله سبب متروكه شدن اين شهر شده است.
    كشف تپه يحيي توسط پروفسور كارلوفسكي و تيم همراهش كه وابسته به موزه دانشگاه هاروارد آمريكا بودند در سال 1346 صورت گرفت بر اساس كاوشهاي پروفسور كارلوفسكي كه بمدت 6 سال در منطقه حضور داشت در تپه يحيي گورستان، مناطق مسكوني، بناهاي صنعتي و بخشهاي حفاظتي وجود داشته است بر اساس نظر اين دانشمند علومي چون رياضيات، جواهرسازي، نقاشي، ذوب فلزات و نجوم  در بين ساكنين منطقه رواج داشته است و مردم اين سامان روابط اقتصادي و اجتماعي با ساير تمدنهاي مجاور به خصوص تمدن هليل داشته اند همراهان پروفسور  كارلوفسكي كه متشكل از محققاني در رشته هاي گياه شناسي باستاني، زمين شناسي، انسان شناسي، جغرافياي طبي و پزشكي بودند موفق به كشف مجسمه ها و سفالهاي زيادي شدند بعلاوه در مورد گورستان آن  تحقيق جامعي به عمل آوردند به گفته شاهدان عيني آنها كليه كشفيات را بسته بندي كرده و جهت تحقيق و بررسي به آمريكا بردند و اكنون در موزه هاروارد وجود دارند پروفسور كارلوفسكي خاطرات و نتايج تحقيقات خود را منتشر كرد و نام آن را در جستجوي سرچشمه تمدن بشر نهاد متاسفانه اين نوشته ها تاكنون به زبان فارسي ترجمه نشده است بر اساس تحقيقات گروه باستان شناسي دانشگاه هاروارد رودخانه اي كه از كنار منطقه رد مي شده در آن زمان يكي از پرآب ترين رودخانه ها بوده است و همين رودخانه اب كشاورزي و شهر را تامين مي كرده است در نخستين كاوشها آب كوچه ها و خانه هاي منظم، لوله كشي اب و فاضلاب با لوله هاي سفالي پيدا شده كه نشان دهنده وجود برنامه ريزي شهري در اين شهر است آب به وسيله يك كانال وسيع و سرپوشيده به محل سكونت شهرنشينان داده مي شده و شاخه اي ديگر از آن وارد خندق اطراف شده است آب در كوره ها، گردش آسيابها، صنايع ذوب فلزات، پادگان و اصطبل ها، حمام ها و ساير جاهها مورد استفاده قرار مي گرفته است بعلاوه دسترسي به آب با حفر چاه با عمق حداكثر 5 متر امكان پذير است قنات دولت آباد در مجاورت همين شهر قرار داشته و آسيابهاي زيادي را مي چرخانده است.
    در مورد وجود تمدن اساطيري منطقه نيز اظهار نظرهايي وجود دارد برخي معتقدند كه زكرياي نبي در اين منطقه مي زيسته و زيارت شاهزاده زكريا هنوز هم مشتاقاني دارد و يحيي و فرزند زكريا در همينجا به شهادت رسيده كه نام تپه يحيي به آن زمان برمي گردد مي گويند خون يحيي انقدر جوشيده تا براي بند آمدن آن به اندازه اين تپه خاك ريخته اند و وجه تسميه سرخان در نزديكي شهر هم از خون سرخ يحيي گرفته شده است به علاوه منطقه باغان نيز زمينهاي كشاورزي و باغات شهرنشينان را در بر گرفته است منطقه آشين نيز آشيانه اصلي و دروازه ورودي منطقه بحساب مي آمده است.
    تپه يحيي صوغان يادگار انسانهايي است كه براي ادامه حيات و در اين منطقه مرزوبوم با تمام عوامل ضد تكامل جنگيدند و اين ميراث آنهاست كه اكنون در دست ماست و بايد شناخته و معرفي مي شود بدرستي ملتي كه گذاشته ندارد آينده اي نيز نخواهد داشت.

    بنگان
    درمورد وجه تسميه بنگان در فرهنگ عميد آمده است «بنگان، فنجان، پياله، طاس، پياله مسي كه ته آن سوراخ دارد و دهقانان سابقا ً موقعي كه مي‌خواستندآب قنات را ميان خود تقسيم كنند آنرا مقياس قرار مي‌دادند به اين طريق كه بنگان را ميان تغاري پر از آب مي‌گذاشتند تا كم كم پر شود ومدتي را كه بنگان پرآب باشديك بنگان مي‌گفتند اكنون بجاي بنگان ساعت بكارميرود »
    درلغت نامه دهخدا به نقل از تاريخ بخارا آمده است « چون روز شد معلوم كردند كه هيچ غايب نشده جزيكي بنگان زرين و وزير وي از مال خالص خود بنگاني فرمود كه وزن او هفتصدمثقال بود وبه خزينه فرستاد درفرهنگ آنندراج آمده است « هر كاسه و طاس رويين و مسين را ظرف طعام يا آب باشد بنگان گويند و فنجان معرب آن است »
     درذخيره خوارزمشاهي آمده است « و دردي روغن زيت كه اندربنگان مسين برآتش نهاده باشند يا اندرآفتاب تا سطبر شود بيمار را بنشانند و دوبنگان آب گرم به غايت اندرزير دامن او نهند »
    حكيم ناصر خسرو قبادياني مي‌گويد:
    كه دانست ازاول چه گويي كه ايدون             زمان را بپيمود بايد به بنگان
    چيست اين گنبد كه گويي برگهردرياستي         يا هزاران شمع دربنگان از منياستي
    كه آرايدچه مي‌گويي تو هرشب سبزگنبدرا       دين نورسته نرگسها و زراندود بنگانها
    سنايي غزنوي مي‌گويد:
    درجهان چه بايدت بودن     كه به بنگان توانش پيمودن
    كمال‌الدين اسماعيل ميگويد:
    برسرآيد زتهي مغزي حضمت چه عجب   /   زآب چون گشت تهي آيدبنگان برسر
    مولوي ميگويد:  
     نوبتم گر‌ آب و سلطان مي‌زنند    /     مه گرفت وخلق بنگان مي‌زنند
    خاقاني شرواني ميگويد:
    دشت محرم صحن محشر گشته وزلبيك خلق  /  نفخه صور اندراين پيروزه بنگان ديده‌اند
    رضي الدين‌نيشابوري ميگويد:
    حاصل از چشم عدوي تو واشعارمن است /  جمله آبي كه دراين نيلي بنگان ديدم

    بنگان روستايي است در 12 كيلومتري شمال شرقي شهرستان بافت، با حدود 300 خانوار جمعيت كه درميان روستاهاي آهوئيه، بركنان، باغ فخروئيه و تلخه چارواقع شده است شمال منطقه كوهستاني است وشيب عمومي زمين حدوداً شمالي جنوبي است و آبهاي روان منطقه همه درجهت همين شيب حريان مي‌يابند رودخانه مسيلي وفصلي منطقه بنام بنگان شهرت دارد كه داراي بستري اغلب خشك كه پس از گذشت مسيرطولاني به سدجيرفت مي‌ريزد درمقابل نسبتاً خشك بودن اين مسيل قناتهاي متعددي دراطراف وحريم اين رودخانه آبدهي دارند.
    ازنظر تاريخ قدمت بنگان به دوران صفويان ميرسد چون گردوهاي كهن چند صدساله درمنطقه وجود دارد زبان سكنه فارسي ومسلمان وشيعه اثني عشري هستند حدود روستاي بنگان از 1 كيلومتري شمال بزنجان شروع وبه دامنه هاي كوه شاه ختم ميشود و درنظام سنتي توسط قناتها آبياري ميشود از نظر جغرافيايي درپهنه دشت بنگان 4 قنات وجود دارد قنات كهن كوه در دامنه كوشاه، قنات گيوييه  درقسمت شرق، قنات بنگان درقسمت مركزي و قنات بورغان درقسمت جنوبي قرار دارند قنات كهن كوه فاقد چاه آب بوده و بصورت چشمه‌اي جوشان ميباشد كه به قنات مشهور است و دامنه هاي كوهستاني را آبياري ميكند و آب آن پس از طي مسافت 6 كيلومتري داخل لوله دارد مخزن آب شده و اب آشاميدني روستا را تامين مي‌كند. قنات گيوييه داراي 12 حلقه چاه بوده كه اكنون فقط مظهر قنات مشخص است اين قنات درسالهاي خشكسالي بشدت كم آب و حتي خشك ميشود و زمينهاي شرقي وجنوب شرقي بنگان را آبياري ميكند قنات بورغان داراي 10 حلقه چاه بوده و اكنون فقط مظهر قنات مشخص است و چندين چاه آن نيز بازسازي شده است آب اين قنات مختص ابياري زمينهاي مزروعي جنوب است درفاصله يك كيلومتري وبه موازات اين قنات ديگري نيز حفر شده كه چاههاي آن ويران شده و فقط مظهر آن مشخص است آب اين دوقنات مجموعاً آسيابي را مي‌چرخانده اند كه اكنون هيچ اثري از آن برجاي نيست آب اين دوقنات همچون قنات گيوييه درسالهاي كم آبي وارد استخر مي‌شود است.

    اما قديمي ترين و آبادترين قنات درمنطقه قنات بنگان است در موردساخت اين قنات نظريات مختلفي وجود دارد ولي نزديكترين نظريه به حقيقت اين است كه اين قنات با همكاري كليه مالكين و عشاير منطقه حفرشده است.
    طبيعي است كه هرروستا مدارگردش آب مخصوص به خود را دارد كه در طول زمان به صورت عرفي و سنتي شكل حقوقي گرفته است وبه هرشكلي مورد تاييد سكنه‌اي است كه ازآن درمنطقه معين ومحدودي بهره مي‌گيرند وجود گروهها و قشرها، آداب وسنتي، سنجشهاي متعدد زماني و حجمي آب شيوه هاي متعدد آبياري سنتي ابداعات و ابتكارات درجمع آوري و صرفه جويي درآب خود آشكار و اهميت آب را درمنطقه نشان ميدهد.
    دراصطلاح روستاييان فاصله زماني دو نوبت حقابه را در آبياري مدارگردش آب مي‌نامند كه گاهي اسامي محلي ديگري نيز دارند كه درمنطقه بنگان به نوبت آب معروف است حداقل مدارگردش آب درمنطقه 6 شبانه روز يكبار و حداكثر آن تا 21  شبانه روز با توجه به سالهاي باراني يا خشكسالي مشاهده شده است بنظر ميرسد كه يكي از مهمترين عوامل مؤثر در تعيين مدارگردش آب نياز اوليه زارعان است كه مقدار حجمي آب را در رابطه با سطح قابل كشت نياز سالانه از لحاظ كمي وكيفي محاسبه كرده اند درمنطقه بنگان طول زمان مدار گردش آب براساس شش شبانه روز يكبار ثابت ودهها سال است كه به همين طريق ادامه دارد.
    زمينهاي زراعي منطقه در رابطه با دوري ونزديكي قناتها به دو دسته تقسيم ميشوند:
    1_  زمينهاي جاري   2_  زمينهاي ديم. زمينهاي جاري مالكيت آن كاملاً مشخص است وفردي معين هرساله بر روي آنها كشت و زرع انجام ميدهد ولي زمينهاي ديم بر اساس قرعه كشي هرساله به زارعين تعلق مي‌گيرد كشت زمينهاي ديم به سالهاي پر آبي بستگي دارد.
    همه ساله بزرگترين شوراي تصميم گيري در مورد مسائل مربوط به آبياري دربنگان تشكيل جلسه ميدهد و دراين شورا حدود مخارج پرداختي مربوط به قنات تعيين ميگردد و هر كشاورز موظف است به نسبت به سهامي كه از آب بهره ميبرد پول بپردازد اين پول توسط فردي جمع آوري ميشود. درسال 1381 براي لايروبي و حفر چاههاي جديد قنات از قرار هرحبه 10000  تومان به هر فرد تعلق گرفته است كه با توجه به اينكه منطقه به شش دانگ تقسيم شده و هر دانگ شامل 16  حبه ميباشد، پول جمع آوري شده صرف لايروبي قنات ميشود.
    با اينحال قنات بنگان صدها سال است كه خدمات بي دريغ آبرساني به منطقه بنگان را بعهده دارد و تاريخ پر فراز و نشيبي را پشت سر گذاشته است وتا 50  سال پيش دركنار آن چناري بزرگ و آسيابي آبي وجود داشته است.

    بزنجان
    قدمت تمدن بزنجان به قبل از ميلاد مسيح مي رسد. وجود سنگ هاي موجود در مقبرع سلطان فقيه الدين از نوادگان امام موسي كاظم بيانگر تمدني آباد در دوره صفويه بوده است در مورد وجه تسميه بزنجان نظرات مختلفي وجود دارد ولي آنچه كه به واقعيت نزديك¬تر است اين است كه نام اوليه آن بزنگان بوده يعني اين مكان محل تلاقي كليه مشاغل است هر كس وارد بزنجان مي¬شده همه مايحتاج خود را تهيه كرده است در واقع بزنگاه اقتصادي به شمار آمده مشاغلي چون گيوه كشي، ملكي دوزي، نمد مالي، رنگرزي، نجاري،
    كيسكان
    در مورد وجه تسميه كيسكان نظريات مختلفي وجود دارد برخي از ساكنين منطقه كلمه كيسك را به معناي سرما ميدانند و كيسكان يعني سرزميني كه سرما در آن بيش از ساير جاهاست و وجود گدار كفنوييه در نزديكي كيسكان مويد اين نظريه است كه با شروع فصول زمستان گردنه بسته مي¬شده و هركس كه قصد عبور از آن را داشته ميبايستي كفن خود را نيز همراه ببرد چون يا از سرما سياه ميشده و يا طعمه حيوانات وحشي مي‌گشته است عده‌اي ديگر كيسكان را گيزكان مينامند كه گيز به معناي نمد است نمد مالي و پارچه بافي در اين منطقه رواج داشته و به ساير نقاط صادر مي‌شده است كيس به معناي چين و شكن زيبا در پارچه و جامه است و گيزكان به معني سرزمين نمد و كيسكان به معني معدن وجود پارچه‌هاي پرچين و شكن است. برخي منابع نيز كيسكان را به معناي كيسه زر خوانده‌اند.كيسكان قدمتي به درازاي تاريخ تمدن ايران دارد ولي روشن ترين تاريخ آن مربوط به دوران صفويه ميباشد هنگام لشكركشي شاه عباس براي فتح جزيره هرمز از دست پرتقاليها كيسكان محل جمع‌آوري نيرو و تهيه سيورسات بوده است زمان و فرهنگ مردم كيسكان متاثر از فرهنگ صفويان يوده و در زمان لشكرشي نادريه هندوستان باز اين منطقه به عنوان بخشي از طلايه سپاه نادر انتخاب شده است طوايف لك، ترك، افشار و حمزه‌اي يادگار آن دوران هستند و نامهاي خانوادگي سلطاني‌نژاد، اعظم‌پور، پيرمرادي، حمزه‌اي، بهرام‌نژاد، بهرامي، فرحبخش و... همه متاثر از مهاجرت طوايف مختلف در آن برهه از زمان مي‌باشند.
    منطقه عمومي كيسكان از شمال به گدار كفنوييه، از جنوب به شورك، از شرق به كوه شاه و از غرب به دره مريد محدود مي‌شود و اقتصاد منطقه بر مبناي اقتصاد شباني و كشاورزي است روستاهاي مغوييه سفلي مغوييه عليا، قالون، گنوييه، خوشكار، يعقوبيه، گزم، قنات‌ گاو، پشت جوييه، نهر شيد، ميان رود آب، آب نايي، باغ ملك، بوستان، سوزن، كرين،  ميانده‌، مشكان، بن پشت، جان جهان، ده زارچي، كهن قاضي، باغ حسن و احمدآباد در اين منطقه قرار دارند.  
    قناتهاي مغوييه، قالون، گنوييه، خوشكار، گزم، قنات گاو، پشت جوييه، ده زارچي و باغ حسن هنوز از پس قرنها سخاوتمندانه آب خود را به كشاورزان هديه مي‌كنند.
    قناتهاي مغوييه و قالون قديمي‌ترين قناتهاي منطقه و قنات ده زارچي جوانترين آنهاست كه مغوييه مركز كيسكان جايگاه اوليه كشاورزان زردشتي بوده است نام مغوييه از كله مغ يعني بزرگ زردشتيان مشتق شده و قانون به معناي داشتن روش و خلق و خوي نيكوست گنوييه مركز بزرگ اسلحه سازي بخصوص سپر بوده كه كلمه جنو به معني سپر و جنوييه به مرور زمان به گنوييه تبديل شده است از طرف ديگر كلمه گنو به معني آهوي وحشي ميباشد و گنوييه محل زندگي آهوي وحشي است در منطقه عمومي مشكان كار گلابگيري و تهيه انواع عطر رواج داشته و جان جهان سرزمين آباد منطقه بوده است خوشكار محل كشت ديم بوده و كلمه خشكه كار به مرور تبديل به خوشكار شده است و كرين به معناي سرزمين انسانهايي است كه خواندن و نوشتن بلدند محدوده آبياري قنات مغوييه 25 هكتار زمين است مدار گردش آب 6 يك و نظام آبياري براساس بذرافشان بوده و هر بذر افشان 70 من گندم كاشته شده در يك محدوده كشاورزي بوده كه در نصف روز آبياري ميشده است. اكنون نظام آبياري براساس ساعت اجرا مي‌شود در مسير قناتها ورود كيسكان آسيابهاي زيادي قرار داشته كه آسياب مشكان، درودي، ده زارچي و بن پشت از همه معروفتر بوده اند هنوز ياد الله مراد  طراحي سلطاني، براتعلي سلطاني و اصغر پناهنده به عنوان آسيابانها در خاطره‌‌ها مانده است از مقني هاي مشهور منطقه كيسكان ميتوان از غنجعلي اعظم‌پور، غلامشاه اعظم‌پور، و محمد امين پيرمرادي نام برد رودخانه‌هاي مشكان، در رودي و پهن شهري در سالهاي پرآبي كيسكان را زيباتر مي‌كنند و باغهاي بزرگ را آبياري مي‌نمايند.
    باغهايي چون: باغ مغوييه، باغ كربلايي محمد فرحبخش، مشكان در ميانده، باغ خدايار بهرام‌نژاد در گنوييه. باغ قالون، باغ امان ا... فرحبخش در ميانده، باغ سلطاني در احمدآباد، باغ جهانگير شيرازي و سيبستان گنوييه. باغ سيب ورثه مرحوم حاج عوض سلطاني. و باغهاي گردويي.
    طبيعت سبز در سبز كيسكان از كوهسارانش جاري است كيسكان بهشت گمشده در آغوش گرم و پر عطش كوير است و چشم اندازي است از روزنه‌هاي سبز و سرشار از واژه عشق كيسكان زمستانها حرير سفيدي از برف بر تن مي‌پوشد و با آمدن طليعه بهار با پيراهن منقوش و رنگارنگ جلوه‌گر شده در بهاران عطر جاز، پونه، كركيچ، آلاله، آويشن، لاله، پياز وحشي، شاطره، كلپوره، درمنه و بومادران مشام عاشقان را نوازش مي‌دهد و ميوه‌هايي چون گيلاس، گلابي، هلو، آلبالو، سيب و غيره سر تا سر دامنه‌ها و دره‌هاي كوهستاني را جلوه مي‌دهد پرندگان چون كبك و تيهو، بلدرچين و شاهين باز و شانه بسر بر فراز گردوهاي سربه فلك كشيده و بيدستانها و پونه زارهاي رودخانه‌ها نواي سرسبزي منطقه را سر ميدهند و سفير زيبايي كيسكان هستند.

    دشتاب
    منطقه عمومي دشتاب در 40 كيلومتري جنوب شهرستان بافت قرار دادر وجه تسميه دشتاب به علت وجود هميشگي برف و آب بر اثر ذوب شدن برف كوههاي خبر مي‌باشد و حداقل در عمق شش متري زمين آب يافت مي‌شود در اين منطقه بالغ بر 30 پارچه آبادي وجود دارد، رودخانه مهم دشتاب رودخانه سيدعلي موسي است كه از كوههاي گوغر سرچشمه گرفته و به هليل رود مي‌پيوندند قناتهاي بدر آباد، بريدوييه، كشكوئيه، سوردئيه، رهن، علي آباد، شاه آباد، وكيل آباد، خداداد، ضراب، بيدلنگ و ماهوئيه از مهمترين قناتهاي منطقه هستند قدمت دشتاب به دوره صفويه باز مي‌گردد اقطاع در واقع همين دشتاب بوده است آثار باستاني موجود نظير قلعه كرد علي، امام زاده سيد علي موسي، قلعه زعيم، قلعه دوست آباد و برج برجن بيانگر قدمت منطقه مي‌باشد. زيارت سيد علي موسي مورد احترام اهالي منطقه است سيد علي موسي از نوادگان امام موسي كاظم در زمان آقاخان محلاتي به دشتاب آمده و موقوفاتي از برجن، ماهنو و شاه آباد دارد رودخانه زردشت نيز در اين منطقه قرار دارد كه از روستاي سلطاني به بعد به رودخانه سلطاني مشهور است مركز دشتاب كشكوئيه نام دارد كه وجه تسميه آن شامل دو كلمه كش به معني كنار و بر و كوه مي‌باشد چون در جوار كوه قرار دارد بعضي ديگر بر اين باورند كه وجه تسيمه كشكوئيه از كلمه كشك مشتق شده كه به واسطه وفور گوسفندان و وجود كشك و دوغ مي‌باشد مدار گردش آب در منطقه عمومي دشتاب شش يك است كه يكنوبت شب و يكنوبت روز را شامل مي‌شود نظام آبياري قبل از رواج ساعت بر اساس تاق بوده هر تاق شامل 12 روز يكبار و نيم دانگ آب وده و هر روز يك تاق بحساب آمده است در فرهنگ مردم دشتاب زماني كه آب را به منطقه‌اي پائين دست هدايت مي‌كرده اند به اين عمل شي پر و هنگامي كه از مسيري منحني عبور مي‌داده اند كلاه بند مي‌گويند به عقيده اهالي آب مباركه كه از كوه خبر مي‌آيد آبي مقدس است و در مسير آن اجاق امام حسين قرار دارد در منطقه سورو آسياب آبي وجود داشته است كه اكنون آثاري از آن وجود ندارد وجود تپه‌ها و ماهورها در اين منطقه زيستگاه حيات وحش و اتراق بهارانه عشاير است اين تپه‌ها به كلوت يا كلوك مشهور هستند
    در منطقه عمومي دشتاب قنات از اهميت ويژه‌اي برخوردار است و بيشتر اهالي در فن حفر قنات استاد بوده اند فاميل چاهخوزاده در اين منطقه بيانگر استادي آنها در امر آبرساني است از مقني هاي منطقه اكبر، حيدر و استاد محمد چاهخوزاده مي‌باشند نسق محصولات كشاورزي از هر ده من سه من به كشاورز مي‌رسد سهميه دشتبان گرجين نشين و دروگر نيز از سهم هر دو طرف پرداخت مي‌شود قنات ضراب يا زرآب يا ذره آب هنوز هم آب دارد در مورد وجه تسميه اين قنات نظريات مختلفي وجود دارد بعضي مي‌گويند ضراب است چون اين قنات توسط ضراب خان حفر شده است گروهي مي‌گويند زرآب است چون آب آن مثل طلاست عده‌اي بر‌اي باورند كه چون در ابتداي حفر قنات ذره‌اي آب داشته است به ذره آب مشهور شده است قنات زر آب 150 حلقه چاه و 4 كيلومتر طول دارد و قدمت آن بالاي 400 سال است مالكيت قنات خرده مالك مي‌باشد و جلوي قنات دهها سال است كه استخر بزرگي وجود دارد اين قنات به دفعات لايروبي، سنگ چيني وناي گذاري شده است  قنات گلي گوران و حسين آباد نيز در نزديكي قنات ضراب به فاصله 3 كيلومتر مزارع زيادي را مشروب مي‌كنند در منطقه گوشك چشمه هاي زيادي وجود دارد معروف ترين آنها چشمه هاي گوشك، ترنگ، شي شال و رودآب مي‌باشد رودخانه جم كش از كوههاي خاف دره پهن و ترنگ سرچشمه مي‌گيرد و منطقه كوشك را مشروب مي‌سازد در دهسرد قنات سه چاه از همه مشهورتر است در منطقه عمومي ده سرد 5رشته قنات وجود دارد در مورد وجه تسميه ده‌سرد نيز نظريات مختلفي وجود دارد بيشتر اهالي معتقدند چون منطقه‌اي سرد است به اين نام مشهور شده عده‌اي هم مي‌گويند چون در اين مكان شعراي زيادي وجود داشته و تقريباً اكثر مردم طبع شعر دارند به ده سرود مشهور شده و بر اثر كثرت استعمال به ده‌سرد تغيير يافته است قناتهاي گيچو، گلستان، خسرودآباد، گورخسرو و درمي از مشهورترين قناتهاست در منطقه ده‌سرد استخر وجود ندارد وجود چشمه هاي زيارتگاه مزار كه از كوههاي مزار سرچشمه مي‌گيرد پذيرايي عشاير منطقه است چشمه مقدس زيارتگاه شيخ محمد پرنده برادر امام رضا  نيز در همين منطقه وجود دارد چشمه حسين و آب مباركه نيز جنبه مقدس دارند.
    خبر
    دهستان خبر شامل 35 پارچه آبادي در فاصله 60 كيلومتري جنوب غربي شهرستان بافت واقع شده است درباره وجه تسميه خبر نظريات مختلفي وجود دارد عده‌اي معتقدند كه خبر قبل از حمله اعراب به گبر شهرت داشته و سكونتگاه زرتشتيان بوده است كه پس از آن به خبر مشهور شده است روايت ديگري وجود دارد كه قلعه‌اي بنام خيبر در منطقه وجود دارد و زني بنام خاور نيز كوتوال قلعه بوده است و از تركيب كلمه هاي خيبر و خاور خبر استنباط شده است عده‌اي ديگرازپيشينيان¬خود نقل مي‌كنند كه كلمه خبر تغييريافته خبر است كه در هنگام وقوع سيلابها به يكديگرخبر مي‌داده اند.
    قلعه خبر تا اوايل حكومت قاجاريه آباد و مسكوني بوده است و آبرساني به آن توسط چاه برف صورت مي‌گرفته است در بالاي¬قلعه چشمه‌اي بنام دالان¬خاني يا دالي خاني وجود دارد (كه به نظر مي‌رسد نام آباد كننده آن دالان خان بوده است ) در پاي قلعه هم چشمه آبي بوده كه بوسيله چرخ آب آن به بالاي قلعه كشيده مي‌شده است قلعه كهت يا كهتوني قدمت آن به حكومت اشكانيان مي‌رسد. كلمه اشكاني كهت به معني شهرنشيني مي‌باشد قلعه هاي سنگي منطقه كهت هنوز پس از گذشت قرنها گذر تاريخ را به نمايش مي‌گذارند از قلعه هاي خشتي منطقه رچان يكي سالم مانده و ديگري مخروبه شده است قلعه هاي مشهور منطقه قلعه مركزي، كرگين، قلاتوئيه، نرآب، سرخان،گرگ، رچان و قلعه قلعه مي‌باشند منطقه كهت و رچان بعد از تپه يحيي صوغان(كه مظهر تمدن بزرگ ايرانيان بوده است ) از مراكز مهم شهرنشيني در جنوب ايران بحساب مي‌آيد اعراب نام منطقه رچان را به رفان تغيير دادند اولين آسيابهاي بادي توسط مردم منطقه كهت ساخته شده و محل آسيابها در مناطق بادخير قرار گرفته است.
    قدمگاه شاه ولايت و چنارهاي كهن آن در ابتداي رودخانه خبر قرار دارند به اعتقاد مردم منطقه حضرت علي از اين منطقه عبور كرده و با شمشير خود دل كوه را شكافته و از آن زمان تاكنون رودخانه خبر جاري است چنار حضرت عباس در كنار همين رودخانه قرار دارد كه در عبور امام از منطقه ايشان را همراهي مي‌كرده است در منطقه كهت نيز قدمگاه علي قرار دارد.  در قرنهاي گذشته به علت كوهستاني و جنگلي بودن منطقه با استفاده از چپيله آب را از بين دو دره عبور مي‌داده اند كه با سنگ و ساروج بين دو دره را پر مي‌كرده اند آب جمع شده در اين قسمت از پايين پل و آبي كه به منطقه ديگري رفته از بالاي چپيله عبور مي‌كرده است ابداع چپيله شايد يكي از ابتكارات بي نظير مردم منطقه براي عبور آب  از يك سطح مرتفع به سطح ديگر بوده است چنانچه مسير آب در قسمتهاي عميق قرار مي‌گرفته از كرشمه استفاده مي‌گردد كه برعكس چپيله عمل مي‌كرده و حالتي شبيه ظروف مرتبط داشته و آبرا در كنار صخره‌ها با ساروج به قسمتهاي پست ديگر هدايت مي‌كرده اند.
    قناتهاي مشهور منطقه عمومي خبر شامل قنات كهت، چاه انار، خيرآباد، درب معدن، باداموييه، پودن آب، باغ ايران، باغ امير، بيدوئيه و امرودوئيه مي‌باشند قنات كهت بيش از 800 سال قدمت دارد كه در جوار آن شهري سنگي و قلعه‌اي سنگي قرار داشته و قبرستاني بسيار قديمي با سنگ نوشته‌هايي از تمدن ايران با ستان در جوار آن قرار دارد طول قنات كهت قريب 3 كيلومتر و تعداد چاههاي آن 30 حلقه و عمق مادر چاه 40 متر مي‌باشد از مقني هاي معروف خبر مرحوم اكبر بردسيري بوده است كه از بردسير به خبر مهاجرت كرده و قناتهاي زيادي راه حفر لايروبي، بغل كني و نوكني كرده است مقني هاي ديگر حمدا.. پژمان و نوروز كمكين بوده اند درحال حاضر عباس ميمندي مشهور به عباس كهكين ( كه از ميمند شهربابك به خبر آمده است) كارهاي نظارتي قناتهاي منطقه را انجام مي‌دهد.
    اولين آسيابهاي بادي در منطقه رچان ايجاد شده‌اند و در مسير رودخانه خبر 20 رشته آسياب وجود داشته كه اكنون ويران شده اند در منطقه شاه ولايت آب تقسيم نمي شود به علت وفور آب هر كس هر زمان كه نياز داشته باشد مي‌تواند از آب رودخانه استفاده كند در واقع آباديهاي مسير رودخانه خبر مدار گردش آب و نظام آبياري ندارند ولي در مناطق ديگر مدارگردش آب شش يك مي‌باشد نظام آبياري بر اساس من است هر من بستگي به ميزان آب در زمينهاي زيركشت دارد كه با توافق كشاورزان تقسيم آب صورت مي‌گيرد در عرف محلي هر من 5 قصب زمين را شامل مي‌شود. در منطقه خبر آب و زمين بهم وابسته و همزمان خريد و فروش مي‌شوند در منطقه 10 الي 15 استخر بزرگ وجود دارد كه بيشتر د رمسير چشمه‌ها احداث شده اند استخر بزرگ كهت هنوز هم پابرجا و استوار است در منطقه رچان مسير آبها هنوز هم مشغول بكارند آبرانها نيز بر روند تقسيم آب در مقياس كوچكتر نظارت مي‌كنند در زمانهاي قديم حاشيه رودخانه و استخرها به كشت برنج اختصاص مي‌يافته كه اكنون منسوخ شده است.
    وجود آبگيرهاي متعدد در منطقه حكايت از سازه هاي متفاوت زمين شناسي دارد آب گرم آبگنده كه آب بسيار بدبويي دارد براي بيماري هاي پوستي مفيد است آب گرم سولوئيه نيز آب سردي دارد و آب گرم مباركه گوگردي و گرم است.
    چشمه هاي مهم منطقه خبر شامل رودپهن،چشمه شاه ولايت، چشمه گود طول، چشمه آب باد، چشمه عباس خان و چشمه‌هاي رچان مي‌باشند رودخانه خبر دائمي است 36 كيلومتر طول و 5 كيلومتر عرض را هميشه آبياري مي‌كنند در منطقه رچان آب و هوا سردسيري و گرمسيري است ولي دركوههاي شاه ولايت و جنگلهاي حفاظت شده آن برف بر نوك قلعه‌ها مي‌ماند.
    از باغهاي مشهور منطقه خبر باغ مهدي آباد، فخر آباد، شيخ احمدي، عباس خاني، امير وايراني مشهور هستند محصول عده منطقه گردو و انار است كه انار بي هسته آن از مرغوبيت خاصي برخوردار است جنگلهاي خبر حكايت از زيبايي طبيعت منطقه دارند و ازسال 1350 به بعد تحت حفاظت قرار گرفته اند

    گوغر
    منطقه عمومي گوغر به فاصله 30 كيلومتري شرق شهرستان بافت (داراي 70 پارچه ابادي ) قرار دارد كه بزرگترين انها امير اباد (مركز ) و كوچكترين آنها جوكار مي‌باشد امير آباد جفريز، چشمه سبز، چارطاق، رستاق، بندر، كهوييه، گل سيرو، سغنك، دامنه، برسياه، هارمو، جوكار، ده ساجد، گوين، قلايي و گودال سلطاني مشهور ترين آباديهاي منطقه عمومي گوغر هستند.
    در منطقه گوغر قريب 100 رشته قنات وجود دارد كه  (قديمي ترين آنها قنات چارطاق با قدمت 500 سال است) هم اكنون قناتهاي جفريز، چارطاق، نهرميان، رستاق، باغ گردان، گل سيرو، زوينگ، برسياه و امير آباد داراي آبدهي مناسب مي‌باشند.
    مدار گردش آب در منطقه 15 روز (يك نوبت شب و يك نوبت روز) بوده و اين مدار توسط خود مردم تعيين شده و سالهاست كه ادامه دارد هر حبه زمين برابر 12 من تخم كار جو و گندم است كه هر حبه سه ساعت آب و هر هشت حبه يك شبانه روز آب را به خود اختصاص مي‌دهد.
    چشمه سبز پوشان گوغر كه محل مقدسي براي مردم است از قدمت ديرينه‌اي برخوردار بوده اين  چشمه از زير كوه بصورت جوشان بيرون مي‌آيد و اهالي معتقدند كه همزمان با تولد امام علي اين چشمه جوشيده و بيرون آمده است روايت ديگري وجود دارد كه اين چشمه قدمگاه حضرت عباس مي‌باشد در بالاي اين چشمه زيارتگاهي وجود دارد كه مردم براي نذر و نياز و دعا به آنجا مي‌آيند شمع روشن مي‌كنند و دخيل مي‌بندند در قسمت غربي چشمه سبز پوشان قبرستان قديمي وجود دارد كه اكنون سنگهاي آن موجود است  به گفته اهالي افراد زيادي در پاي اين چشمه خواب نما شده اند و اگر كسي از اب اين چشمه به ناحق استفاده نمايد و باغ و مزرعه خود را آبياري نمايد مورد غضب قرار مي‌گيرد در روزهاي عاشورا دسته هاي عزاداري به محل اين چشمه مي‌آيند و سينه مي‌زنند و شمع روشن مي‌كنند از محل زيارتي كه در نزديكي چشمه قرار دارد و چهل حافظان نام دارد نوري هر شب جمعه به طرف اين چشمه  مي‌تابد و همين نور به اعتقاد اهالي باعث ميشود كه آب اين چشمه هرگز خشك نشود اهالي معتقدندكه اين دو زيارتگاه با هم ارتباط دارند در فاصله دو كيلو متري شمال اين چشمه غار بزرگي بنام غار مزار وجود دارد  كه مي‌گويند چشمه اين آب از آنجاست. مالكيت چشمه سبز گوغر عمومي است و نظام آبياري آن بر خلاف بقيه جاها من مي‌باشد و آب چشمه بر مبناي 3000 من تقسيم شده است هر من برابر با زميني است كه يك من گندم يا جو بر روي آن كشت مي‌شود هر من در مقايسه با ساعت هفت دقيقه و چند ثانيه ميباشد مدار گردش آب تا 30 سال پيش بر مبناي 12 روز يكبار و اكنون 15 روز يكبار قرار دارد كه يك نوبت شب و نوبتي ديگر روز را شامل ميشود روستاهاي نهر ميان و چشمه سبز آب اين چشمه استفاده نموده و با غات و مزارع خود را آبياري مي‌كنند به منظور تقسيم صحيح آب قبلا ميراب حضور داشته ولي اكنون آب بر اساس سنت تقسيم ميشود از 15 روز ابياري يك روز متعلق به زمينهايي است كه وقف امام حسين ميباشند و نظارت بر اب زمينهاي وقفي به عهده اداره اوقاف مي‌باشد زمينهاي وقفي 200 من آب دارند نام واقف زمينها مير عليرضا امير زاده بوده است در مجموع چشمه سبز پوشان شعاع شش كيلومتر را ابياري مي‌نمايد قبلا در محل چشمه استخر بزرگي وجود داشته كه اكنون اثري از ان نيست در منطقه سبزپوشان املاك بر اساس شش دانگ تقسيم ميشوند ولي املاك برادران غضنفري بر اساس 5 دانگ تقسيم شده اند به گفته اهالي آسيابهاي زيادي در مسير آب چشمه قرار داشته و وجود چشمه هاي آب معدني را از بركت چشمه سبز پوشان مي‌دانند


    شهربابك
    از آنجا كه شهربابك در قرون اوليه هجري وابسته به ايالت فارس بوده است جغرافي دانان اين شهر را به عنوان يكي از شهرهاي ايالت فارس برشمرده اند، نويسندگان قرن چهارم بانام شهرفاتك از آن ياد كرده اند ابن خردادبه در قرن سوم از شهربابك فقط به عنوان يكي از شهرهاي بين كرمان و فارس نام مي‌برد مقدسي مي‌نويسد “ده كوره استخر فراخ ترين كوره با شهرستانهاي بسيار و نامبردار است از شهرهايش هرات، ميبد، كرمان، شهربابك، اشتران و چاهك” ابن حوقل در صورت الارض مي‌نويسد “ شهر فاتك شهري است و آن را روستايي است و هرات سبزي دارد” حمدالله مستوفي در تاريخ گزيده مي‌نويسد «شهربابك از اقليم سيم است و حاصلش غله و پنبه و خرما مي‌باشد.»
    شهربابك داراي يك بخش و 9 دهستان و 840 آبادي است دهستانهاي كوهستاني شامل دهج خبر (بر وزن صبر) جوزم (بروزن گوزن) مدوارات، پا قلعه و ميمند و دهستانهاي دشت شامل خاتون آباد، استبرق وخورسند مي‌باشد.
    راه تامين آب آشاميدني و كشاورزي در منطقه قنات بوده است همه نويسندگان كه به نوعي درباره شهربابك مطلب نوشته اند آب و هواي خوب آن را ستوده و يادآور شده اند آبش از قنوات و چشمه‌ها سرچشمه گرفته و بسيار دلكش است از جمله در رساله دهات كرمان آمده است « آب و هواي شهربابك در نهايت صفا آب مزارعش غالباً از قنات است».
    چاورچي جوزم تنها رود دائمي است كه از كوههاي كلاته، بيدسوخته و محمدآباد سرچشمه ميگيرد رودخانه هاي فصلي عبارتند از: آبدر، تاجوئيه، فتح آباد و شوربزن، در رساله دهات كرمان آمده است كه «دهج بيست رشته قنات دارد و چند درب باغ و قريب 250 خانوار ساكن، جوزم سه مزرعه وسه رشته قنات و آب چشمه دارد باغات ندارد».
    از جمله آسيابهاي شهربابك مي‌توان به آسياب هاوشك، توت سياه، نظامي (نزومي) حسن آباد (حاجي)، شيخ آباد، تخت سنگو، ده موسي، بهزاد فرخ(شورو) پيرجل، قنات النوج(كهتنو) برخواه، علي آباد و ملايي اشاره كرد بيشتر اين آسيابها در زمستان مشغول بوده است ولي آسياب ده موسي در زمستان و تابستان مي‌چرخيده است.
    در شهربابك 529 رشته قنات، 520 حلقه چاه عميق و نيمه عميق و 690 دهنه چشمه وجود دارد در مدارات 90 رشته قنات وجود داشته و دارد كه مهمترين آنها شامل مزرعه سفلي، گزوئيه، گرگوش سفلي و عليا، كهترود، بهرام آباد دم كهن ميدوك، كاريك و باغ بالا مي‌باشند در مسينان 34 رشته قنات وجود دارد كه قنات دو عتلا از همه مهمتر و طولاني تر است قناتها ميمند جمعاً 7 رشته مي‌باشند كه قناتهاي چنار عليا و شكوئيه گلاب از همه طولاني ترند از قناتهاي مهم دهج مي‌توان از قنات اميرآباد، سرخ كهوئيه، فتح آباد و شيرين نام برد در منطقه عمومي دهچ بيش از 90 قنات وجود دارد كمترين تعداد قنات در خورسند واقع شده اند كه قنات النوج، موردئيه رباط از همه مهمترند در واقع طولاني ترين و قديمي ترين قناتهاي منطقه شهربابك درخورسند قرار دارند قنات النوج را مي‌توان طولاني ترين قنات شهربابك ناميد از قناتهاي هشتادگانه منطقه خبر مي‌توان از قنات گزدان، رستم آباد، محمدآباد، دهوئيه، خيرآباد، مراع، ميرنال، دره تنگ و سرآسياب نام برد در دشت خاتون آباد فقط سه قنات كوچك وجود داردكه عبارتند از ابراهيم آباد، شيب تل بالا و شيب تل پائين در حومه شهربابك قناتهاي زيادي وجود داشته كه اكنون 16 رشته آن فعال و نيمه فعالند در واقع قناتها در مقابل چاه معاوضه و معامله شده اند و بسياري نيز خشكيده اند قناتهاي بهزاد فرخ، لاله زار، پيرجل، دانا، حسين آباد آدوري، خانيه، حسن آباد، هاوشك، كهتوئيه، برخواه، اجكوئيه، در حال خشكيدن هستند قناتهاي دوستكوئيه، ده مهر، ده موسي، ادروتيه، صادق آباد، سهراب، برفه، موسايي، زين الدين، فيروزآباد، علي آباد عطايي ديرزماني است كه خشك شده اند در منطقه عمومي جوزم 60 قنات وجود داشته كه قناتهاي شمس آباد و چاروچي از همه مهمتر، قديمي تر و طولاني ترند در منطقه پا قلعه 30 رشته قنات وجود دارد كه قنات (رسيه) از همه مهمتر و قديمي تر است قناتهاي محمدآباد اشكور، كوشك برزي، حيدرآباد و چاري منطقه عمومي استبرق را مشروب مي‌سازند.
    از مقني‌هاي مشهور شهربابك استاد حسين جعفري،علي مهدي زاده و محمد مهدي زاده مي‌باشند مدار گردش آب در قنات خانيه 11 روز، در قنات دانا و ساير جاها 12 روز است نظام آبياري بر اساس روزمحاسبه مي‌شده كه طلوع و غروب خورشيد ملاك بوده است هر روز و شب نيم دانگ را مشروب مي‌ساخته است در بعضي جاها از تشته استفاده مي‌شده كه هر تشته 12 دقيقه بوده است در محل قناتهاي پرآب از چوب سايه آفتاب شاخص استفاده مي‌كرده اند ميله يا چوبي را در كنار قنات نصب مي‌كرده اند و گردش سايه چوب ميزان آب هر كس ر امشخص مي‌كرده است ميرآبها از اهميت ويژه‌اي برخوردار بوده اند هنوز نام حسين قربانعلي زينلي، محمد ميرزااحمد منگلي، حسين رمضان قاسميان، و محمد شعباني بنام ميرابان فراموش نشده است ميزان آبياري زمين بر اساس جريب بوده است هر جريب1000 متر مربع برابر 40 قصب محاسبه مي‌شده است فصل تقسيم آب اوايل فروردين بوده و در مواقع خشكسالي آب را در استخر ميكرده اند ده استخر بخاطر استخر بزرگ آن به اين است نام مشهور شده و قناتهاي آبادانا، استبرق در    خاصي داشته اند شهربابك ديار قناتهاي خشك شده است قناتها و تمدن شهربابك حيف است كه ويران شوند.

    ميمند
         روستاي ميمند بي شك يكي از باستاني ترين سكونتگاههاي بشر در جهان است كه از 12000 سال پيش تاكنون همچنان پابرجاست و به حيات خود ادامه مي دهد هسته هاي اوليه اين روستا متعلق به زماني است كه ايرانيان مهرپرست بوده اند مهرپرستان به پايداري، استقامت و زوال ناپذيري كوهها معتقد بودند و بر اساس همين اعتقاد خانه هاي خود را نيز در دل كوه مي كندند آيين مهرپرستي قبل از ظهور زردشت در ايران رواج و تا مدتها از ظهور وي نيز ادامه داشته است نقوش ده هزار ساله و سفالهاي 6000 ساله از جمله مستندات مكشوفه اي هستند كه تاريخ ميمند را گواهي مي دهند. پس از ظهور و ورود اسلام مردم ميمند به اسلام و شيعه گرويدند.
    مردم ميمند سه مرحله مختلف زندگي دارند آنها زمستان را در خانه هاي سنگي خود      مي گذرانند از ابتداي فصل بهار به نقاط خوش آب و هوا و سرسبز كوچ مي كنند بعد از اين مرحله به باغداري مي پردازند. مي توان گفت ميمند يكي از بهترين مراجع تحقيق در خصوص فرهنگ ايرانيان قديم مي باشد خانه هاي صخره اي در سطح شيب دار و در طبقات مختلف (بريدگي هايي به صورت شكافهاي افقي) ايـجاد شده است طول اين بـريـدگي ها كه به آنها كيچه مي گويند به 6 الي 9 متر مي رسد كه در اطراف هر كدام از اين دالانها بين يك تا پنج خانه صخره اي وجود دارد حدود 400 كيچه كوچك و بزرگ در ميمند وجود دارد فضاي داخلي خانه ها گاهي مشكل مربع مستطيل يا مدور دارد و از ورودي كوتاهي كه ارتفاع آن به 75 سانتي متر مي رسد نور ميگيرند درهاي ورودي چوبي و به داخل ديوار ايوان روزنه اي ايجاد كرده اند كه از طريق آن بوسيله ابزاري بنام كليدون (كليدان) در قفل يا باز مي شود شكل ورودي اتاقها در روستاي ميمند منطبق با مدل بدن انسان است به طوري كه عرض ورودي در سمت پايين به 65 الي 80 سانتي متر مي رسد پايين ورودي منازل از سطح كيچه حدود 15 تا 20 سانتي متر برجستگي دارد كه اين برجستگي مانع ورود آب و خاك بداخل منازل مي شود مي توان ادعا نمود كه در ميمند برخلاف همه سكونت گاههاي شناخته شده شهري و روستايي كوچه يا معبري وجود ندارد كوچه در فرهنگ ميمند صرفاً به مسيرهاي افقي كه در دل شيبدار تپه ها به عمق رفته و در انتها به منازل غار مانند مسكوني مي رسد اطلاق مي شود.
    ميمند مهر تاييدي بر زندگي نسبتاً مرفه و پيشرفته دور انسان غار نشين از تاريخ ناحيه كرمان و جنوب شرق ايران است اهميت اين تمدن از لحاظ وضعيت زندگي انسان آن زمان و پيشرفت هايي كه در ابعاد مختلف داشته است حتي از تمدنهاي مكشوفه همزمان خودش در نواحي مختلف فلات ايران، بين النهرين و موهنجو دار و دره سند و سيلك كاشان بيشتر است زيرا آنها استفاده از حمام و ساخت آن را در خم  رودخانه براي تسهيل در امر جاري ساختن آب بداخل آن مي دانستند انتخاب اين نقطه براي ايجاد شهر و شناخت خاك و سنگ و طرح ريزي جمعيت قابل توجه در آن نشان دهنده پيشرفت صنعت معماري در عهد باستان است اين سبك معماري اعجاب انگيز چشم انسان اوليه را با همان شكل و شمايل ادوار پيشين تداعي مي نمايد از ويژگي هاي بارز منازل شهر باستاني چگونگي تعبيه آبروهاي دو منزل و هدايت شدن آب باران بداخل رودخانه است بطوري كه هيچكدام از اين منازل از آبريزي منازل فوقاني هيچگونه آسيبي نمي بيند و از ارامنه قديم تاكنون بدون كوچكترين تخريبي سالم باقي مانده اند مشخص است كه حصار و برج و باروهاي آن بر بالاي منابع طبيعي محاط بر اين شهر مثل تپه ها و قلل مرتفع در قسمت شمالي و شرقي و غربي طوري ساخته شده اند كه تنها راه ورود به آن از سمت جنوب و از طريق شيب رودخانه امكان پذير بوده است بنابراين امنيت قابل ملاحظه اي براي ساكنان اين شهر ايجاد و آنان را از هر نوع هجوم بيگانگان مصون نگه مي داشته است بنظر چنين برمي آيد كه محل نگهداري خزائن و دفينه هاي كل مردم ساكن در نواحي اطراف ميمند بوده است.
    بنظر مي رسد كه ساخت خانه هاي رو زميني در داامنه اين كوه براي مردم اين ناحيه مناسب نبوده زيرا در اثر ريزش شديد باران بزودي تخريب مي شده اند چون اطراف آن تپه هاي داراي خاك سرخ است كه در برابر باران و آب به راحتي فرو مي ريزد اوردن خاك مناسب براي ساختن خانه از راه دور نيز بسيار مشكل بوده است زيرا دامنه كوه ميمند تا فاصله چند فرسنگ به طرف شهربابك سنگستاني است استقرار در كنار رودخانه و مواظبت از مزارع و باغات نيز مزيد بر علت بوده است علاوه بر آن تنها نقطه اي كه مي توانست محل امن و پناهگاه مطمئن از هجوم دشمنان باشد همين مكان بوده است استفاده بهينه از موانع طبيعي براي ايجاد اين آرامش خاطر ساخت اين شهر را در اين نقطه اجتناب ناپذير ساخته است.
    تنها حمام موجود كنده شده در دل سنگ در خم رودخانه حمام باستاني ميمند است كه در استان كرمان، در ايران و جهان بي نظير است و نمونه آن وجود ندارد و مي توان گفت يكي از قديمي ترين حمامهاي موجود در جهان است اين حمام در مكاني قرار گرفته كه آب رودخانه از آن جاري مي گردد و تمام ويژگي هاي حمام هاي سنتي را مثل خزينه، كفش كن، حوض آب گرم، رخت كن، سكوي نشستن، كوره يا آتش خانه، كانال ورود و خروج آب، حوض پا شور، جايگاه نظافت، منفذ روشنائي و نصب نوعي سنگ مرمر براي انعكاس نور به داخل حمام را در اين مكان مي توان يافت. براي ساخت حمام كه مساحتي حدود 120 متر مربع است ابتدا دو اتاق با فضاي نسبتاً بزرگ در دل كوه تراشيده اند و در مراحل بعدي با برپايي ديوار هايي قسمت هاي مختلف را ايجاد كرده اند ورودي شامل يك راهرو باريك است پس از اين به فضاي رختكن مي رسيم كه متشكل از سه ايوانچه است در وسط رختكن حوض مرمر با پاشوري از سنگ و ساروج ساخته شده است پس از رختكن به فضايي بزرگتر كه همان حمام است وارد مي شويم فضاي اصلي شستشو و خزينه در انتهاي غربي اين مجموعه واقع است خزينه فضايي حدود 9 متر مربع دارد كه مصالح آن سنگ و ملات و ساروج است و در كف آن يك ديگ مسي نصب گرديده است.
    نمونه ساخت مسجد ميمند را در هيچ جاي جهان اسلام بدين سبك نمي توان يافت طرز ساختن اين مسجد عمق اعتقاد مردم اين ديار را به آيين مقدس اسلام نشان مي دهد زيربناي مسجد 120 مترمربع و به شكل مدور ساخته شده است قسمت نمازخانه زنانه با نمد از مردانه جدا شده است ارتفاع سقف آن حدود 2 متر است و سه ستون سنگي دارد محراب مسجد در داخل سنگ حفر شده و ارتفاع آن حدود يك متر است ديوارها و سقف مسجد برخلاف سايرخانه هاي روستايي سفيد رنگ است حسينيه نيز در وسط روستا قرار دارد و حدود 200 متر زيربناي  آن است ارتفاع آن حدود 80/1 تا 30/2 متر است و بزرگترين غار در اين مجموعه است كه از سردرب و چهارستون برخوردار است در انتهاي آن جاي منبر براي روضه خواني كنده شده است.
    در گورستان هاي اين شهر قبور قديمي با سنگ نوشته هاي ضخيم مرمرين زيادي وجود دارد كه قدمت بعضي از آنها به بيش از هزار سال مي رسد در اين قبرستان گورهايي را مي توان مشاهده نمود كه مردگان را رو به مشرق دفن مي كردند و اين قبور مربوط به زماني است كه آيين ميترابيسم در اين سرزمين رواج داشته است بدين ترتيب مردم ميمند از نظر اعتقادي كليه آيين هاي مرسوم سرزمين ايران را در ادوار مختلف پشت سر گذاشته اند.
    روستاي ميمند در عرض 30 درجه و 16 دقيقه و طول 55 درجه و 25 دقيقه جغرافيايي قرار دارد و ارتفاع آن از سطح دريا 2240 متر است مهمترين ارتفاعات منطقه دو رشته كوه بنامهاي تيركوه و گردكوه به فاصله چند كيلومتري در شمال است كه دنباله كوههاي مركزي ايران مي باشند حد متوسط درجه حرارت در تابستان 32 درجه سانتي گراد و زمستانها 18 درجه زيرصفر است.
    ميزان بارش سالانه در منطقه بين 300 تا 500 ميلي متر است ميمند در فصل مشترك دو تپه اصلي با شيبي نسبتاً تند كه ارتفاع متوسط آن از خط القعر تا خط الراس حدود 60 متر است قرار دارد و تپه موصوف و محل فصل مشترك آنها به روستا شـكلي شـبيه قـيـف مي دهد.
    در روستاي ميمند تاريخ را از درون استوانه اي عميق نظاره مي كنيم نظر به ميمند يعني نظر به تاريخ و قرنها زندگي مردم به صورت قابل لمس و درك براي كساني كه علاقه مند به تاريخ گذشته و مسايل آن هستند مهمترين عناصر در ساختار ميمند عبارتند از محله ها، كوچه ها، مساكن، مسجد، حمام، مدرسه، حسينيه و … محله هاي صخره اي عبارتند از محله گدا، محله كلاغون، محله هاي طاق ابراهيم محمودي ها، محله زين الديني ها، محله مسجد كمري، محله لاي ني ريزو، محله بن ميمند، محله گريوعليا و محله گريو سفلي.
    آب آشاميدني مردم از چشمه ها و قنوات و رودخانه ها تامين مي شده و دوره آبياري براي درختان 12 روز و براي محصولات صيفي 9 روز است قنات گرگوييه در جنوب غربي قرار دارد كه داراي هفت حلقه چاه است و عمق مادر چاه آن به 10 متر مي رسد قنات مرادي ها در جنوب شرقي قرار دارد و داراي 8 حلقه چاه و 200 متر طول ميباشد و آب اين قنات داخل منبع وسط روستا منتقل و آب لوله كشي آن را تشكيل مي دهد.
    رودخانه هاي ميمند شامل رودخانه لاخيس، لاخرين، رز ملك و دربيد مي باشند كه بعضي فصلي بوده و در جنوب روستا بهم مي پيوندند و از كوههاي تيركوه سرچشمه مي گيرند از بهم پيوستن آب رودخانه ها و قنوات آسيابهاي زيادي در مسير راه اندازي شده است هنوز نام آسياب رز ملك، آسياب گداعلي، آسياب رضا، آسياب يوسف، آسياب چيل احمدي، آسياب درخوني ها، آسياب علي بادي، آسياب مورنگ و آسياب كمري در ميان مردم شنيده مي شود آسياب رزملك بازسازي شده و خرابه هاي آسيابهاي ديگر هنوز باقي است اين آسيابها بصورت شبانه روز كار مي كرده و 20 بار 15 مني را آرد مي كرده اند اهالي شهربابك، خاتون آباد، هرات، مروست و چاهك گندم و حبوبات خود را به اين آسيابها آورده اند چند تا از اين آسيابها مخصوص بلغور كردن بوده اند در مسير رودخانه اصلي ميمند حوضهاي زيادي ساخته شده است كه آب باران و برف در درون اين حوضها انبار مي شده است آثار بسياري از اين حوضها اكنون پابرجاست اين حوضها عموماً در ابعاد 4×3 و ارتفاع 5/2×2 ساخته شده اند ديوار آنها از آجر و سنگ ساخته شده و از درون با گچ و ساروج نفوذ ناپذير گشته است منظور اصلي از ساختن اين حوضها سيراب كردن احشام و مسافران و رهگذران بوده است مهمترين حوضهاي مسير رودخانه ميمند عبارتند از حوضهاي رضا 2 عدد، حوضهاي حسين حسنعلي 3 عدد، حوض سه تايي، حوض حاج حبيبه و حوض بندي.
    رودخانه لاخيس حدود سه متر از سطح جاده روستا پايين تر است و اين اختلاف ارتفاع باعث شده كه آب آن بتواند وارد خزينه حمام شود و داخل حمام نيز جريان يابد مهمترين منبع آب آشاميدني مردم چشمه لاي ني ريز مي باشد به اعتقاد اهالي آب اين چشمه هرگز خشك نشده طعم و مزه آن تغيير نمي كند و به اندازه اي است كه از لاي و درون يك ني براي هميشه بيرون مي آيد چشمه لاي ني ريزو جنبه تقدس دارد و از دل كمر بيرون      مي آيد.
    در مورد قدمت ميمند نظريات مختلفي وجود دارد اكثر مورخان و محققان ساخت اين غارها را مربوط به ادوار پيش از تاريخ مي دانند بعضي اين قدمت را بر اساس شواهد و لايه هاي ضخيم دوده درون غارها به دوره ساساني مي رسانند اما آنچه مسلم است اين است كه سكونت در ميمند درست همزمان با سكونت اوليه در كنار رودخانه هابوده است اهميت سوق الجيشي و موقعيت عالي ميمند عبور رودخانه لاخيس از ميان ان است كه از شمال به جنوب جاري است و ساكنين هميشه توان استفاده و دسترسي به آب داشته اند و دشمن هرگز قادر به بستن و تغيير مسير آب از اين نقطه نبوده است بنابراين نمونه بارز سكونت با آسايش و امنيت در روزگار باستان را مي توان در شهر صخره اي ميمند جستجو كرد.
    سكونت در ميمند همزمان با استقرار انسان در شهداد، رودخانه هليل در جيرفت، انسان سومري در كنار دجله و فرات شكل گرفته است.
    هنري پاتينجر افسر انگليسي در طول مسافرتش از كرمان به سمت فارس در سالهاي 1180 هجري شمسي درباره ميمند مي نويسد: شهر ميمند (مينان) داراي 300 الي 400 غار كه در كوهستان كنده شده بوده مي باشد طول اين غارها به يك چهارم ميل مي رسد جمعيت در گذشته زياد بوده ولي هم اكنون بسياري از غارها خالي و متروك هستند.
    ميمند نمونه بارز يك شهر باستاني انسان غارنشين است كه تصوير دقيقي از وضعيت زندگي اجتماعي و فرهنگي انسان ايراني را از روزگار كهن تا به امروز در زمينه هاي مختلف زيست محيطي، بهداشتي، كشاورزي و دامداري، سياسي، نظامي و اعتقادي نشان مي دهد و خاطرات همه معيارها و مشخصه هاي انسان ايران باستان را در دلها بطور ملموس زنده مي كند.

    بردسير
    بردسير از زمان سلطنت آل بويه مركز ايالت شده است ابن حوقل بردسير را درسال 550 هجري قمري شهر كوچكي دانسته و محمدابن ابراهيم اسامي بردسيرو گواشير رابه جاي يكديگر و به يك معني بكاربرده است به هرحال بردسير گرچه شهركوچكي بوده بسيار آباد و اطراف آن زيركشت قرارداشته وزماني ازخودشهركرمان پيشرفته تربوده است. افضل الدين ابوحامد كرماني مي‌نويسد كه اطراف بردسيرديواري بوده كه شهر درداخل آن قرار داشته است واطراف آن ديوارتاكستانها و آباديها قرار داشته اند بنا به اظهار وي بردسير آب وهوايي خوب وخاك مرغوب داشته است. بنظر ميرسد كه درقرن شانزدهم ميلادي نام بردسير ديگر برمركز ايالت اطلاق نمي شده ولي كرمان هنوز گواشيرناميده ميشده است شهرستان بردسير مشيز هم نامگذاري شده است.
    آب وهواي بردسير معتدل كوهستاني است كه زمستانهاي سردو تابستانهاي ملايم دارد در بردسير بادهاي موسمي وفصلي مي‌وزد مهم ترين رودهاي بردسير عبارتند از رودخانه قريت العرب، رودخانه آب بخشا و رودخانه هاهونك و ازآبهاي راكد بردسير ميتوان درياچه ترشاب و درياچه حلبي ساز را نام برد چند چشمه نيز دربردسير وجود دارد كه عبارتند از چشمه گزوييه، چشمه نور و چشمه سرخ
    ازقناتهاي مشهور بردسيرميتوان ازقنات سرملك ( 4 رشته )، كمال آباد ( سه رشته ) هجين، بهجرد، درونوييه ترشاب، احمدآباد، سلورد، احمد آباد، گركان، جوشو ( دو رشته )، صحراگاو و فخرآباد نام برد.
    در بردسير مقني هاي زيادي وجود داشته كه ازميان همه آنها آقايان اكبرخناماني، جعفرخضري، امان الله رمضاني، اكبررمضاني، عباس رمضاني، رمضان اناري، غلامحسين هجيني نژاد، قاسم خسروي، اصغر كدخدايي، جانعلي عبدلي زاده، جعفر يزديزاده و بهمن اميرپور خدمات شايسته‌اي انجام داده اند.
    درمسير اين قناتها آسيابهاي زيادي وجود داشته مانند آسياب احمدآباد، فخر آباد، كريم آباد، كمال آباد و ترشاب قنات فخرآباد وقف امام حسين ميباشد مدارگردش آب درمنطقه عمومي بردسير 12  روز يكبار و درهجين 13 روز يكبار است قبل از رواج ساعت واحد تقسيم آب بر اساس تشته انجام ميشده كه هرتشته 15 دقيقه بوده است ميراب نظارت بر تشته را برعهده داشته و آبراني توسط كشاورزان انجام ميشده است تقسيم آب از 10  ارديبهشت شروع وتا پايان مهرماه ادامه دارد نظام آبياري يك وعده شب ويك وعده روز است روز شامل طلوع و غروب آفتاب ميباشد كه هر 96 ساعت تقسيم آبي را شامل ميشود خريد وفروش زمين با آب و  با توافق صورت مي‌گيرد و قصب چي نقشي ندارد، آب رودخانه نيز در بردسير با تشته اندازه گرفته ميشده است.

    ترشاب
    قنات ترشاب از سه رشته چاه به طول سه كيلومتر تشكيل شده كه در نهايت به مظهر قنات مي‌رسد و مجموع چاههاي قنات 50 حلقه است به علت ترش مزگي آب قنات به ترشاب مشهور شده است و در جوار مظهر آن باغي بزرگ قرار دارد كه زماني سكونتگاه انسانهايي بوده كه تلاشي سخت را براي ادامه حيات به نمايش مي‌گذاشته اند و در نهايت گفتند فسانه‌اي و درخاك شدند.
    آسياب ترشاب در محل عبور قنات قرار دارد كه عمق تنوره آن 15 متر و ساخته شده از سنگ و ساروچ مي‌باشد سقف آسياب تماماً از آجر ساخته شده و محل قرار گرفتن سنگهاي آن در عمق 10 متري زمين قرار دارد كه از طريق راهروي زير زميني به بيرون ارتباط داشته است اين راهرو تماماً از سنگهاي لاشه ساخته شده و به شكل دالاني محوطه آسياب را از ساير قسمتها جدا كرده است طول راهرو بيش از 20 متر است مالكيت آسياب متعلق به عبدالله خان بهادري بوده است در كنار آسياب چنارهاي قديمي 250 تا 300 ساله قرار دارد و در واقع اين آسياب در مجاورت دو رديف جوي قرار دارد كه چنارهاي سر به فلك كشيده آن فاصله زماني دور را نشان مي‌دهد حدود 30 روستا گندم خود را در اين آسياب آرد مي‌كرده اند دريغ كه اكنون جز خرابه‌اي باقي نمانده حمام ترشاب در نوع خود از شاهكارهاي معماري بشمار مي‌رود و شامل راهرو، رختكن، اتاق استراحت. حوض پاشويي، خزينه وحوضهاي آب سرد و گرم مي‌باشد قسمتهاي مختلف حمام با سقف گنبدي ساخته شده و در داخل قسمتهاي مختلف طاق نماهاي زيبايي تعبيه شده است در قسمت خزانه سكوهاي خاصي براي نشستن بچه هاي كوچك در نظر گرفته شده است خزينه اصلي در ابعاد 5*4 و قسمت شستشو 3*5 متر و در قسمت رختكن طاقهاي بزرگتري براي اداي فريضه نماز و در سردر ورودي حمام اتاقي مخصوص سكونت حمامي ساخته شده است و انبار هيزم و اصطبل در بيرون حمام قرار دارد اطراف حمام ديوار چيني شده و روبروي آن نيز برجك ديده باني قرار دارد حمام ترشاب در عمق 10 متري زمين و در مساحت تقريباً 200 متر مربع قرار دارد. اين حمام رو به ويراني است ولي با اندك تلاش مي‌توان با احياء آن تاريخ گذشتگان و پيشينيان را به نمايش گذاشت.

    آسيابهاي بهرامجرد
    روستاي كهن بهرامجرد در مسير جاده كرمان به نگار و در كنار رودخانه چاري قرار گرفته است بناي روستا را به بهرام گورساساني نسبت مي‌دهند ولي شواهد و قرائن نشان مي‌دهد كه اين روستا در زمان بهرامشاه بن طغرل شاه نهمين پادشان سلاجقه كرمان در سالهاي 562 تا 575 هجري قمري بنا شده است.
    وجود رودخانه در جوار روستا باعث آباداني و توسعه كشت و زرع بوده و 2 دهنه آسياب در روستا كار آرد كردن گندم و حبوبات را به سامان مي‌رسانده اند امروزه يكي از آسيابهاي متروك و ديگري ويران شده است آسياب بالاكه در وسط آبادي قرار دارد داراي تنوره‌اي به عمق 10 متر و قطر 2 متر مي‌باشدكه ساختمان آسياب در عمق 8 متري زمين و سقف آسيا از آجر و ملات و ساروج ساخته شده و در ساخت تنوره نيز ساروج و سنگ بكار رفته است اين آسياب به آسياب دكتر ناصر مشهور و تا سال 1357 داير بوده است قدمت آسياب به 250 سال پيش مي‌رسد در جوار آسياب بالايي قلعه بهرامجرد قرار دارد، ارتفاع قلعه بيش از 15 متر و تماماً از خشت خام در سه طبقه ساخته شده است اهالي منطقه ميگويند كه اين آسياب شبانه روز 1200 من گندم ازتمامي منطقه نگار آرد مي‌كرده است.
    آسياب پائيني كه اكنون تخريب شده به آسياب گبر و مشهور است و متعلق به زردشتيان بوده است.
    در منطقه بهرامجرد قناتهاي زيادي وجود دارد كه مهمترين آبها عبارتند از ريگ آباد، ده گرم، مرطوبه، خيرآباد، فتح آباد، جلال آباد، عباس آباد، گلومك و مباركه كه بسياري از قناتها خشك شده و تعدادي هم با كم آبي دست به گريبانند.
    مدار گردش آب در ريگ آباد 16 روز و در بقيه نقاط 12 روز مي‌باشد نظام آبياري قبلاً بر اساس تشته بود، كه هر تشته 12 دقيقه و هر 5 تشته يكساعت بوده است ولي از اوايل دهه 40 تشته جاي خود را به ساعت داده است نوع ديگري از مدار گردش آب شصت  و دو من و نيم زمين بوده كه يك شبانه روز آبياري را شامل مي‌شده است و سي و يك من و يك چارك 12 ساعت آب داشته است. در منطقه بهرامجرد ميرآب نقشي نداشته و خود كشاورزان بنابر سنت مبادرت به تقسيم آب مي‌كرده اند و اين روند سالهاست كه ادامه دارد.
    لاله زار
    سبز در سبز و آبي در آبي ارمغاني است كه از كوهساران هميشه زلال لاله زار جاري است آسمانش خيمه گاه فرود و پرواز دختركان ماه پيشانيست كه روزها به نيابش و سجود آفتاب سجاده مي‌گسترند و شامگاهان رخساره ماه خاتون،مجله نشين عرش را در بستري از محمل نقره و الماس گون ستاره آذين مي‌بندند كوهسارانش كه سر به آسمان مي‌سايند و شعله زلال و بي آلايش عشق و زندگي را در نگاه ملتمس و چشم به راه دشت در طبقهاي اخلاص جاري مي‌كنند. زلال آبشارانش كه با تكبير دلنواز نسيم لحظه‌اي از پايكوبي و رقص بر محراب روشن آب نمي آسايند و پرواز بلند سپيدار انش كه در بقچه زرين آسمان تخم تابش و نور مي‌پاشند و عطر شميم دل انگيز و روح نواز گلستانهاي محمدي اش كه هر رهگذري را مست و مدهوش جمال نقاش شاهكار آفرينش مي‌كنند و آفرين و احسنت او را بر مي‌انگيزد (فتبارك الله احسن الخالقين) كوچه هاي پيچ در پيچ و پر همهمه اش كه سحر گاهان با صداي رويش پلكهاي آب و پايكوبي جيرجيركهاي رقاصه و بي قراري گنجشكهاي سرمست سرور بودن و زندگي را مي‌سرايند و گندم زارهاي سبزه رويش كه با خوشه هاي رعناي تكيه داده وبرنگاه آفتاب و آب چنان عاشقانه دلباخته شانه بر شانه هم نهاده و همنوا با موسيقي سحر انگيز باد دست افشاني و رقص را تكرار مي‌كنند و قطرات شبنم صبگاهي بر گونه هاي سبز چمن در فراق سپيده چشمان اشك آلود عاشقان به انتظار نشسته را تداعي مي‌كند كه چشم به را معشوق سفر كرده دوخته اند و سحرگاهان طاقي هفت رنگ بر سقف آسمان مي‌بندند تا نردبان صعودشان شود به خورشيد همه و همه جلوه هايي از نمود بارز نعمات آسماني و جنات تجري من تحت الانهار است در اين بهشت گمشده در آغوش گرم و پرعطش كوير و چشم اندازي از روزنه سبز به حقيقتي آبي روزنه‌اي كه كوچه باغش پر موسيقي و خيس از واژه هاي نمناك عشق است سرزمين رويش و زايش آيه هاي سرخ فام گل و لاله در اين لنگرگاه عشق و ناكجا آبادي كه نامش لاله زار است. آري لاله زار انگشتر فيروزه‌اي است بر انگشتان عقيم كوير و رودخانه جاري بر رگهاي ترك خودرده پيشاني خاك. لاله زار منطقه‌اي با قدمت و سابقه‌اي به درازاي اعصار تاريخ و در همسايگي يكي از كهن ترين مراكز تمدن باستان (تل ابليس شش هزار ساله) و اقع شده است چنانكه مطالعات و كاوش هاي باستان شناسان قدمت و تاريخ حداقل چهار هزار ساله را برايش به تصوير مي‌كشند در رساله مقامات عرفاي بم آمده است كه لشكر مغول به هنگام يورش و حمله وحشيانه همه آباديها را ويران نمودند از جمله لاله زار كنوني را كه در آن موقع كارزار مي‌ناميدند و درجايي ديگر از همين كتاب عنوان مي‌كند كه اميرزاده تيمور اسكند ميرزا زماني كه به كرمان آمد لشكر مغول به هر ديار كه نزول كرد ديار نماند حتي عمارتها را ويران كردند و درختها را بريدند و ياد آور مي‌شود كه اسكند ميرزا در سال813 هجري قمري مردم نواحي مشيز، نگار و كارزار را وا داشت كه برايش از كوهستانها برف به دژ سيرجان ببرند.
    منطقه‌اي كه امروزه به نام لاله زار معروف است تا اواخر دوران قاجار به كارزار معروف بوده يعني محل جنگ و نبرد و حكايتگر دليري و جنگجويي مردم اين منطقه بوده است و در زمان ناصر الدين شاه به لاله زار تغيير نام يافته است. مرحوم احمد علي خان وزيري در كتاب تاريخ كرمان مي‌نويسد كه محمد اسماعيل خان وكيل الملك نوري حاكم كرمان چون ديد آقامحمد خان قاجار كرمان را ميدان قتل و غارت خود ساخته و به همين لحاظ از اسم كارزار خرسند نيست جهت پاك كردن اذهان مردم فجايع خان قاجار و قاجاريه مصلحت را در تغيير نام اين سامان مي‌بيند و با الهام از جلوه هاي كوهستان بلند و سرشار از لاله و گلشن آن را لاله زار مي‌نامد و همين نويسنده در ادامه مي‌افزايد كه وكيل الملك در اين محل حمام تكيه كاروانسرا، مسجد، قنات و خيابان احداث نموده دهستان لاله زار يكي از مرتفع ترين مناطق مسكوني كشور است كه در ارتفاع بالغ بر 2860 متر از سطح دريا قرار دارد كه البته اگر نگوييم بنام ايران است بام استان مي‌باشد رشته كوههاي مرتفع لاله زار در جنوب شرقي لاله زار  واقع شده اند با زمستانهاي سرد و توام با بارش برف و تابستانهاي معتدل همراه با رودخانه هاي خروشان و چمنزارها و مراتع سرسبز كه يكي از شگفتي هاي جغرافيايي جنوب شرق ايران است تعداد وگستردگي چمن زارها از موارد جالب توجه اين منطقه است چمن زارهاي وسيعي مانند چمن دراز كه وسعت آن به 10 هكتار بالغ مي‌شود چمن حسين كرد، آه وش، دشت راه، كمرو، مهرگوش، پرچمن،برز، گرام،آدوري،سنگ اشترو تمپي از ديگر چمنهاي منطقه هستند كه در اين چمن زارها چشمه هاي زيادي مي‌جوشد كه مهمتر از همه چشمه علم و چشمه مرتضي علي هستند از قناتهاي قديمي مي‌توان از قنات چاغوري،مرتضي علي، قنات اشتر گردن،لاله زار،صنعتي و شمس آباد ياد كرد آب گرم لاله زار جهت معالجه و رفع بعضي از امراض پوستي و درد مفاصل بسيار مفيد بوده و مشتاقان زيادي را به آنجا مي‌كشاند.
    در مسير قنات چاه غوري در گذشته نه چندان دور دو دهنه آسياب بنامهاي آسياب تقي و آسياب لاله زار وجود داشته كه اكنون اثري از آنها بر جا نيست. مدار گردش آب در منطقه لاله زار بر خلاف همه نقاط استان 4 روز يكبار است كه بندرت در مواقع خشكسالي به 8 روز يكبار مي‌رسد و مدار گردش 4 روز دهها سال است كه ادامه دارد هر 72 نفر كشاورز به 4 گروه تقسيم مي‌شوند هر گروه 18 نفره 24 ساعت آب در اختيار مي‌گيرند و مجدداً با تناوب نوبت هر گروه نوبت شب و يك نوبت روز قرار مي‌گيرد زمينهاي امامزاده سيد شمس الدين محمد از آب قنات مرتضي علي مشروب مي‌شود و مقني هاي منطقه كه با لايروبي قناتها مبادرت مي‌ورزيده اند نادعلي، جانعلي و تارعلي عبدلي زاده مي‌باشند.
    حمام لاله زار با قدمت بيش از 200 سال در جوار قلعه لاله زار ساخته شده است زير بناي حمام 500 متر مربع مي‌باشد كه در عمق 5 متري زمين كار شده است مصالح بكار رفته در   حمام شامل سنگ، ساروج، آجر، آهك مرمر بوده و حمام شامل رختكن، محل شستشو،خزينه،محل نظافت و دستشويي مي‌باشد.
    محوطه رختكن و سيع ترين مكان حمام است طاقهايي براي لباس مراجعين در نظر گرفته جاهاي مخصوص براي كفش تعبيه شده است در محل رختكن حوض چند ضلعي بزرگي قرار دارد محل شستشو داراي دو سقف گنبدي شكل است كه همانند رختكن با نور مستقيم روشن مي‌شوند و فاصله رختكن تا محل شستشو 12 متر است كه بوسيله راهرو باريكي به متصل مي‌شوند آب حمام از قنات لاله زار تامين مي‌شده است درجوار ديواره محل شستشو و سوراخهايي وجود داشته كه آب را مانند آبشار وارد محل شستشو مي‌كرده و قبل از ابداع دوش نقش دوش را بازي مي‌كرده اند در محل شستشو مكاني براي نماز خواندن نيز در نظر گرفته شده است اين حمام تا سال 1355 خزينه‌اي بوده و از ان زمان به بعد دوش و مشعل در آن بكار گرفته شده و اهميت هيزم از بين رفته است اين حمام داراي محل نظافت و دستشويي هر يك جداگانه مي‌باشد دستشويي در جوار رختكن و نظافتخانه درجوار محل شستشو ساخته شده اند در اطراف حوضهاي حمام سنگهاي مرمر تراشيده شده مستطيل شكل زيادي بكار رفته است انعكاس صدا در حمام درهمه نقاط آن يكسان است زهكش حمام داخل رودخانه ميرفته و چاه دستشويي و نظافتخانه آن جدا بوده است اين حمام تا سال 1376 كار مي‌كرده است ولي اكنون گذشت زمان و پيوستن به تاريخ را به نظاره نشسته است اين حمام تا ساعت 9 صبح متعلق به مردها و از9 تا 12 مربوط به زنان است در ماه رمضان اوايل صبح تا اذان صبح حمام هر ساعت به تناوب متعلق به مردان و زنان بوده است در مراسم عروسي، عروس و داماد هر دو به نوبت به حمام مي‌آمده اند لباسهاي عروسي را در حمام بر تنش مي‌كرده اند و به خانه پدر مي‌بردند پس از سه روز نيز مجدداً عروس و داماد به حمام مي‌آمده اند و پول حمامي را مي‌داده اند اين حمام 4 نفر كارگر زن داشته كه به مردم خدمت مي‌كرده اند امروز حمام لاله زار كاربردي ندارد ولي بجاست با حفظ آن ميراث پيشينان را از دستبرد و ويراني حفظ كرد حمام لاله زار شناسنامه منطقه است و تبلور تاريخ گذشته براي اينده و جا دارد كه حفظ شود و بايستي براي آيندگان بماند.

    نگار
    تاريخ شهر نگار به اردشير بابكان مي‌رسد و در گذر زمان نام اين منطقه از مهرنگار به نگار تغيير يافته است نگار مركز شهرستان به اردشير بوده است شهري به وسعت حدود 120 كيلومتر مربع كه از چهار طرف به كوههاي گدار خوان،نارپ، قلعه مشيز و بهرامجرد محدود مي‌شده است رودخانه چاري آب نگار را تامين مي‌نموده و رودخانه آب بخشاء بخش ديگر شهر مشروب مي‌ساخته كه اكنون به صورت تپه هاي شني در آمده است از 290 قنات منتسب به نگار تنها يكي بر جا مانده است قناتهاي حسين آباد،هل كار، چاه آباد( در محل زندگي مهر نگار )قنات باغ (محل اوليه نگار)فخرآباد، كهنوج، نگار جلالي، اسحاق آباد، علي آباد سلطان آباد و زين الدين مشهورترين قناتها بوده اند كه اكنون قنات هل كار گذر تاريخ را به نمايش مي‌گذارد طول قنات هل كار 15 كيلومتر و بالغ بر 400 حلقه چاه عمق متوسط چاهها 40 متر و عمق مادرچاه آن 90 متر مي‌باشد در تمام سطح 120 كيلومتر مربعي شهر آثاري مانند كارگاههاي سفال سازي و آجرسازي سفال و گنج‌ها سكه و آثاري از ذوب مس متعلق به 6000 الي 7000 سال پيش پيدا شده است نگار در مسير بندرعباس به كرمان وسيستان و هند بوده است در زمان ساسانيان محله نگار قسمتي از شهر بوده كه به خاطر خواهر انوشيروان محله مهر نگار يا مه نگار ناميده مي‌شده كه تل مهر نگار هنوز موجود است قبلاً در نقشه ايران نگار را قنات باغ مي‌گفتند سرپرستي سايكس در كتاب ده هزار مايل در ايران مي‌نويسد نگار خرابه هاي قابل توجهي دارد كه يكي مسجد جامع آن بوده كه اكنون فقط ديواره هاي آن باقي است در جغرافياي استاد وزيري آمده است كه نگار يكي از قراء بردسير است آثار عمارات عاليه و خرابه هاي زيادي در ان مي‌باشد و چنين مي‌نمايد كه در زمان قديم آباداني زيادي داشته است.
    شهرنگار در حال حاضر در 58 كيلومتري مسير جاده اصلي كرمان بافت و در ميان 38 پارچه آبادي واقع شده است مدار گردش آب در قنوات نگار هر شش روز يكبار مي‌باشد كه هر 24 ساعت ابياري به يك دانگ تعلق مي‌گيرد نظام آبياري نگار قبل از ساعت بر اساس تشته بوده است هر تشته زماني برابر نيم ساعت را شامل مي‌شده است در نظام آبياري نگار ميراب وظيفه نظارت ب تقسيم آب را به عهده داشته و فردي بنام آبيار مسير آب را حراست مي‌كرده است از مقني هاي مشهور نگار خيرالله سالاري، امير سالاري، غلامحسين صادق عسكري، علي حسني، محمد يار رضايي و عباس رضايي بوده اند قنات اسحاق آباد سه دانگ آن وقف امام حسين بوده و در مسير قناتها آسيابي وجود نداشته چون آسياب هاي بهرامجرد نيازهاي منطقه را برآورد مي‌كرده است حمام قديمي نگار تا سال 1360 داير بود ولي اكنون به خرابه‌اي تبديل شده است.
    زرند
    در مورد وجه تسميه زرند نظر قاطعي نمي توان ابراز كردعموم كساني كه در اين مورد اظهار نظر كرده اند اين واژه را بازر ارتباط داده اند از جمله رضا قفي خان هدايت ضمن انكه زرند را از دهات جيرفت پنداشته زر در خاك آن را دليل نامگداري آن ذكر كرده است برخي از محققان جديد نيز واژه زرند را بازر ارتباط داده اند و احتمال داده اند كه نامگذاري آن بخاطر فعاليتهاي معدني در كوهستانهاي اطراف آن در روزگار باستان براي استخراج طلا بوده است زيرا در جنوب زرند نامهاي زاركوه –زارچستان – و گريشون توجه همه را جلب مي‌كند علاوه بر اينها در بين مردم محل مشهور است كه نام اوليه زرند  زرآوند بوده و گويا در اوستا نيز از اين شهر بنامهاي زرآوند ياد شده باشد برخي كتابهاي لغت زرند را نام درختي بي بار مي‌دانند و زرآوند نيزنام گياهي است يا اينكه برخي زرند را به معني درياچه و رودخانه دانسته اند وخواسته اند اين نام رابه دوران قبل از تاريخ ارتباط دهند نمي تواند درست باشد.
    زرند از 10 دهستان بنامهاي كوهبنان _  سيريز_ سربنان – سبلوئيه – حومه زرند_  دشتخاك –خانوك –حصن و حتكن  تشكيل شده و تعداد آبادي هاي موجود در اين دهستانها مجموعاً940پارچه بوده است.
    راه تامين آب از زمانهاي گذشته قنات و منبع تامين آب در روستاهاي كوهستاني چشمه بوده است و به همين دليل دهها آبادي كه نام چشمه دارند در اين منطقه وجود دارد در زرند هيچ رودخانه دائمي وجود ندارد تنها رود فصلي اين شهرستان شور آب است كه به چاله بافق مي‌ريزد.
    وزيري زرند رابلوكي داراي قراء و مزارع متصل بسيارمي داند و مي‌نويسد” قريه معمور آنجا سكنه و آبادانيش بيش از ساير قراء است خود زرند است و حمام و مسجد و بازاردارد و آب سه قنات از آن مي‌گذرد”.
    در مسير آبي كه از سرباغ واقع در كنار كوه در شرق زرند تا خود شهر ادامه داشت تعداد 16آسياب آبي قرارداشت كه آثار بسياري از آنهاهنوز باقي است در كنار همه اين آسيابها تعدادي اتاق جهت سكونت اهل و عيال و اقوام اسيابان ساخته شده بود آسيابها معمولاً از روي شماره مشخص مي‌شدند و برخي از آنها به نام ديگري و بيشتر بنام آسيابان نيزشهرت داشتندبه عنوان مثال آسياب اول را نخجيران هم مي‌گفتند در اصل آبادي بوده كه در زمان صفويه بوسيله ملاميرزا زرندي مزرعه‌اي در كنارش احداث شده بود و همچنين آسياب دوم به آسياتكو با آسياب پايين آسياب به اسياب حسين جلالي و آسياب شانزدهم به آسياب اكبر غلامحسين محمود معروف بودند.
    در مقابل بازار وكيل آب انبار مخروبه‌اي بوده كه تا پاشير آن حدود 20 پله فاصله داشته است اين آب انبار بوسيله قنات شاهرخ آباد پر آب شده است.
    پسته كاري در زرند تا حدودي توسط احمد يزدانپناه معروف به ديلمقاني كه از تجار نيز بوده رواج يافت كه بيشتر باغهاي پسته رادر دهات احمد آباد علي و آباد احداث نمود آب زرند تاسال 1335 بوسيله قنات تامين مي‌شد و قناتها ي جنت (شاهرخ آباد)فرودسي (حاجت آباد)حسين آباد و زمينهاي داخل و خارج از شهر را مشروب مي‌نمودند در هر خانه يك پاياب وجود داشت و آب از آن عبور مي‌كرد معمولاًكوزه‌ها نيمه شبها يا صبح زود از آب جاري زلال براي آشاميدن پر مي‌كردند از اول ديماه 1318 اداره و بهداري استان در نامه‌اي به بخشدار تقاضا كرد تا محل مخصوص داري شستشوي لباسهاي معين شده از سال 1335 لوله كشي آب رواج يافت و در سال 1363 با احداث 43 كيلومتر خط انتقال از چترود به زرند آب شهر تامين شد.
    قناتهاي مهم منطقه عمومي زرند شامل تاج آباد، بهاباد_ ابراهيم آباد_ كهنو_ حسين آباد_ فرودسي –ريحان –زرند _  دهچنار_ سليمان آباد_ نعيم آباد_ علي آباد_ گلشن –سرخ بند_ باب تنگل وگسيك مي‌باشد.
    فناتهاي باب تنگل –بهاباد_ ريحان وده –چناراز قدمت ديرينه‌اي برخوردار هستند قنات ريحان داخل زرند مي‌شده و زمينهاي محدوده خيابان فردوسي راآبياري مي‌كرده است قنات شاهرخ آباد زمينهاي شرق زرند خيابان امام و خيابانهاي اطراف آن را مشروب كرده است قنات حسين آباد زمينهاي خيابانهاي چمران، مطهري وتوكلي را مشروب مي‌كرده است آب قناتها در مقسم هايي به نام  آب بند تقسيم مي‌شده است و چوبي به نام شك به طول 90سانتي متر و عرض 60 سانتي متر در آب قرارميدادند و راه مقسم‌ها رامشخص مي‌كرده اند از مقني هاي مشهور زرند مرحوم استاد حسن رضا زاده بود كه پسرش رضا رضازاده هم اكنون كارش را دنبال مي‌كند.
    مدار گردش آب در منطقه عمومي زرند شش يك است يك نوبت شب و يك نوبت روز را شامل مي‌شود هر روز به يك زمين تعلق دارد و نظام آبياري قبل از رواج ساعت بر اساس تشته بوده هر تشته 12 دقيقه و در بعضي نقاط هر تشته 20 دفيفه محاسبه شده است در منطقه عموي زرند استخروحود ندارد وقناتها بطور مداوم لاي روبي مي‌شده اند.

    خانوك
    خانوك به معني چشمه سار يا جايي كه چشمه زياد دارد از تركيب دو عبارت خان به معني جشمه و پسوند وك به عنوان پسوند نسبت كه به دنبال ان آمده است ايجاد شده است به لحاظ اينكه از گذشته هاي دور به علت آب و هواي مناسب و وجود قناتهاي كوهستاني و رودخانه‌اي  خانوك مركز جمعيتي در حاشيه كوهستان مشرف به جلگه بين زرند و كرمان بوده، قلاع و ساختمانهاي متعددي در منطقه وجود دارد كه از جمله آنها مي‌توان به قلعه‌اي كه اثار آن بر بالاي كوهي درجوار قنات خانوك قرار دارد  اشاره نمود به استناد گفته هايي كه سينه به سينه از نياكان به ما رسيده راهي امن نيز براي دسترسي به اب قنات در زيرزميني و در دل كوه حفر و به درون قلعه راه داشته است در درون اين قلعه و اطراف آن آثاري از دفن مردگان وجود دارد و وجود آب انبارهايي كه براي سهولت دسترسي مردم به اب ايجاد شده اكنون در دل خاك مدفونند بر جاي ماندن آثاري از حمام عمومي قديمي نشان از اهتمام مردم به پاكيزگي دارد و وجود آسيابهاي آبي كه بر اثر تخريبها و تعريض‌ها نابوده شده اند بيانگر قدمت منطقه است بافت قديمي خانوك بر پايه سكونت در كنار اب شكل گرفته است.
    قناتهاي كوه خونو، چنارو، خانوك، احمد اقايي،عرب پوري، پاگدارو، دهنو، منزل آباد و عباس اباد از مهمترين قناتهاي منطقه خانوك مي‌باشند در مسير قنات هاي چنارو و خانوك سه رشته آسياب ابي بنامهاي آسياب خانوك، آسياب نايب و آسياب ملك اباد وجود داشته است حيدر اسدي معروف به حيدر صفر مقني بزرگ منطقه بوده و قناتهاي زيادي را حفر، لايروبي، نوكني و بغل كني  كرده است.  طول قناتهاي منطقه خانوك حداكثر سه كيلومتر و متوسط عمق، مادر چاهها 40 متر است آب قنات خانوك در هر شبانه روز 16 ساعت به منطقه ملك آباد (حميديه) و 8 ساعت به مزارع خانوك  تعلق داشته است ولي اكنون فقط منطقه خانوك را آبياري مي‌كند مالكيت قنات خانوك عمومي وبر اساس 96 حبه است مدار گردش اب در منطقه خانوك 12 روز است ساعت روز از 8 صبح تا 4 بعدازظهر و ساعت شب از 4 بعدازهر تا 8 صبح روز بعد شروع مي‌شود در واقع در روز 8ساعت وشب 16 ساعت شامل مي‌گردد كه به تناوب هر نوبت شب و روز تعبير مي‌كند هر حبه در روز يك ساعت و در شب 2 ساعت آب دارد كه تقسيم اب به عهده ميرآبان منطقه است كه ميراب روز و ميراب شب كار خود را انجام مي‌دهند نظام آبياري سابقاً بر اساس تشته بوده كه هر تشته 7 دقيقه و بعضي تشته‌ها 9 دقيقه وقت را شامل مي‌شده از هر 8 تشته 7 دقيقه‌اي و هر 7 تشته 9 دقيقه يك ساعت بوده است اكنون بر اساس ساعت آب تقسيم مي‌شود رودخانه فصلي خانوك از بالاي شهر مي‌گذرد و چون كمربندي شهر را در برگرفته است و قنات خانوك از نادرترين قناتهاي رودخانه‌اي در مسير همين رودخانه و در امتداد آن قراردارد و 14 پارچه آبادي از اب رودخانه بهره مند مي‌شوند.

    كوهبنان
    كوهبنان در فاصله 165 كيلومتري شمال غربي كرمان با وسعتي معادل 2400 ميلومتر بين كرمان، بافق، نوق و راور قرار دارد همين موقعيت جغرافيايي سبب شده كه زماني تابع كرمان و زماني تابع يزد باشد بهاباد و بافق نيز زماني از توابع كوهبنان بوده اند بلندترين نقطه كوهبنان همان كوه مشهور كوهبنان است كه 3660 متر ارتفاع دارد و به كوه داودان مشهور است كه در اصل به علت وجود گياهان مختلف دارويي به كوه دوادان مشهور بوده است كه بعداً به داودان تبديل شده است ارتفاع كوهبنان از سطح دريا 2000 متر است، كوهبنان سرزمين قناتهاي قديمي است قنات اپروار مناطق مركزي را مشروب ميسازد و يك رشته آب گرم از خانقاه، به آن مي‌پيوندد يك رشته آب سرد نيز دارد جاي اوليه قنات مسجد جامع و بازار بوده است. قنات ده ملك كه آسيابهاي هشت گانه را مي‌چرخانده و اكنون يك آسياب باقي مانده است قناتهاي چماه، افزاد، فيروزآباد، اسماعيل‌آباد، سرداب، باب جوز، باب هود، درتيتو، سبلوئيه، فيدكوئيه، گراكوئيه، شكرآباد، ده ميان، زنگي‌آباد، ده علي، فتح آباد، مگسوئيه، باب گز و دولت آباد از ديگر قناتهاي منطقه عمومي كوهبنان هستند بخشي از آب قناتهاي ده ملك، اپروار و چماه وقف امام حسين (ع ) است پر آب ترين قنات منطقه قنات گور يا جور مي‌باشد كه صحراي گور را مشروب مي‌سازد آب قنات آب شكان كمترين ميزان آب را دارد قنات فيدكوئيه ميان دو كوه قرار دارد (في دو كوهه يعني ميان دوكوه) قنات گراكوئيه در گراي كوه قرار دارد و آب قنات شكرآباد بسيار شيرين است در اطراف قنات مگسوئيه زنبورهاي عسل فراواني در پروازند و آب قنات سرداب بسيار سرد است. مدار گردش آب قبل از رواج ساعت در منطقه عمومي كوهبنان براساس تشته بوده و هر تشته 12 دقيقه زمان داشته است دو نوع تشته در مسير قناتها رواج داشته است تشته بري در مظهر قنات و تشته سرباري در مسير فرعي آب براي زمينهاي كوچك بكار ميرفته است نظام آبياري براي زمينهاي رسي 12 شبانه روز (برابر 24 تاق) براي زمينهاي شني 8 روز (برابر 16 تاق) و براي زمينهاي شوره زار 10 روز (برابر 20 تاق) بوده است هر 12 ساعت آب يك تاق و هر شبانه روز 2 تاق بحساب مي‌آيد واحد زمين من تخم كار و هر من تخم كار 100 متر مربع معادل 4 قصب و هر قصب 25 متر مربع است قصب‌چي‌ها كار مساحي و تعيين قيمت زمين و آب را بعهده دارند و قباله‌هاي نوشته شده و تائيد شده توسط قصب چي اعتبار دارد و ميرابها نيز به نوبت از ميان كشاورزان انتخاب مي‌شدند.
    آقايان: علي خارا، حاج حسين معصومي، اكبر حاجي‌پور، حسين باقري‌پور، يوسف عبداله معصومي، غلامرضا اميدوار و مرحوم احمد خاني معروف به احمد كهكين از مقني هاي معروف منطقه مي‌باشند علاوه بر آسيابهاي هشت‌گانه آسيابهاي بيدان، كهن، رتك و امام زاده زيد در منطقه كار ميكرده‌اند كه امروزه فقط آسياب هشتم پابرجاست و بقيه ويران شده‌اند.
    در منطقه عمومي كوهبنان اب انبارهاي زيادي وجود داشته آب انبار ده علي، ملك، رتك، گرت و گراكوييه نيازهاي آب مردم را رفع ميكرده اند آب انبارهاي كرت و گراكوييه هنوز هم داير هستند در كوهبنان باغهاي زيبايي وجود داشت كه باغ سيد عبدالحسين آل طه، باغ وكيلي و چهار باغ از همه مشهورترند.
    آب خانقاه، متعلق به نوادگان شيخ ابوالسعيد ابي‌الخير بوده و وارد  قنات اپروار مي‌شود تخت لطيفي در كنار آب خانقاه قرار دارد قلعه دختر نيز از همين آب مشروب ميشده است. بطور كلي در كوهبنان 560  ده، چشمه و قنات وجود دارد. خريد و فروش اب نيز با عنوان تشته عمل مي‌شده است و مي‌نوشتند” دو تشته از مجراي الميا، آب چاه فروخته شد به بهاي هزار ريال” به اصطلاح هر تشته را يك طاق مي‌گويند قبل از لوله كشي آب مردم از آب قنوات استفاده مي‌كردند و در اكثر منازل جوي آب روان بود.
    طغرالجرد از آباديهاي باستاني منطقه است كه قدمت آن را به طغرل سلجوقي نسبت ميدهند و در مورد وجه تسميه پابدانا نظريات مختلفي وجود دارد عده‌اي مي‌گويند چون در مسير قناتها گياهي بنام پدن به وفور ميرويد به پاپدنها مشهور شده و بر اثر كثرت استعمال پابدانا شده است عده‌اي معتقدند كه پودنه (پونه) زيادي در كنار جويها ميرويد كه پاپودنه به پابدانا شهرت يافته است گروهي مي‌گويند در زمانهاي كهن فردي مسيحي در منطقه زندگي مي‌كرد كه نيكوكاري او ورد زبانها بوده و به او پاپ دانا ميگفته اند كه به مرور زمان كلمه پاپ دانا به پابدانا مشهور شده است قناتهاي كت بيگاه، كاريز و زنگالي از قناتهاي مشهور منطقه طغرالجرد هستند كه آب آنها باضافه چشمه قل قلي يكي شده و جوي آب بزرگي را تشكيل مي‌دهند در مسير اين جوي آب سه آسياب به نامهاي آسياب بالايي، مياني و پاييني وجود داشته است كه ويرانه هاي آنها هنوز پا برجاست. آب اين قنوات در مواقع خشكسالي وارد استخر بزرگي مي‌شود كه كليدان استخر با نيروي چند كشاورزي بازي شده است اين استخر 24 ساعت پر مي‌شد و 24 ساعت مورد استفاده قرار مي‌گرفت.
    در منطقه عمومي طغرالجرد مدار گردش آب 4 روز است و نظام آبياري براساس تاق است هر تاق 125 حبه  هر 5 حبه نيم ساعت در هر چهار روز و هر هفت حبه يك ساعت و ربع آب دارد كه توسط ميرابان مشخص مي‌شود هر حبه زمين معادل 20 قصب است و خريد و فروش زمين با آب صورت مي‌گيرد و قصب چي ناظر بر خريد و فروش است از باغهاي مشهور طغرالجرد ميتوان از باغ كاظم‌آباد و باغهاي بالايي، مياني و پائيني نام برد. مالكين همه قناتها خرده مالك است.
    آسياب آبي كوهبنان
    وجه تسميه كوهبنان به وجود درختان فراوان بنه بستگي دارد (كوه بنه) و علل ديگر آن استقرار نگهباناني در بلندترين نقطه مرزي كرمان به منظور حفاظت از راه تجاري آن محدوده و دادن اطلاعات به عوامل حكومتي كه به آنان كوهبانان مي‌گفتند در آثار و ستون كهن از كوهبنان با مخفف گونه كهبنا يا كوبنان نيز ياد شده است. مقدسي در قرن چهارم هجري در كتاب خود احسن التفاسيم في معرفه الاقاليم از كوهبنان به عنوان شهري كوچك و داراي دو دروازه، مسجد، حمام، بازار و كاروانسرا ياد كرده است ماركوپولو جهانگرد ايتاليايي در قرن هفتم به كوهبنان سفر مي‌كند و در سفرنامه خود به آهن و فولاد، صنعت توتيا و صنايع دستي از جمله آينه هاي بزرگي كه در بازار شهر فروخته مي‌شده ياد كرده است. در تذكره مناقب شاه ولي اثر عبدالرزاق كرماني آمده است«كوهبنان مدفن قطب الاولياء و الواصلين شيخ برهان الدين محمد كوبناني است» صاحب مزارات كرمان نيز علاوه بر ذكر مناقب شيخ برهان الدين از شيح محمدحاجي، شيخ تقي الدين خوزي و سيد سليمان به عنوان بزرگاني ياد كرده است كه در اين ديار ارميده اند شاه نعمت الله ولي عارف بزرگ به سبب ارادت خاصي كه به عارف بزرگ شيخ برهان الدين داشت 7 سال در اين شهر سكني گزيد و تنها فرزند خود خليل الله را به يمن ولادت در جوار خانقاه شيخ برهان الدين به سال 775 هجري قمري برهان الدين لقب داد آرامگاه شيخ برهان الدين در سراشيب دامنه كوه و خانقاه او در شرق شهر واقع است.
    استفاده از انرژي آب، ساخت تنوره و نصب سنگ آسياب را كساني طراحي كرده اند كه هرگز دانشگاه نرفته اند اما با فكر و خلاقيت آن را به منصه ظهور رسانده اند بازسازي و مرمت آسياب هاي آبي مي‌تواند نسل حاضر و آينده را با ميراث بجاي مانده از نياكان آشنا كند.
    قدمت آسياب كوهبنان به اواخر دوره زنديه و اوايل دوره قاجاريه مي‌رسد قنات مشهور به ده ملك به فاصله حدود سه كيلومتري شمال غربي كوهبنان قرار دارد تامين كننده آب آسيابها از گذشته دور تا به امروز است آب قنات مذكور با يك رشته جوي به تنوره مدور آسياب هدايت مي‌شود اين تنوره استوانه‌اي شكل است كه با عمق حدود 10 متر با سنگهاي لاشه و ملات آهك ساخته شده است سازندگان وبانيان مجموعه با خاكبرداري دو شيب ملايم دامنه اقدام به احداث راهروي ورودي آسياب و فضاهاي مورد نياز نموده اند.
    ورودي آسياب از جبهه شرقي است كه دهانه ورودي تنگ تر است و رو به سمت شمال كه امتداد مي‌يابد عريض تر مي‌شود ابتداي ورودي در سمت راست داراي يك فضاي باز است كه به منظور باراندازي و بارگيري از آن استفاده مي‌شده است كف راهرو ورودي با قلوه سنگهاي ريز و درشت فرش شده و ديواره هاي طرفين ورودي نيز با قلوه سنگ چيده شده است ولي در تعمير و نوسازي آسياب از مصالح امروزي استفاده شده است در امتداد شمال راهرو به يك فضاي نسبتاً باز مي‌رسد كه در فضاي شرقي آن يك اتاق واقع شده كه به منظور استراحت يا اقامت شبانه روزي آسيابان در دل خاك احداث گرديده در انتهاي راهرو آسياب قرار دارد كه در فضايي حدود 12 متر مربع جاي گرفته است بر روي سنگ با فاصله معين محفظه‌اي چوبي بنام دول (كه به شكل هرم معكوس است) قرار دارد گندم وارده درون اين محفظه ريخته مي‌شود در انتهاي اين محفظه حفره خروجي گندم بنام ماكو قرار گرفته است و گندم از اين مسير بطور منظم به گلوي سنگ مي‌ريزد و با گردش سنگ رويين به آرد تبديل مي‌شود آرد حاصله كه از مابين دو سنگ به كناره‌ها فرستاده مي‌شود از درون سنگ به درون چاله‌اي (بنام آرد دون) كه به عمق 70سانتي متر احداث شده مي‌ريزد تا در نهايت جمع آوري شده و درون كيسه قرار مي‌گيرد.
    اما آب بعد از برخورد به پره هاي چرح و توليد انرژي از طريق كانال سرپوشيده كه در كف آسياب  و راهرو قرار دارد به سمت جنوب شرقي جريان مي‌يابد تا چرخهاي آسيابهاي پائين دست را نيز چرخانده و در نهايت به سمت كشتزارها مي رود. در اطراف آسياب سنگهاي مدور تراش خورده‌اي پراكنده شده كه گاه به صورت شكسته يا نيمه سالم باقي مانده اند اين سنگها از كوهي به فاصله يك فرسخي شمال غربي آسيا تهيه شده است.
    آسياب كوهبنان كه به آسياب هشتم معروف است به همراه هفت آسياب ديگر كه عملكرد گذشته خود را از دست داده اند از جمله ابنيه و عناصر لازم شهرها و روستاها قبل از ورود صنعت بوده است در امر ساخت اين آسياب هيچگونه تزئيناتي بكار نرفته است و آسياب هنوز بطور منظم كار مي‌كند.

    آسياب شعب جره
    دهستان شعب جره در فاصله 80 كيلومتري جنوب غربي زرند واقع شده و شامل 10 پارچه آبادي مي‌باشد وجود دو قلعه بزرگ در شعب جره بيانگر قدمت و اهميت اين سامان است قلعه نو كه درون آن چاهي عميق وجود دارد و داراي خندقي عميق نيز مي‌باشد آب ساكنين قلعه توسط گاو چاه تامين مي‌شده و اطراف خندق نيز از آب قنات پر مي‌شده است چنين به نظر مي‌رسد كه اين قلعه‌ها مقر سربازان حكومتي بوده و امنيت راهها و تجارت را بر عهده داشته اند قنات شعب جره 700 سال قدمت دارد و داراي 150 حلقه چاه با عمق متوسط 20 متر و با عمق مادر چاه 40 متر مي‌باشد.
    آسياب شعب جره درابتداي ورودي دهستان و در مسير آب قنات قرار دارد و اكنون داير است اين آسياب نمونه‌اي كم نظير از آسيابهاي آبي است كه درعمق 10 متري زمين و در مسير قنات شعب جره احداث شده است مصالح اوليه اين آسياب سنگ و ساروج بوده و در مرمت و بازسازي ثانويه از آجر و سنگ و سيمان استفاده شده است نور داخل آسياب از دالان ورودي آن تامين مي‌شود روستاهاي متعدد اطراف و مردم شعب جره آرد مورد نياز خود را از اين آسياب تامين مي‌كنند در مواقع تر سالي روزانه 70 تا 80 من گندم آرد مي‌كرده ولي اكنون با توجه به پيشرفت تكنولوژي روزانه 20 من گندم در اين آسياب آرد مي‌شود قدمت اين آسياب بالغ بر 250 سال تخمين زده مي‌شود سنگهاي اين آسياب 80 سانتي متر قطر دارد و ضخامت آنها بالغ بر 10 سانتي متر و عمق تنور، آسياب نيز 10 متر مي‌باشد دالان شيب دار ورود به صحن اصلي آسياب 10 متر طول و 4 متر عرض دارد و صحن اصلي آسياب اتاقكي در ابعاد 4×3مي باشد سقف آسياب با آجر و خشت خام كار شده است سنگهاي آسياب توسط حجاران مجرب و چوبهاي پره‌اي آن توسط نجاران و از چوب درخت توت ساخته شده است نحوه كار وضعيت آسياب شعب جره شبيه آسياب كوهبنان است و بنظر مي‌رسد كه با توجه به فاصله 60 كيلومتري دو آسياب در يك زمان ساخته شده اند.
    آسياب شعب جره از معدود آثار بجاي مانده از تمدن كهن ايراني در استان كرمان است و چنين بنظر مي‌رسد كه آسياب شعب جره و آسياب كوهبنان تنها آسيابهاي داير در استان مي‌باشند جا دارد كه در حفظ و نگهداري آن اقدام شود چون گذشته چراخ راه آينده است.

    پيشينه نام مكانهاي جغرافيايي در استان كرمان
    شناحت معني و مفهوم نام شهر ها و هر جا و مكاني كه انسان نامي بر آن نهاده است همواره انگيزه اي است كه از روزگاران نخستين ذهن آدمي را به خود مشغول داشته است در طول تاريخ عده اي از محققان و مورخين و جغرافي نگاران براي دستيابي به پيشينه تاريخي و زباني نام مكانها وجه تسميه آنها را به رشته تحرير در آورده اند تا برنكات مهمي كه دراين زمينه وجود دارد آگاهي يابند حال براي آشنايي بيشتر و وجه تسميه مكانهاي جغرافيايي در استان كرمان بطور خلاصه به توصيف برخي از آنها مي پردازيم زيرا كه نامگذاري مكانها ديرينه اي فرهنگي،اجتماعي و مردم شناسي دارد وبازتابي از علل محيطي،جغرافياي يا اجتماعي نيز مي تواند بشمار آيد.

    كرمان:
    كرمان در دشتي وسيع قرار داردكه ادامه اين دشت به جلگه اي حاصلخيز و سپس شن زار منتهي مي شود در مدارك تاريخي و جغرافيايي نام كرمان به اسامي كارمانيا،كرمانيا،ژرمانيا،كريمان،كارماني و كرماني آمده است عده اي نام قديم اين شهر را گواشير (بردسير)مي دانند درباره وجه تسميه آن معتقدند كه گواشير در اصل كوره اي اردشير (شهر اردشير)بوده وسپس بتدريج تبديل به گواشير شده است اما در مورد وجه تسميه نام كرمان روايات متعددي وجود دارد كرمان نام پسرزاده نوح بوده است كرمان را به نام كرمان بن فلوج ازفرزندان نوح ذكر كرده اند كرمان به نام كرمان بن فارس پسر سام بن نوح منسوب است كرمان را به نام كرمان بن فارس پسر طهورث منسوب مي دانند به مناسبت اينكه آقامحمد خان قاجار دو هزار نفررا دراينجا كور كرد آنجا را شهر كوران نام نهادنندكرمان در اصل گرمان بوده كه عربي آن جرمان ولاتيني آن جرمني است و محل زندگي كرمهاي مقدس مي نامند كرمان به كرمي منسوب ميباشد كه هفتواد نام  داشته است درباره كرم هفتواد در شاهنامه آمده است كه قلعه اي در كرمان كه براي ساختند به نام قلعه دختر و به مناسبت كرم شهري در آنجا بنا ميشودو آن را كرمان مي نامند حكايت مشهور آن به شرح زير است
    درقديم هر شخصي كه هفت پسر متوالي از يك همسر داشت پسر هفتم هفتواد نام مي نهادند اين لغت در پارسي پهلوي به معني پسر است و مفهوم آن پسر هفتم را مي رساند هفتواد مذكور در بم سكونت داشت وبه سختي روزگار مي گذراند او نيز داراي هفت پسر و يك دختر بوده دختران اين سرزمين همگي هر روزبا يكديگر همراه با چرخها و دوكهاي خود به علاوه مقداري پنبه ومواد خوراكي به خارج شهر مي رفتند و هريك از دختران پنبه خود را مي ريسيد وخوراكيها رابا يكديگر صرف مي نمودند و شب هنگام به خانه هاي خود باز مي گشتند روزي دختر هفتواد در مسير خود سيبي مي يابد كه باد آن را از درخت به زمين افكنده بود سيب را برداشت و با خود به صحرا برد وقتي قصد خوردن سيب را كرد در داخلش كرمي را ديد كرم را با انگشت برداشته و در دوكدان خود گذاشت آن روز چنان بود كه سه برابر روزهاي ديگر پنبه ريسيد و پنداشت كه از طالع كرم است بنابراين قسمتي از سيب رانزد خود نگاه داشت و بدين طريق از بركت كرم پنبه ريسي او افزايش يافت و از اين راه هفتواد و خانواده اش ثروتمند شدند و هفتواد چنان قدرتي مي گيرد كه به تسخير قلعه و حكومت ميرسد فردوسي بزرگ مي گويد:
                     يكي دژ بكردند برتيــغ كوه                   شدآن شهر با او همه همگروه
                     چو بگذشت يك چند برهفتواد              مر آن حصن را نام كرمان نهاد

    بم
    بم در شرق استان كرمان قراردارد شهري است كه بناي آن را منسوب به بهمن پسر اسفنديار مي دانند در شمال شهر فعلي تاريخي ارگ قرار گرفته است. بم را سابقاً اربعه يا دار الاربعه مي ناميدند و وجه تسميه آن بعلت نزديكي چهار شهر به يكديگر بوده است گاهي بم را اقليم سوم نيز مي نامند در مورد وجه تسميه نام شهر بم نظريه هاي گوناگوني بيان شده است برخي معتقدند بهمن پسر اسفنديار به خونخواهي پدرش از استخر فارس به زابل لشكر كشيده و فرامرز پسر رستم از حركت سپاه بهمن آگاه گشت و او هم با لشكري به عزم جنگ به سوي لشكر بهمن شتافته و اين دو لشكر در محل فعلي به هم تلاقي كرده و پس از زدو خورد بهمن پيروز گشته و فرامرز را به دار آويخت گويند كه از شرق محل زد و خورد داري تهيه كرده و در غرب آن دار را استوار ساخته و فرامرز را در آنجا به دار آويختند امروز پس از قرنها اين دو محل در دو طرف شهر فعلي بم پابرجايند بطوريكه محلي را كه از آن دار تهيه شده بنام دارستان و جايي كه فرامرز به دار آويخته شده به دارزين موسومند. بهمن در محل زدو خورد به بناي برج و بار مي پردازد و جمعيتي را در آن سكنا داده و در اين صورت آنجا را بم مخفف بهمن گفتند از سويي ديگر وجه تسميه
    شهر به وضع طبيعي و سوق الجيشي محل بستگي دارد بطوريكه در دشت وسيع و هموار اين ناحيه جغرافيايي در جاي مناسبي از لحاظ موقعيت خااص طبيعي يك تپه سنگي وجود داشته و آن همين تپه سنگي مي باشد كه ارگ بلند و رفيعي بر روي آن بنا كرده اند و به علت داشتن ارتفاع زياد نسبت به حواشي بخصوص طرف شرق حالت فوق العاده خاصي پيدا كرده بعضي مي گويند كرم هفتوار در آنجا با صداي بم تركيده و به همين سبب نام آن را بم نهاده اند از سويي ديگر چون هفتواد صاحب قدرت شد گروهي را تحت نفوذ خود قرار داد و به طالع كرم شهر بم را بدست آورد و كرم را در قلعه اي در شهر جاي داد اما چون اردشير كرم را در آنجا به طرز فجيعي كشت آن را ارگ بم ناميدند.

    جيرفت
    جيرفت در جنوب استان كرمان واقع شده است در مورد وجه تسميه نام جيرفت مي گويند گدروزيا ناحيه جيرفت¬است¬و خط سير اسكندر از آنجا بوده است بعد از اسلام تا قرنها ناحيه جيرفت  را جردوس مي¬خوانده¬اند و جردوس معروف به گروزيا است جيرفت در سابق به نام قمادين يا كمادي و بعد از آمدن اعراب به جيرفت موسوم گشت جيرفت به معناي كنار رودخانه است.
    رفسنجان:
    رفسنجان در غرب استان كرمان قرار دارد نام آن در اصل رفسنگان بوده كه رفسنگ به معناي مس مي باشد پس از معرب شدن بصورت رفسنجان در آمده است.
    سيرجان
    سيرجان:سيرجان در جنوب غربي كرمان واقع شده است بناي آن را به پادشاهان اشكاني نسبت مي دهند بعلت داشتن قناتهاي زياد و از لحاظ وجود معدن و كاريز كه در گذشته داشته و چاهها و قنواتي كه به حد وفور هنوز هم نمايان است آن را سيركان يا سيرگان ناميده اند و پس از استيلاي عرب ‌آن را معرب كرده و سيرجان گفتند.

    كوهبنان
    كوهبنان در شمال زرند واقع شده است وجه تسميه آن را چنين بيان مي كنند كه چون بلند ترين نقطه مرزي كرمان كوهبنان است در زمان قديم افرادي از طرف حكومت مامور مي شدند كه در بالاي كوه مستقر شده و اطلاعات لازم را برسانند انها را كوه بانان مي گفتند به همين سبب اين محل را كوهبنان ناميده اند.

    ماهان
    ماهان در جنوب شرقي كرمان در مسير راه كرمان به بم واقع شده است و آرامگاه شاه نعمت ا... ولي عارف مشهور در انجا قرار دارد در مورد وجه تسميه آن چنين ذكر شده است كه نام ماهان از سلسه ماد گرفته شده است و يا ماهان توسط آذر ماهان حكمران انوشيروان در سالهاي 531 تا578 ميلادي احداث شده است

    زرند
    _ زرند در شمال غربي كرمان قرار دارد وجه نامگذاري آن به سبب اين است كه در آنجا خرده هاي زر در زمين آن ببينند.

    خبيص(شهداد)
    جبيص پست ترين نقطه كوير است و در شمال شرقي كرمان قرار دارد آب آن از كوهها سيدي (سعيدي) جاري است و قنوات متعدد دارد و خرماي آن مشهور است خبيص به معناي حلواي خرماست و شايد به علت خوبي غذاي محلي اسم شهر شده است.

    بردسير
    بردسير در جنوب كرمان قرار دارد بناي آن را اردشير بابكان نسبت مي دهند و آن را  به نامهاي اردشير و يا وه اردشير ناميده كه بعد از هجوم اعراب بردسير خوانده شده است.
    بافت
    نام قديم بافت اقطاع بوده ولي بدنبال اهميت يافتن پشم و كرك در زندگي مردم به علت مرغوبيت كرك حاصل از بزهاي منطقه و رواج بافت قالي، پارچه و چادر شب به اين نام مشهور شده است.

    شناسنامه آب استان كرمان
    1_ كرمان
    شهر كرمان مركز استان كرمان در فاصله 1000 كيلومتري جنوب شرق تهران درزطول جغرافيايي 57 و 5 دقيقه و عرض جغرافيايي 30 درجه و 17  دقيقه واقع شده است شهر كرمان در اقليم گرم و خشك بياباني در دشت شيب دار بر روي رسوبات آبرفتي قرار گرفته و ارتفاع متوسط آن در سطح دريا 1760 متر مي باشد ميزان فضاي سبز اين شهر كم مي باشد.
    شبكه توزيع آب 30 سال قدمت دارد و طول آن حدود 790 كيلومتر اعلام شده است كيفيت شيميايي آب شهر كرمان نسبتاً خوب است آناليز شيميايي نمونه هاي آب اين شهر مجموع املاح محلول را 750 ميلي گرم در ليتر و ميزان سختي كل را 370 ميلي گرم در ليتر نشان داده مصرف آب شهر كرمان بر اساس نتايج آزمايش هاي باكتريولوژي نيز مجاز اعلام شده است.

    2_ سيرجان
    سيرجان در فاصله 178 كيلومتري جنوب غرب شهر كرمان در طول جغرافيايي 55 درجه و 43 دقيقه و عرض جغرافيايي 29 درجه و 28 دقيقه و اقع شده است شهر سيرجان در اقليم گرم  و خشك بياباني در دشت شيبدار بر روي رسوبات آبرفتي دوران چهارم بنا شده است و ارتفاع ان از سطح دريا 1735 متر و ميان فضاي سبز اين شهر متوسط است نتايج آزمايشهاي شيميايي نمونه اي آب اين شهر مجموع املاح را 800 ميلي گرم در ليتر و ميزان سختي كل را 340 ميلي گرم در ليتر نشان مي دهد كه در مقايسه با استاندارد آب آشاميدني وزارت نيرو در حد مجاز براي شرب قرار دارد مصرف آب شهر بر اساس نتايج آزمايشهاي باكترويولوژي مجاز اعلام شده است.

    3_ رفسنجان
    رفسنجان در فاصله 110 كيلومتري غرب شهر كرمان در طول جغرافيايي 56 درجه و 1 دقيقه و عرض جغرافيايي 30 درجه و 25 دقيقه واقع شده است شهر رفسنجان در اقليم گرم و خشك و بياباني در دشت شيب دار بر روي رسوبات آبرفتي دوران چهارم قرار گرفته و ارتفاع متوسط آن از سطح دريا 1510 متر مي باشد ميزان فضاي سبز اين شهر كم مي باشد.
    نتايج آناليز شيميايي نمونه هاي آب اين شهر مجموع املاح محلول را 700 ميلي گرم در ليتر و ميزان سختي كل را حدود 225 ميلي گرم در ليتر نشان مي دهد كه در مقايسه با استاندارد آب آشاميدني وزارت نيرو در حد مجاز براي شرب قرار دارد مصرف آب شهر رفسنجان مجاز اعلام شده است.

    4_ بم
    بم در فاصله 180 كيلومتري جنوب شرق شهر كرمان در طول جغرافيايي 58 درجه و  دقيقه و عرض جغرافيايي 29 درجه و 5 دقيقه واقع شده است شهر بم در اقليم گرم و خشك بياباني بر روي رسوبات آبرفتي شيب دار انباشته است و ارتفاع متوسط آن از سطح دريا 1050 متر اتست ميزان فضاي سبز اين شهر متوسط مي باشد.
    نتايج آزمايشهاي مجموع املاح محلول را 750 ميلي گرم در ليتر و ميزان سختي كل را 220 ميلي گرم در ليتر نشان مي دهد كه در حد مجاز براي شرب قرار دارد مصرف آب شهر بم مجاز اعلام شده است.

    5_ جيرفت
    جيرفت در فاصله 250 كيلومتري جنوب شرق شهر كرمان و در طول جغرافيايي 57 درجه و 45 دقيقه و عرض جغرافيايي 28 درجه و 39 دقيقه واقع شده است شهر جيرفت در اقليم گرم و خشك  بياباني بر روي رسوبات آبرفت با شيب ملايم بنا شده است و ارتفاع متوسط آن از سطح دريا 685 متر و ميزان فضاي سبز آن زياد است.
    كيفيت شيميايي آب شهري جيرفت خوب مي باشد و از اين لحاظ مشكلي ندارد نتايج آناليز شيميايي مجموع املاح محلول را 460 ميلي گرم در ليتر و ميزان سختي كل را 160 ميلي گرم در ليتر نشان مي دهد كه در حد مطلوب براي شرب قرار دارد مصرف آب شهر جيرفت مجاز اعلام شده است.

    6_ شهربابك
    شهربابك در فاصله 240 كيلومتري غرب شهر كرمان در طول جغرافيايي 55 درجه و 9 دقيقه و عرض جغرافيايي 30 درجه و 8 دقيقه واقع شده است شهربابك در اقليم گرم خشك بياباني در دشت شيب دار بر روي رسوبات آبرفتي قرار گرفته ارتفاع متوسط آن از سطح دريا 905 متر مي باشد.
    آناليز شيميايي نمونه هاي آب مجموع املاح محلول را 960 ميلي گرم در ليتر و ميزان سختي كل را 182 ميلي گرم در ليتر نشان مي دهد كه در حد مجاز براي شرب قرار دارد مصرف آب شهري مجاز اعلام شده است ( به جز يك چاه كه مشكوك اعلام شده است)

    7_ بردسير
    بردسير در فاصله 60 كيلومتري جنوب غرب كرمان در طول جغرافيايي 56 درجه و 36 دقيقه و عرض جغرافيايي 29 درجه و 55 دقيقه واقع شده است شهر بردسير در اقليم سرد كوهستاني برروي رسوبات آبرفتي جديد بنا شده است ارتفاع متوسط آن از سطح دريا 2040 متر مي باشد و ميزان فضاي سبز شهر كم است
    كيفيت آب شهري بردسير مناسب مي باشد مجموع املاح حدود 500 ميلي گرم در ليتر و سختي كل 317 ميلي گرم در ليتر است كه در حد مجاز براي شرب قرار دارد و كيفيت بيولوژيكي آب شهر در حد قابل قبول اعلام شده است.

    8_ بافت
    بافت در فاصله 165 كيلومتري جنوب غربي شهر كرمان در طول جغرافيايي 56 درجه و 36 دقيقه و عرض جغرافيايي 29 درجه و 17 دقيقه واقع شده است شهر بافت در اقليم گرم و خشك بياباني بر روي رسوبات آبرفتي دوران چهارم و ارتفاع متوسط 2250 متري از سطح دريا قرار گرفته است ميزان فضاي سبز اين شهر كم مي باشد.
    كيفيت آب شهري بافت خوب است و از اين لحاظ مشكل ندارد فقط به لحاظ مواد معلق هنگامي كه رودخانه سيلابي مي باشد محدوديت وجود دارد نتايج آناليز شيميايي نمونه هاي آب اين شهر مجموع املا محلول را 300 ميلي گرم در ليتر و ميزان سختي كل را حدود 200 ميلي گرم  درليتر نشان مي دهد كه در مقايسه با استاندارد آب آشاميدني در حد مجاز براي شرب قرار دارد مصرف آب شهر بافت اعلام شده است.

    9_ زرند
    زرند در فاصله 75 كيلومتري شمال غربي كرمان در طول جغرافيايي 56 درجه و 35 دقيقه و عرض جغرافيايي 30 درجه و 48 دقيقه واقع شده است زرند در اقليم گرم و خشك بياباني در دشت شيب دار بر روي رسوبات آبرفتي قرار گرفته و ارتفاع متوسط آن از سطح دريا 1660 متر مي باشد ميزان فضاي سبز اين شهر متوسط است.
    نتايج آناليز شيميايي مجموع املاح محلول را 550 تا 1000 ميلي گرم در ليتر و ميزان سختي كل را بين 340 تا 595 ميلي گرم در ليتر نشان مي دهد كه در مجاز تا قابل قبول براي شرب قرار دارد مصرف آب شهر زرند مجاز اعلام شده است.

    10_ راور
    راور در فاصله 145 كيلومتري شمال شهر كرمان در طول جغرافيايي 56 درجه و 53 دقيقه و عرض جغرافيايي 31 درجه و 15 دقيقه واقع شده است شهر روار در اقليم گرم و خشك بياباني بر روي رسوبات آبرفتي با شيب ملايم بنا شده است و ارتفاع آن از سطح دريا 1175 متر و ميزان فضاي سبز آن كم مي باشد.
    نتايج آناليز شيميايي مجموع املاح محلول را 1000 ميلي گرم در ليتر و ميزان سختي كل را 385 ميلي گرم در ليتر نشان مي دهد كه در حد مجاز اعلام شده است.

    11_ راين
    راين در فاصله 120 كيلومتري جنوب شرقي شهر كرمان در طول جغرافيايي 57 درجه و 33 دقيقه و عرض جغرافيايي 29 درجه و 24 دقيقه قرار گرفته است شهر راين در اقليم سرد و كوهستاني بر روي رسوبات آبرفتهاي دوران چهارم و دامنه كوهپايه واقع شده است ارتفاع متوسط آن از سطح دريا 2180 متر است ميزان فضاي سبز شهر متوسط است.
    نتايج آزمايشها مجموع املاح محلول را 450 ميلي گرم در ليتر و ميزان سختي كل را 202 ميلي گرم در ليتر در ليتر نشان مي دهد كه در حد مجاز براي شرب قرار دارد و مصرف آب شهر نيز اعلام شده است.

    12_ عنبر آباد
    عنبر آباد در فاصله 20 كيلومتري جنوب شهر جيرفت در طول جغرافيايي 57 درجه و 53 دقيقه جغرافيايي 28 درجه و 27 دقيقه واقع شده است عنبر آباد در اقليم گرم وخشك و بياباني در دامنه ارتفاعات و دشت شيب دار بنا شده است ارتفاع متوسط آن از سطح دريا 550 متر و ميزان فضاي سبز اين شهر متوسط است.
    كيفيت آب شهر عنبر آباد مطلوب مي باشد نتايج آناليز شيميايي مجموع املاح محلول را 180ميلي گرم در ليتر  و ميزان سختي كل را 90 ميلي گرم در ليتر نشان مي دهد كه در حد مطلوب براي شرب  قرار دارد آب شهري عنبرآباد پاك و فاقد آلودگي بيولوژيكي مي باشد.

    13_ كهنوج
    كهنوج در فاصله 35 كيلومتري جنوب جيرفت در طول جغرافيايي 58 درجه و 12 دقيقه و عرض جغرافيايي 28 درجه و 42 دقيقه واقع شده است شهر كهنوج در اقليم گرم و خشك بياباني بر روي رسوبات ابرفتي دوران چهارم احداث شده و ارتفاع متوسط آن از سطح دريا 505 متر مي باشد ميزان فضاي سبز اين شهر زياد است.
    كيفيت شيميايي آب شهري كهنوج مناسب است نتايج آزمايشهاي شيميايي مجموع املاح محلول را 170ميلي گرم در ليتر وميزان سختي كل را 75 ميلي گرم در ليتر نشان مي دهد كه در حد مطلوب براي شرب قرار دارد مصرف آب شهر مجاز اعلام شده است.

    14_ ماهان
    ماهان درفاصله 35 كيلومتري جنوب كرمان درطول جغرافيايي 57 درجه و ن18 دقيقه و عرض جغرافيايي 30درجه و 4 دقيقه واقع شده است شهر ماهان در اقليم گرم و خشك بياباني برروي رسوبات آبرفتي ودامنه كوه جوپار بنا شده است وارتفاع متوسط آن از سطح دريا 1900متري مي باشد ميزان فضاي سبز اين شهر متوسط مي باشد
    نتايج آزمايشها مجموع املاح محلول را 380ملي گرم در ليتر و ميزان سختي كل را 230ميلي گرم در ليتر نشان مي دهد كه در حد مجاز براي شرب قرار دارد مصرف آب شهر مجاز اعلام شده است

    15_ بروات
    بروات در فاصله 15كيلومتري جنوب شرق بم درطول جغرافيايي 58 درجه و 27دقيقه و عرض جغرافيايي 29 درجه و 3دقيقه واقع شده است شهر بروات در اقليم گرم و خشك بياباني بر روي رسوبات آبرفتي دوران چهارم بنا شده است ارتفاع متوسط آن از سطح دريا 1060متر ميباشد ميزان فضاي سبز اين شهر متوسط است
    كيفيت آب شهر بروات خوب است نتايج آناليز شيميايي مجموع املاح محلول را 350ميلي گرم در ليتر مقدار سختي كل را 213گرم در ليتر نشان ميدهد كه در حد مجاز براي شرب قرار دارد و مصرف آب شهر مجاز اعلام شده است.

    16_ انار
    انار در فاصله 100كيلومتري شمال غربي شهر رفسنجان در طول جغرافيايي 55درجه و 21دقيقه و عرض جغرافيايي 30درجه و 52دقيقه واقع شده است شهر انار در اقليم گرم و خشك بياباني در دامنه ارتفاعات و برروي رسوبات آبرفتي و تشكيلات زمين شناسي بنا شده است وارتفاع آن از سطح دريا 1485 متر ميباشد ميزان فضاي سبز اين شهر متوسط ميباشد
    كيفيت شيميايي آب شهر انار مناسب نمي باشد واز اين لحاظ مشكل وجود دارد نتايج آزمايشها مجموع املاح را حدود 1500ميلي گرم در ليتر و سختي كل را 365ميلي گرم در ليتر نشان مي دهد كه در حد مجاز براي شرب قرار دارد مصرف آب شهر مجاز اعلام شده است.

    17_ گلباف
    گلباف در فاصله 115 كيلومتري جنوب شرق شهر كرمان در طول جغرافيايي 57 درجه و44 دقيقه و عرض جغرافيايي 29 درجه و 53 دقيقه واقع شده است شهر گلباف در اقليم گرم و خشك بياباني بروي رسوبات آبرفتي و دامنه ارتفاعات قرار گرفته است و ارتفاع متوسط ان از سطح دريا 1775 متر مي باشد ميزان فضاي سبز اين شهر متوسط است.
    كيفيت شيميايي آب شهري گلباف خوب است نتايج ازمايشها مجموع املاح محلول را 600 ميلي گرم در ليتر و مقدار سختي كل را 252 ميلي گرم درليتر نشان مي دهد كه در حد مجاز براي شرب قرار دارد مصرف آب شهر نيز مجاز اعلام شده است.
    18_ كوهبنان
    كوهبنان در فاصله175 كيلومتري شمال غرب كرمان در طول جغرافيايي 56 درجه و 16 دقيقه و عرض جغرافيايي 28 درجه و 31 دقيقه واقع شده است شهر كوهبنان در اقليم معتدل مديترانه اي بر روي رسوبات آبرفتي و دامنه كوهپايه بنا شده است ارتفاع متوسط اين شهر از سطح دريا 1945 ليتر و ميزان فضاي سبز آن كم است.
    نتايج آزمايشها مجموع املاح محلول را 1000 ميلي گرم در ليتر و سختي كل را 480 ميلي گرم در ليتر نشان مي دهد كه در حد  مجاز براي شرب قرار دارد
    19_ رابر
    رابر در فاصله 180 كيلومتري جنوب كرمان در طول جغرافيايي 56 درجه و 54 دقيقه و عرض 29 درجه و 18 دقيقه واقع شده است شهر رابر در اقليم سرد و كوهستاني بر روي رسوبات آبرفتي و دامنه ارتفاعات بنا شده و ارتفاع متوسط آن از سطح دريا 2270 متر ميباشد ميزان فضاي سبز اين شهر متوسط است.
    كيفيت شيميايي آب شهر رابر خوب است نتايج آناليز شيميايي مجموع املاح  محلول را 280 ميلي گرم در ليتر و ميزان سختي كل را 190 ميلي گرم در ليتر نشان مي دهد كه در حد مجاز براي شرب قرار گيرد در نمونه هاي آب شهري رابر مقدار كمي نيتريت ديده شده است.

    20_ شهداد
    شهداد د رفاصله 85 كيلومتري شمال شرق كرمان  و در طول جغرافيايي 57 درجه و 44 دقيقه و عرض جغرافيايي 30 درجه و 36 دقيقه واقع شده است شهر شهداد در اقليم گرم و خشك بياباني بر روي رسوبات آبرفتي با شيب ملايم بنا شده و اتفاع متوسط آن از سطح دريا 450 متر ميباشد ميزان فضاي سبز اين شهر متوسط مي باشد
    كيفيت شيميايي آب شهري شهداد مناسب نميباشد و زا اين لحاظ مشكل وجود دارد نتايج اناليز شيميايي مجموع املاح محلول را 1240 ميلي گرم در ليتر و ميزان سختي كل را 725 ميلي گرم در ليتر نشان ميدهد كه در حد قابل قبل براي شرب قرار دارد بر اساس نتايج آزمايشهاي باكتريولوژي به علت وجود نيتريت در بعضي از نمونه هاي آب شبكه احتمال آلودگي آب وجود دارد
    21_ جوپار
    جوپار در فاصله27 كيلومتري جنوب شهر كرمان در طول جغرافيايي 57 درجه و 7 دقيقه و عرض جغرافيايي 30  درجه و 4 دقيقه واقع شده است شهر جوپار در اقليم گرم و خشك و بر روي رسوبات آبرفتي و تشكيلات زمينه شناسي بنا شده است ارتفاع متوسط آن از سطح دريا 1900 متر و ميزان فضاي سبز آن زياد مي باشد كيفيت آب شهري جوپار خوب است نتايج تجزيه شيميايي مجموع املاح محلول را 240 ميلي گرم در ليتر و سختي كل را حدود 210 ميلي گرم در ليتر نشان ميدهد كه در حد مجاز براي شرب قرار دارد و مصرف آب فعلي مجاز ميباشد
    22_ چترود
    چترود در فاصله 38 كيلومتري شمال شهر كرمان در طول جغرافيايي 56 درجه و 44 دقيقه و عرض جغرافيايي 30 درجه و 39 دقيقه واقع شده است شهر چترود در اقليم گرم و خشك بياباني در دامنه ارتفاعات و بر روي ابرفتهيا دوران چهارم بنا شده است و ارتفاع متوسط آن از سطح دريا 1800 متر و ميزان فضاي سبز شهر زياد است
    كيفيت شيميايي آب شهري چترود مناسب است اناليز شيميايي مجموع املاح محلول را 400 ميلي گرم در ليتر و ميزان سختي كل را 225 ميلي گرم در ليتر نشان مي دهد كه در حد مجاز براي شرب قرار دارد مصرف آب شهر نيز مجاز اعلام شده است.

     
    درياچه ها، آبگيرها، رودخانه ها، چشمه ها و مراكز آب درماني استان كرمان
    1_ درياچه ها
    درياچه مهم استان كرمان، هامون جازموريان است كه ميزان آب و وسعت آن متغير است و جزو درياچه اي دائمي به شمار نمي رود رودخانه هليل رود از طرف غرب و رود بمپور از جانب شرق به اين درياچه مي ريزند.
    چاله لوت واقع در شمال شرقي كوههاي كرمان را هم مي توان يكي از آبگيرهاي منطقه به شمار آورد كه از خشك ترين و كم آب ترين حوزه اي آبريز ايران است، حاشيه غربي آن به علت مجاورت با كوههاي كرمان بطور نسبي مرطوب تر از ديگر حواشي آن است رود شور در شمال بيرجند و رود شورگز در جنوب آبگير از مهمترين رودهاي چاله لوت هستند.
    درياچه هامون جازموريان در حد فاصل استانهاي سيستان و بلوچستان و كرمان واقع شده و حوزه آبريز بخش غربي  آن مناطق از استان كرمان را مشتمل بر شهرستان هاي بافت، كهنوج و سبزواران را در بر مي گيرد.
    درياچه جازموريان در واقع يك حوضچه تبخيري است كه محل تخيله تمامي زهكش منطقه و رودهاي هليل و بمپور و ديگران  انشعابات فرعي در رودهاي كوچك و فصلي موجود در حوزه است حجم اين درياچه ها هر چند در واقع پس پر باران تا حدود يك ميليارد متر مكعب در گزارشات موجود ثبت گرديده ولي به علت عدم تداوم تغذيه و تبخير فوق العاده زياد دائمي نبوده و فقط در سالهاي پر اب چند ماهي داراي آب در ساير اوقات سال كاملا خشك است.
    2_ رودخانه ها
    1_ 2_ رودهاي حوزه آبريز جازموريان
    مساحت اين حوزه در حدود 8300 كيلومتر مربع است و مشتمل بر رودخانه هايي است كه به درياچه هامون جازموريان مي ريزند مهمترين رودخانه اين حوزه هليل رود است كه شاخه هاي مهمي مانند زردشت از گوغر بافت، از لاله زار، شاه كوه از رابر، اسفندقه از ارتفاعات اسفندقه به آن مي پيوندند و پس از مشروب نمودن اراضي جيرفت و شهرستان كهنوج وارد هامون جازموريان مي شود مهمترين قابليت تفرجگاهي آن اطراف  درياچه پشت سد جيرفت است
    2_ 2_ رودخانه هاي حوزه نمك زارهاي مركزي
    از مهمترين رودخانه هاي اين حوزه مي توان فهرج رود و تهرود را نام برد شاخه هاي ديگر از رودخانه هاي اين حوزه عبارتند از لاله زار، رودشور، رفسنجان، كوسك، چاري، هوتك و كسك.
    3_ 2_ رودخانه هاي متفرقه
    مهمترين رودخانه هاي ديگر استان عبارتند از آب بخشا در بردسير، راور در منطقه راور، خبر در منطقه بافت و تنگوئيه در سيرجان
    3_ چشمه ها و مراكز آب درماني
    1_ 3_ چشمه حسين آباد راين
    اين چشمه در 33 كيلومتري شمال غربي راين واقع شده و اب آن از دسته آب هاي بي كربناته سديك است و تقريبا با آبهاي مدني و  ويشي  فرانسه مشابه است اين نوع آبها در دستگاه گوارش باعث قليايي شدن محيط معده و سپس تحريك ترشحات آن مي گردند و در سيستم كبدي و لوز المعده به سبب تحريك لوزالمعده و بزاق اثر بهبودي بخشي دارند
    2_ 3_ چشمه معدني ته خاتون
    چشمه معدني ته خاتون در شرق كرمان به فاصله 13 كيلومتري جوشان واقع شده از آب اين چشمه براي استحمام استفاده مي شود آب اين چشمه گرم از دسته آبهاي كلروره سديك و بيكربنا كلسيك گازدار است و داراي اثر آرام بخش براي دردهاي مفصلي و عصبي است.
    3_ 3_ چشمه آب معدني بيشه
    اين چشمه معدني در فاصله 24 كيلومتري شمال شرقي كرمان و در شمال شهداد واقع شده است آب چشمه از دسته آبهاي كلروره سديك و سولفاته كلسيك گرم است
    4_ 3_ چشمه هاي آب معدني اختيار اباد
    چشمه هاي آب معدني جوقن، بي بي، شراء،جيوه و مرتضي علي در مجاورت دهكده اختيار آباد به فاصله 14 كيلو متري غرب كرمان از زمين خارج مي شوند آب اين چشمه ها ازدسته آبهاي كلروره سديك ‚سلفاته كلسيك ومنيزين است كه مشابه آب معدني يندر برون له بن فرانسه مي باشد.
    5_ 3_  چشمه هاي آب معدني حوض نو
    چشمه هاي حوض نو در شمال شرقي كرمان واقع شده ‚ اطراف چشمه را رسوبات آبرفتي دوران چهارم زمين شناسي فرا گرفته است است آب چشمه حوض نو از دسته آبهاي سولفات سديك وكلروركلسيك است.
    6_ 3_  چشمه آب معدني بغرا
    اين چشمه نيز در فاصله تقريبي 13كيلو متري شمال جوشان قرار دارد آب آن ازدسته آبهاي سولفات كلسيك وبيكر بناته سديم گرم است مصرف درماني اين دسته آبها بيشتر خارجي است و براي بيماريهاي مفصلي نقرس استفاده مي شوند.
    7_ 3_  چشمه معدني رضا آباد
    اين چشمه به فاصله6 كيلو متري شمال روستاي گزك در شمال كرمان واقع شده است آب چشمه رضا آباد از دسته آبهاي كلروره سديك و سولفاته كلسيك نيم گرم است وعمدتا مورد استفاده استحمام قرار مي گيرد اين منطقه را رسوبات آبرفتي دوران چهارم پوشانده اند.
    8_ 3_  چشمه معدني پاچنار
    اين چشمه در6 كيلو متري شمال آبادي جرك و 67 كيلو متري شمال كرمان واقع شده است محل استقرار و نوع آب اين چشمه نيز مانند چشمه معدني رضا آباد مي باشد.
    9_ 3_  چشمه معدني غرغره
    چشمه معدني غرغره در فاصله 40كليومتري راين قرار دارد اين منطقه پوشيده از رسوبات كويري و حاوي املاح نمكي فراوان مي باشد آب چشمه غرغره از دسته آبهاي كلروره سديك و بيكربنات كليسك سنگين و شبيه آب معدني اورياژايزر فرانسه است اين نوع آب در درمان خارجي بيماري هاي لنفاوي،راشيتيسم، بيماريهاي پوستي رماتيسمي وبيماريهاي زنانه مصرف دارد.
    10_ 3_  چشمه آب معدني قاسم آباد
    اين چشمه به فاصله 6 كيلومتري شرق رفسنجان در روستاي قاسم آباد واقع شده آب چشمه از دسته آبهاي كلروره سديك و سولفاته منيزين سرد است و تركيبات شيميايي آن مشابه آب چشمه معدني لون لوسونيه فرانسه مي باشد خواص درماني اين نوع آبها در درمان بيماريهاي رماتيسمي، گوش و حلق وبيني مي باشد و همچنين اثر نيرو بخش نيزدارد.
    11_ 3_ چشمه حسين آباد
    چشمه حسين آباد به فاصله 36 كيلومتري جنوب غربي رفسنجان واقع شده است مظهر چشمه درسردابه اي كه با پله پايين مي رود و در زمينهاي آبرفتي دوران چهارم كه اطراف آن را چين خوردگي هايي پوشانده است خواص درماني اين چشمه به سبب همراه بودن گوگرد با تركيبات كلرور باعث درمان بيماريهاي رماتيسمي،پوستي،گوش وحلق وبيني وبطور فرعي دربيماريهاي زنان و مجاري ادرار نيزموثر هستند

    12_ 3_ چشمه معدني آباد آوران
    اين چشمه به فاصله 58 كيلومتري شمال شرقي رفسنجان واقع شده است اطراف چشمه را منطقه شن هاي روان دوران چهارم فرا گرفته اند و مظهر چشمه دردهانه كوهي بنام دره زرد كه در امتداد كوه اوران است قرار دارد تركيبات شيميايي اين آب شبيه آب معدني لون لوسو نيه فرانسه است وخواص درماني آن عبارتند از آسان ساختن اكسيد اسيون و دفع مواد ازته به ويژه اسيداوريك ونيز اثر مقوي ومحرك دردستگاه گوارش دارد مصرف خارجي اين آبها در عقب افتادگي ورشد ويروس بيماريهاي لنفاتيك وغددي، بيماريهاي عصبي و بيماريهاي زنان موثر است همچنين عناصر موجود در آب مانند منيزين و سولفات كليسم اثرات صفرا آور و مدر را به ترتيب دارا هستند.

    13_ 3_ چشمه آب معدني ابارق
    چشمه آب معدني ابارق درفاصله 11 كيلومتري ابارق واقع شده است آب چشمه از دسته آبهاي كلروره سديك وسولفاته كلسيك نيمه گرم است و براي دستگاه هاضمه بدن مفيد است مصرف اين دسته آبها دردرمان بيماريهاي مفصلي نيز توصيه مي شود از آب چشمه براي استحمام استفاده مي شود

    14_ 3_ چشمه اب معدني باب تنگل
    چشمه باب تنگل در 3كيلومتري شمال آبادي باب تنگل است كه در شمال شرقي زرند واقع شده اطراف منطقه را زمين هاي كويري احاطه كرده است

    15_ 3_  چشمه آب معدني گل آونگ
    چشمه معدني گل آونگ در جنوب شرقي سيرجان واقع شده و اطراف آن را رسوبات آبرفتي دوران چهارم پوشانده است آب اين چشمه ازدسته آبهاي سولفاته سديك و كلروره سديك است

    16_ 3_ چشمه قلعه عسكر
    چشمه قلعه عسكر در 11كيلومتري روستاي سلطان آباد قلعه عسكر واقع شده است آب اين چشمه از دسته آبهاي كلروره سديك سنگين و مشابه آب معدني اورياژ فرانسه است اين دسته آبها بيشتر مصرف خارجي دارد ودر رفع بيماريهاي لنفاوي، راشيتيسم، برخي بيماريهاي پوستي، روماتيسمي و نيز بيماريهاي زنانه موثر است